३.९. टीका: "यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र" – गीतेप्रमाणे कर्तव्य म्हणजेच 'यज्ञ' होय. 'यज्ञ' या शब्दात यज्ञ, दान, तप, होम, तीर्थ, व्रत, वेदाध्ययन इत्यादी सर्व शारीरिक, ऐहिक व आध्यात्मिक कर्मे येतात. व्यवसाय, सेवा, अध्ययन, अध्यापन इत्यादी कर्मेही कर्तव्य म्हणून व शास्त्रविहित म्हणून केली तर तीही यज्ञच होत. इतरांना सुख व हित देण्यासाठी केलेली सर्व कर्मे यज्ञार्थ कर्म होत. यज्ञार्थ कर्माचरण केल्याने सहजगत्या आसक्ती नष्ट होते व कर्मयोग्याचे सर्व कर्म नष्ट होतात (गीता ४.२३). म्हणजे अशी कर्मे बंधनकारक नसून उलट गतकर्मांचा साठाही नष्ट करतात.
खरेतर, मनुष्याची स्थिती त्याच्या हेतूप्रमाणे असते, कर्माप्रमाणे नसते. उदा. व्यापाऱ्याचा मुख्य हेतू धनसंपादन असतो; म्हणून खरेतर त्याची स्थिती धनात असते व दुकान बंद करताच त्याची प्रवृत्ती धनाकडे वळते. त्याचप्रमाणे यज्ञार्थ कर्म करताना कर्मयोग्याची स्थिती त्याच्या हेतूत – ईश्वरातच – असते व कर्म संपवल्यावर त्याची प्रवृत्ती ईश्वराकडे वळते.
विविध वर्णांसाठी भिन्न भिन्न कर्तव्ये असतात. एखादे कर्म विशिष्ट वर्णासाठी स्वधर्म असते तेच इतर वर्णांसाठी परधर्म म्हणजेच 'अन्यत्र कर्म' होते कारण ते त्यांना विहित नसते. उदा. भिक्षेने जीवन निर्वाह करणे हे ब्राह्मणासाठी स्वधर्म आहे पण क्षत्रियासाठी परधर्म आहे. त्याचप्रमाणे निष्काम भावनेने कर्तव्याचरण करणे हे मनुष्याचे स्वधर्म आहे व सकाम भावनेने कर्म करणे हे परधर्म आहे. सर्व सकाम व निषिद्ध कर्मे 'अन्यत्र-कर्म' याचच प्रकारात येतात. स्वतःच्या सुख, सन्मान, प्रतिष्ठा, सोयीसाठी केलेली सर्व कर्मेही 'अन्यत्र-कर्म'च आहेत (पहा टीप पृ. १२६). म्हणून कोणतेही कर्म करो, लहान की मोठे, साधकाने सावध राहून हे कर्म कोणत्याही स्वार्थी हेतूने होत नाही ना याची खबरदारी घ्यावी. सतत सावध राहणारा म्हणजे साधक. म्हणून साधकाने आपल्या साधनेबाबत सजग व जागृत राहिले पाहिजे.
'अन्यत्र-कर्मा'बाबत दोन सूक्ष्म भावना आहेत: (१) एखाद्याच्या आगमनावर "ये ! बस !" अशी आदराची शब्दावली वापरली, पण अंतःकरणात स्वतःला सभ्यपणा आरोपला किंवा "हे म्हटल्याने आगंतुकावर चांगली छाप पडेल" या भावनेने बोलल्यास त्या गुप्त स्वार्थी भावनेमुळे ते 'अन्यत्र-कर्म' होते, यज्ञार्थ कर्म होत नाही.
(२) सत्संग, सभा इत्यादीत वक्ता व श्रोते मला विद्वान समजतील व त्यांच्यावर माझी चांगली छाप पडेल या भावनेने प्रश्न विचारल्यास ते 'अन्यत्र-कर्म' होते, यज्ञार्थ कर्म होत नाही.
सारांश, साधकाने कर्म करावे, पण त्यात स्वार्थ, इच्छा इत्यादी भावना नसावी. कर्म निषिद्ध नाही; तर सकाम भाव निषिद्ध आहे. साधकाने भोगविलासाच्या बुद्धीने कोणतेही कर्म करू नये; कारण अशा बुद्धीत भोगासक्ती व इच्छा असते, यामुळे कर्मयोगाची साधना शक्य होत नाही. केवळ निर्वाहाच्या बुद्धीने कर्म केले तरी जगण्याची इच्छा जिवंत राहते. म्हणून निर्वाहाची बुद्धीही टाकावी लागते. साधकाने प्रत्येक कर्म केवळ साधनेच्या बुद्धीने करावे. उत्तम साधक तो जो स्वतःच्या मुक्तीसाठीही कर्म करीत नाही, तर फक्त इतरांच्या हितासाठी कर्म करतो. कारण स्वतःचे हित इतरांसाठी कर्म केल्याने साध्य होते, स्वतःसाठी कर्म केल्याने होत नाही. स्वतःचे हित इतरांच्या हितात आहे. स्वतःचे हित इतरांच्या हितापासून वेगळे समजणे ही चूक आहे. म्हणून केलेली सर्व ऐहिक व शास्त्रीय कर्मे केवळ जगत्कल्याणार्थ असावीत. स्वतःच्या सुखासाठी केलेले कर्म बंधनकारकच; स्वतःच्या वैयक्तिक हितासाठी केलेले कर्मही बंधनकारकच. केवळ स्वहिताकडे दृष्टी ठेवल्याने वैयक्तिकता टिकते. म्हणून इतर कर्मांची तर काय, जप, चिंतन, ध्यान, समाधीही केवळ जगत्कल्याणार्थच करावे. म्हणजे स्थूल, सूक्ष्म व कारण अशा तीनही शरीरांतून केली जाणारी सर्व क्रिया जगत्कल्याणार्थच असावी, स्वतःसाठी नसावी. 'कर्म' जगत्कल्याणार्थ आहे व जगताशी संबंध तुटल्यावर ईश्वराशी 'योग' स्वतःसाठी आहे. यालाच कर्मयोग म्हणतात.
"लोकोऽयं कर्मबन्धनः" – कर्तव्यरूप कर्म (यज्ञ) करण्याचा अधिकार प्रामुख्याने मनुष्यालाच आहे. हेच भगवंतांनी सृष्टीच्या चक्राच्या संदर्भात पुढे वर्णन केले आहे (३.१४-१६). कर्तव्यरूप कर्मे फक्त तोच करतो ज्याचा हेतू सर्व प्राण्यांना हित व सुख देण्याचा असतो. मनुष्य जेव्हा इतरांच्या कल्याणासाठी न करता केवळ स्वतःच्या सुखासाठी कर्म करतो तेव्हा तो बद्ध होतो.
आसक्तीने व स्वार्थी भावनेने कर्म करणे हे बंधनाचे कारण आहे. आसक्ती व स्वार्थ नसल्यास कर्मे आपोआप सर्वांच्या कल्याणार्थ होतात. बंधन भावनेमुळे होते, कर्मामुळे होत नाही. मनुष्य कर्मांनी बद्ध होत नाही; तर कर्मांबद्दलच्या आसक्तीने व स्वार्थी भावनेने बद्ध होतो.
"तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर" – येथे "मुक्तसङ्गः" या शब्दाने भगवंतांचा आशय असा की कर्मे, वस्तू व कर्म करण्याची साधने – शरीर, मन, बुद्धी इत्यादी – यांच्याबद्दलच्या ममतेच्या आसक्तीमुळेच बंधन होते. ममतेच्या आसक्तीमुळे कर्तव्यरूप कर्मेही नैसर्गिक रीतीने व योग्य प्रकारे होत नाहीत. ममतेची आसक्ती नसल्यास इतरांच्या हितासाठी कर्तव्यरूप कर्म आपोआप होते व कर्तव्यरूप कर्म उपलब्ध नसल्यास नैसर्गिक स्थितीत, स्वतःच्या स्वरूपात अवस्थान आपोआप होते. परिणामी साधना अखंडित चालू राहते व असाधना कधीच होत नाही.
आळस व गाफिलपणामुळे विहित कर्माचा त्याग करणे याला 'तामस त्याग' म्हणतात (गीता १८.७), ज्याचे फळ मूढपणा म्हणजे मोहित जातीची प्राप्ती – "अज्ञानं तमसः फलम्" (गीता १४.१६). कर्मे दुःखकारक आहेत असे समजून त्यांचा त्याग करणे याला 'राजस त्याग' म्हणतात (गीता १८.८), ज्याचे फळ दुःखांची प्राप्ती – "रजसस्तु फलं दुःखम्" (गीता १४.१६). म्हणून येथे भगवंत अर्जुनाला कर्मत्याग करण्यास सांगत नाहीत; तर शास्त्रविधीनुसार उत्साहाने व परिपूर्णतेने, स्वार्थ, ममता, फलासक्ती, इच्छा, तृष्णा, पक्षपात इत्यादीपासून मुक्त होऊन कर्तव्यरूप कर्म करण्यास सांगतात, यालाच 'सात्त्विक त्याग' म्हणतात (गीता १८.९). भगवंत स्वतः पुढे म्हणतात की माझ्याकडे करण्यासारखे काहीच शिल्लक नसतं, तरीही मी काळजीपूर्वक कर्म करतो (३.२२-२३).
कर्तव्यरूप कर्म योग्य रीतीने करण्यात ढिलाई येण्याची दोन कारणे आहेत: (१) प्रथम फलाची इच्छा करून मग कर्म करणे ही मनुष्याची प्रकृती असते. कर्मयोगानुसार फलाची इच्छा करू नये असे पाहून मग "मी कर्मच का करू?" असे त्याला वाटते. (२) कर्म सुरू केल्यावर नंतर त्याचे फल प्रतिकूल येईल असे जाणवल्यास "मी शक्य तितके उत्तम कर्म केले तरी प्रतिकूल फल मिळाल्यास मी कर्मच का करू?" असे त्याला वाटते. कर्मयोगी कोणतीही इच्छा करीत नाही व नाशवंत फलाची इच्छाही करीत नाही; तो केवळ जगत्कल्याण दृष्टीत ठेवून कर्तव्यरूप कर्म करतो. म्हणून वरील दोन कारणांमुळे त्याच्या कर्तव्यरूप कर्मात ढिलाई येऊ शकत नाही.
मर्मग्राही मुद्दा: ज्या कर्मात स्वतःचा स्वार्थ दिसतो तेच कर्म फार उत्साहाने करणे हे साधारणपणे मनुष्याची प्रकृती झाली आहे. पण तेच कर्म त्याच्यासाठी बंधनकारक होते. म्हणून या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी त्याने कर्मयोगानुसार वागणे फार आवश्यक आहे.
कर्मयोगात सर्व कर्मे केवळ इतरांसाठीच करावी, स्वतःसाठी कधीच करू नये. हे 'इतर' कोण? हेही समजून घेणे फार आवश्यक आहे. स्वतःच्या शरीराशिवाय इतर प्राणी व वस्तू नक्कीच 'इतर' आहेत. पण ही म्हटलेली 'स्वतःची' स्थूल देह, सूक्ष्म देह (इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण) व कारण देह (ज्यात कल्पित 'अहं' वास करतो) हेही आत्म्यापासून वेगळे आहेत (पहा टीप पृ. १२७). कारण आत्मा (जीवात्मा) चैतन्यमय परमात्म्याचा अंश आहे व हे देहादी जड प्रकृतीचे अंश आहेत. सर्व क्रिया जडातच घडतात व जडासाठीच घडतात. चैतन्यात कधीही कोणतीही क्रिया घडत नाही व चैतन्यासाठीही घडत नाही. म्हणून 'करणे' हे आत्म्यासाठी अजिबात नाही, नव्हतेच व असू शकत नाही. मात्र जितके चैतन्य जगापासून मिळालेल्या शरीरादी जड वस्तूंना 'अहं', 'मम' व 'माझ्यासाठी' समजते तितके त्याचे स्वरूप 'स्वतःसाठी करणे' असे होते. म्हणून इतरांसाठी कर्म केल्याने ममतेची आसक्ती सहज नष्ट होते.
शरीराच्या अवस्था (बालपण, तारुण्य इ.) बदलल्या तरी प्रत्येक प्राणी "मी तोच आहे" या रूपाने आपली सातत्यानुभूती घेत असतो. हे अविनाशी व अपरिवर्तनीय अस्तित्व (स्वतःचे असणे) आपोआप परमसत्याशी एकरूप आहे व परिवर्तनीय शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इ. आपोआप जगाशी एकरूप आहेत. आपण जे काही कर्म करतो ते केवळ शरीर, इंद्रिये इ. मार्फतच करतो; कारण सर्व क्रियाशीलता प्रकृती व प्रकृतिजन्य वस्तूंशी संबंधित आहे, आत्म्याशी (स्वस्वरूपाशी) नाही. म्हणून शरीराच्या संबंधाशिवाय आपण कोणतेही कर्म करू शकत नाही. यावरून निश्चित सिद्ध होते की स्वतःसाठी आपल्याला काहीही करण्याचे नाही; जे करायचे ते केवळ जगासाठीच करायचे आहे. कारण 'करणे' हे फक्त त्यालाच लागू पडते जे स्वतःहून करू शकते. जे स्वतःहून काहीही करू शकत नाही त्याला 'करणे' अजिबात लागू पडत नाही. जे काही केले जाते ते केवळ जगाच्या साहाय्याने केले जाते. म्हणून 'करणे' हे केवळ जगासाठी आहे. स्वतःसाठी केल्याने मनुष्य कर्मांनी बद्ध होतो – "यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः."
स्वतःच्या अविनाशी व अपरिवर्तनीय स्वस्वरूपाचा व नाशवंत व परिवर्तनीय शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इ. यांचा काहीही संबंध नाही. म्हणून स्वतःचे काहीही नाही व स्वतःसाठी काहीही नाही. शरीरादी साहाय्याशिवाय आपण काहीही करू शकत नाही; म्हणून स्वतःसाठी करण्यासारखे काहीही नाही. स्वतःच्या खऱ्या स्वस्वरूपात कधीही कोणतीही उणीव राहात नाही व उणीव राहिल्याशिवाय इच्छा होत नाही; म्हणून स्वतःसाठी काहीही इच्छायोग्य नाही. अशा रीतीने कर्म व वस्तू यांच्याशी सर्व संबंध पूर्णपणे तुटल्यास (जे वास्तविक आहेच) तर ज्ञानसंस्कार असल्यास स्वस्वरूपाची प्रत्यक्ष अनुभूती होते व भक्तीसंस्कार असल्यास ईश्वरप्रेम उद्भवते.
संदर्भ: मागील श्लोकात भगवंत म्हणाले की यज्ञावाचून इतर कर्मे बंधनकारक आहेत. म्हणून या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्म कर्तव्यबुद्धीने करणे आवश्यक आहे, कर्मत्याग करणे आवश्यक नाही. आता कर्मांची आवश्यक कर्तव्यरूपता पुढे स्थापित करण्यासाठी ते आणखी कारणे सांगतात.
★🔗
