३.९. टिप्पणी: "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र" – गीताका अनुसार कर्तव्यलाई नै 'यज्ञ' भनिएको छ । 'यज्ञ' शब्दले यज्ञ, दान, तप, हवन, तीर्थ, व्रत, वेदाध्ययन आदि सबै शारीरिक, लौकिक र आध्यात्मिक क्रियाकलापलाई समेट्छ । व्यवसाय, सेवा, अध्ययन, अध्यापन आदि पनि कर्तव्यका रूपमा गरिएका र शास्त्रविहित भए यज्ञ नै हुन् । अरूलाई सुख र हित दिनका लागि गरिएका सबै कर्म यज्ञार्थ कर्म हुन् । यज्ञार्थ कर्म गर्दा शीघ्र नै आसक्ति नष्ट हुन्छ र कर्मयोगीका सबै कर्म नाश हुन्छन् (गीता ४.२३) । अर्थात् यस्ता कर्म आफैं बन्धनकारी हुँदैनन्; बरु उनले भर्खरै संचित पुराना कर्मको ढेर पनि नष्ट गर्छन् ।
वास्तवमा व्यक्तिको स्थिति उसको उद्देश्य अनुसार हुन्छ, कर्म अनुसार होइन । उदाहरणको लागि, व्यापारीको मुख्य उद्देश्य धन कमाउनु हुन्छ; त्यसैले वास्तवमा उसको स्थिति धनमा नै रहन्छ, र ऊ पसल बन्द गर्नासाथ उसको रुझान धनतर्फ नै हुन्छ । त्यसै गरी यज्ञार्थ कर्म गर्दा कर्मयोगीको स्थिति उसको उद्देश्य—ईश्वरमा नै—रहन्छ, र कर्म सकिएपछि उसको रुझान ईश्वरतर्फ हुन्छ ।
विभिन्न वर्णहरूका लागि फरक फरक कर्तव्यहरू छन् । एउटा कर्म कुनै एउटा वर्णको लागि आफ्नो धर्म (स्वधर्म) भए पनि अरू वर्णहरूको लागि परधर्म अर्थात् 'अन्यत्र कर्म' हुन्छ, किनभने त्यो उनीहरूका लागि विहित छैन । उदाहरणको लागि, भिक्षा मागेर जीवन निर्वाह गर्नु ब्राह्मणको स्वधर्म हो तर क्षत्रियको परधर्म हो । त्यसै गरी निष्काम भावले कर्तव्य पालन गर्नु मानवको स्वधर्म हो र सकाम भावले कर्म गर्नु परधर्म हो । सबै सकाम (इच्छाप्रेरित) र निषिद्ध कर्म 'अन्यत्र-कर्म' को श्रेणीमा मात्र पर्छन् । आफ्नै सुख, मान, प्रतिष्ठा, आराम आदिका लागि गरिएका सबै कर्म पनि 'अन्यत्र-कर्म' हुन् (पृष्ठ १२६ को टिप्पणी हेर्नुहोस्) । त्यसैले जुनसुकै कर्म गरिए पनि, सानो होस् वा ठूलो, साधकले सचेत रहनु पर्छ कि कर्म कुनै स्वार्थी उद्देश्यले गरिँदै छैन । साधक भनेको सतर्क रहने व्यक्ति हो । त्यसैले साधकले आफ्नो साधनाको बारेमा सचेत र जागृत रहनु पर्छ ।
'अन्यत्र-कर्म' को बारेमा दुईवटा सूक्ष्म भावहरू छन्: (१) यदि कसैको आगमनमा व्यक्तिले "आउनुहोस्! बस्नुहोस्!" जस्ता आदरपूर्ण शब्दहरू प्रयोग गर्छ तर भित्री मनले आफूलाई सभ्य ठान्छ वा "यसो भनेर आगन्तुकमा राम्रो प्रभाव पार्छु" भन्ने भावले बोल्छ भने गुप्त स्वार्थी भावको कारण यो 'अन्यत्र-कर्म' हो, यज्ञार्थ कर्म होइन ।
(२) यदि सत्संग, सभा आदिमा व्यक्तिले वक्ता र श्रोताहरूले मलाई ज्ञानी ठान्नेछन् र म उनीहरूमा राम्रो प्रभाव पार्छु भन्ने भाव राखेर प्रश्न सोध्छ भने यो 'अन्यत्र-कर्म' हो, यज्ञार्थ कर्म होइन ।
सारांश यो हो कि साधकले कर्म गर्नु पर्छ, तर त्यसमा स्वार्थ, इच्छा आदिको भाव हुनु हुँदैन । कर्म निषेध छैन; बरु सकाम भाव (इच्छायुक्त दृष्टिकोण) निषेध छ । साधकले भोग र विलासिताको बुद्धिले कुनै पनि कर्म गर्नु हुँदैन; किनभने यस्तो बुद्धिमा भोगप्रति आसक्ति र इच्छा हुन्छ, जसका कारण कर्मयोगको अभ्यास सम्भव हुँदैन । केवल निर्वाहको बुद्धिले कर्म गर्दा पनि जिउने इच्छा जीवित रहन्छ । त्यसैले निर्वाहको बुद्धि पनि त्याग्नै पर्छ । साधकले हरेक कर्म साधनाको बुद्धिले मात्र गर्नु पर्छ । उत्तम साधक त्यो हो जसले आफ्नो मुक्तिको लागि पनि कुनै कर्म गर्दैन, बरु अरूको कल्याणको लागि मात्र कर्म गर्छ । कारण के हो भने आफ्नो कल्याण अरूको लागि कर्म गरेर प्राप्त हुन्छ, आफ्नो लागि कर्म गरेर होइन । आफ्नो कल्याण अरूको कल्याणमा नै निहित छ । आफ्नो कल्याणलाई अरूको कल्याणबाट अलग मान्नु नै भूल हो । त्यसैले गरिने सबै लौकिक र शास्त्रीय कर्म संसारको कल्याणका लागि मात्र हुनु पर्छ । आफ्नो सुखको लागि गरिएको कर्म पक्कै पनि बन्धनकारी हुन्छ; आफ्नो व्यक्तिगत कल्याणको लागि गरिएको कर्म पनि बन्धनकारी हुन्छ । केवल आफ्नै कल्याणलाई नियाल्नाले व्यक्तित्व कायम रहन्छ । त्यसैले अरू कर्मको त कुरै छोडौं, जप, चिन्तन, ध्यान र समाधि पनि संसारको कल्याणका लागि मात्र गर्नु पर्छ । अर्थात् स्थूल, सूक्ष्म र कारण—यी तीन शरीरहरूबाट गरिने सबै क्रियाकलाप संसारका लागि मात्र हुनु पर्छ, आफ्नो लागि होइन । 'कर्म' संसारको लागि हो, र संसारसँगको सम्बन्ध विच्छेद भएपछि 'योग' ईश्वरसँग आफ्नो लागि हो । यसलाई नै कर्मयोग भनिन्छ ।
"लोकोऽयं कर्मबन्धनः" – कर्तव्यपूर्ण कर्म (यज्ञ) गर्ने अधिकार मुख्यतः मानवलाई मात्र प्राप्त छ । भगवानले यसलाई सृष्टिचक्रको सन्दर्भमा थप वर्णन गरेका छन् (३.१४-१६) । कर्तव्यपूर्ण कर्म त्यसैले गरिन्छ जसको उद्देश्य सबै प्राणीहरूलाई हित दिनु र उनीहरूलाई सुख दिनु हो । जब मानवले अरूको कल्याणको लागि होइन, आफ्नो सुखको लागि मात्र कर्म गर्छ, तब ऊ बन्धनमा पर्छ ।
आसक्ति र स्वार्थी भावले कर्म गर्नु नै बन्धनको कारण हो । आसक्ति र स्वार्थको अभावमा कर्म स्वतः सबैको कल्याणका लागि हुन्छन् । बन्धन भावको कारणले हुन्छ, कर्मको कारणले होइन । व्यक्ति कर्मले बाध्य हुँदैन; बरु ऊ कर्मप्रति राख्ने आसक्ति र स्वार्थी भावले बाध्य हुन्छ ।
"तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर" – यहाँ "मुक्तसङ्गः" शब्दद्वारा भगवानको आशय के हो भने कर्म, वस्तु र कर्म गर्न प्रयोग हुने शरीर, मन, बुद्धि आदि साधनहरूप्रति रहने ममतारूपी आसक्तिको कारणले मात्र बन्धन हुन्छ । ममतारूपी आसक्तिको कारणले कर्तव्यपूर्ण कर्म पनि स्वाभाविक रूपले र ठीकसँग गरिँदैन । ममतारूपी आसक्तिको अभावमा अरूको कल्याणको लागि कर्तव्यपूर्ण कर्म स्वतःस्फूर्त रूपले गरिन्छ, र यदि कर्तव्यपूर्ण कर्म उपलब्ध छैन भने स्वाभाविक अवस्थामा, आफ्नै सत्तामा, अवस्थान स्वतःस्फूर्त रूपले हुन्छ । परिणामस्वरूप साधना (आध्यात्मिक अभ्यास) निरन्तर चलिरहन्छ र अभ्यास नगर्ने अवस्था कहिल्यै आउँदैन ।
आलस्य र लापरवाहीका कारण विहित कर्मलाई त्याग्नु 'तामस त्याग' (अज्ञानको अवस्थाको त्याग) (गीता १८.७) भनिन्छ, जसको फल मूर्खता अर्थात् मोहित योनिको प्राप्ति हुन्छ—"अज्ञानं तमसः फलम्" (गीता १४.१६) । कर्मलाई दुःखदायी मानेर त्याग्नु 'राजस त्याग' (रजोगुणको अवस्थाको त्याग) (गीता १८.८) भनिन्छ, जसको फल दुःखहरूको प्राप्ति हुन्छ—"रजसस्तु फलं दुःखम्" (गीता १४.१६) । त्यसैले यहाँ भगवानले अर्जुनलाई कर्म त्याग्न भन्दैनन्; बरु ऊनले उसलाई शास्त्रविधिका अनुसार उत्साहपूर्वक र उत्तम रूपले, स्वार्थ, ममता, फलप्रति आसक्ति, इच्छा, लालसा, पक्षपात आदिबाट मुक्त भएर कर्तव्यपूर्ण कर्म गर्न निर्देशन गर्छन्, जसलाई 'सात्त्विक त्याग' (सत्त्वगुणको अवस्थाको त्याग) (गीता १८.९) भनिन्छ । भगवान आफैंले थप भन्छन् कि मेरो लागि गर्न बाँकी केही छैन, तैपनि म सावधानीपूर्वक कर्ममा संलग्न हुन्छु (३.२२-२३) ।
कर्तव्यपूर्ण कर्मलाई ठीकसँग गर्नमा ढिलाइ दुई कारणले उत्पन्न हुन्छ: (१) पहिले नतिजाको इच्छा गरेपछि मात्र कर्ममा लाग्नु मानवको स्वभाव हो । जब ऊ देख्छ कि कर्मयोगका अनुसार नतिजाको इच्छा राख्नु हुँदैन, तब ऊ सोच्छ, "म किन कर्म गरौं?" (२) कर्म सुरु गरेपछि, पछि गएर जब ऊ बुझ्छ कि यसको नतिजा प्रतिकूल हुनेछ, तब ऊ सोच्छ, "यदि मैले उत्तम तरिकाले कर्म गरे पनि प्रतिकूल नतिजा आयो भने म किन कर्म गरौं?" एउटा कर्मयोगीले न त कुनै इच्छा नै राख्छ न त कुनै नश्वर नतिजा नै चाहन्छ; ऊ संसारको कल्याणलाई मात्र दृष्टिगत गरेर कर्तव्यपूर्ण कर्म गर्छ । त्यसैले माथिका दुई कारणले उसको कर्तव्यपूर्ण कर्ममा ढिलाइ उत्पन्न हुन सक्दैन ।
मर्मस्पर्शी बुँदा: सामान्यतया यो मानवको स्वभाव बनिसकेको छ कि ऊ त्यसै कर्मलाई ठूलो उत्सुकतासाथ गर्छ जसमा ऊ आफ्नो स्वार्थ देख्छ । तर त्यही कर्म उसको लागि बन्धनकारी हुन्छ । त्यसैले यस बन्धनबाट मुक्त हुन उसको लागि कर्मयोगका अनुसार आचरण गर्नु धेरै आवश्यक छ ।
कर्मयोगमा सबै कर्म अरूको लागि मात्र गरिन्छ, आफ्नो लागि कहिल्यै होइन । यी 'अरू' को हुन्? यो पनि बुझ्नु धेरै जरुरी छ । आफ्नो शरीर बाहेकका अरू प्राणी र वस्तुहरू निश्चित रूपले 'अरू' हुन् । तर यी भनिने 'आफ्नै' स्थूल शरीर, सूक्ष्म शरीर (इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण) र कारण शरीर (जसमा कल्पित 'म' बस्छ) पनि आत्माबाट छुट्टै नै हुन् (पृष्ठ १२७ को टिप्पणी हेर्नुहोस्) । कारण के हो भने आत्मा (जीवात्मा) चेतन परमात्माको अंश हो, र यी शरीर आदि जड प्रकृतिको अंश हुन् । सबै क्रियाकलाप जडमा र जडको लागि मात्र हुन्छन् । चेतनमा र चेतनको लागि कुनै पनि क्रियाकलाप हुँदैन । त्यसैले 'गर्नु' आत्माको लागि छैन, छैन र हुन सक्दैन । तथापि, जति मात्रा चेतनले संसारबाट प्राप्त शरीर आदि जड वस्तुलाई 'म', 'मेरो' र 'मेरो लागि' मान्छ, त्यति मात्रा उसको स्वभाव 'आफ्नो लागि गर्ने' को हुन्छ । त्यसैले अरूको लागि कर्म गरेर ममतारूपी आसक्ति सजिलै नष्ट हुन्छ ।
शरीरको अवस्था (बाल्यावस्था, युवावस्था आदि) परिवर्तन भए पनि, हरेक प्राणीले आफ्नो निरन्तर अस्तित्व "म त्यही हुँ" को रूपमा अनुभव गर्छ । यो अपरिवर्तनशील अस्तित्व (आफ्नो होनेपन) स्वतः परम सत्यसँग एक हो, र परिवर्तनशील शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि स्वतः संसारसँग एक हुन् । हामीले गरेको जुनसुकै कर्म होस्, शरीर, इन्द्रिय आदिद्वारा मात्र गरिन्छ; किनभने सबै क्रियाकलाप प्रकृति र प्रकृतिजन्य वस्तुहरूसँग सम्बन्धित छ, आत्मा (आफ्नो सत्ता) सँग होइन । त्यसैले शरीरको सम्बन्ध बिना हामीले कुनै पनि कर्म गर्न सक्दैनौं । यसले निर्णायक रूपले प्रमाणित गर्छ कि हामीले आफ्नो लागि गर्नु पर्ने केही छैन; जे गर्नु पर्छ त्यो संसारको लागि मात्र गर्नु पर्छ । कारण के हो भने 'गर्नु' त्यसैलाई लागू हुन्छ जसले आफैंले गर्न सक्छ । जसले आफैंले केही गर्न सक्दैन, त्यसको लागि 'गर्नु' को कुनै व्यवस्था छैन । जे गरिन्छ, संसारको सहयोगबाट मात्र गरिन्छ । त्यसैले 'गर्नु' संसारको लागि मात्र हो । आफ्नो लागि गरेर मानव कर्मद्वारा बाध्य हुन्छ—"यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।"
आफ्नो अविनाशी र अपरिवर्तनशील सत्ता र नश्वर र परिवर्तनशील शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिबीच कुनै सम्बन्ध छैन । त्यसैले आफ्नो केही छैन र आफ्नो लागि केही छैन । शरीर आदिको सहयोग बिना हामी केही गर्न सक्दैनौं; त्यसैले आफ्नो लागि गर्नु पर्ने केही छैन । आफ्नो वास्तविक सत्तामा कुनै पनि कमी कहिल्यै उत्पन्न हुँदैन, र कमी उत्पन्न नभएकोले इच्छा पनि हुँदैन; त्यसैले आफ्नो लागि केही चाहिँदैन । यसरी कर्म र वस्तुसँगको सबै सम्बन्ध पूर्ण रूपले विच्छेद भएपछि (जुन वास्तवमा हकीकत हो), तब यदि ज्ञानका संस्कार छन् भने आफ्नो सत्ताको प्रत्यक्ष अनुभूति हुन्छ; र यदि भक्तिका संस्कार छन् भने ईश्वरप्रति प्रेम उत्पन्न हुन्छ ।
सम्बन्ध: अघिल्लो श्लोकमा भगवानले भनेका थिए कि यज्ञ (कर्तव्यपूर्ण कर्म) बाहेकका कर्म बन्धनकारी हुन्छन् । त्यसैले यस बन्धनबाट मुक्त हुन कर्तव्यबोधले कर्म गर्नु आवश्यक छ, साररूपमा कर्म त्याग्नु होइन । अब, कर्मको आवश्यक कर्तव्यपरक प्रकृतिलाई थप स्थापित गर्न ऊनले थप कारणहरू दिन्छन्।
★🔗
