ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ! ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁଶଳରେ ସଜ୍ଜିତ କରିଥିବା ପାଣ୍ଡବଙ୍କର ଏହି ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରବଳ ସେନାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ ।
ଟୀକା: 'ଆଚାର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଭାବ ଏହି ଯେ, ଦ୍ରୋଣ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର – କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଉଭୟଙ୍କର – ଗୁରୁ । ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଷ୍ଟା ଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମନରେ କାହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବା ପକ୍ଷପାତ ନ ଥିବା ଉଚିତ ।
'ତୁମ୍ଭର କୁଶଳୀ ଶିଷ୍ୟ' ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଭାବନା ଏହି ଯେ, ତୁମେ ଏତେ ଉଦାର ଯେ, ତୁମ୍ଭର ବଧ ନିମିତ୍ତ ଜାତ ହୋଇଥିବା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଶିଖାଇଲ; ଆଉ ସେହି ତୁମ୍ଭର ଶିଷ୍ୟ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏତେ ଚତୁର ଯେ, ତୁମ୍ଭର ବଧ କରିବା ନିମିତ୍ତ ତୁମ୍ଭଠାରୁ ହିଁ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଶିଖିଲା । 'ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ' ବୋଲି କହିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ସୂଚନା ଦେବା ଯେ, ତୁମ୍ଭର ବଧ କରିବା ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଦ୍ରୁପଦ ଯାଜ ଓ ଉପଯାଜ ଋତ୍ବିକ୍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ୍ଭ ସାମନାରେ (ବିପକ୍ଷରେ) ସେନାପତି ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଛି । ଏଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ 'ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ' ପରିବର୍ତ୍ତେ 'ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ' ବୋଲି କହିପାରିଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୁପଦ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ରଖିଥିବା ଶତ୍ରୁତାର ସ୍ମରଣ କରାଇବା ନିମିତ୍ତ 'ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ' ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଏହି ଯେ, ସେହି ଶତ୍ରୁତାର ଶେଷ କରିବାର ଏହି ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଯୋଗ ।
'ପାଣ୍ଡବଙ୍କର ଏହି ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରବଳ ସେନା, ଯାହା ବ୍ୟୁହରେ ସଜ୍ଜିତ' – ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନଦ୍ୱାରା ବ୍ୟୁହରେ ସଜ୍ଜିତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କର ଏହି ବିପୁଳ ସେନାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ । ଏଥିରେ ଗର୍ଭିତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖ, ସେମିତି ପାଣ୍ଡବମାନେ ତୁମ୍ଭର ବଧ ନିମିତ୍ତ ସୃଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସେମାନଙ୍କର ସେନାପତି କରି ତାକୁ ବ୍ୟୁହ ରଚନାର ଅଧିକାର ଦେଇଛନ୍ତି । ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯଦି ତୁମ୍ଭ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖୁଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଅନ୍ୟତମ କଥା ହେଲା, ତୁମ୍ଭର ବଧ ନିମିତ୍ତ ସୃଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସେମାନଙ୍କ ସେନାର ମୁଖ୍ୟ ସେନାପତି କରିନଥାନ୍ତେ; ତାକୁ ଏପରି ଅଧିକାର ଦେଇନଥାନ୍ତେ । ତଥାପି ସବୁ ଜାଣିସୁଝି ସେମାନେ ତାକୁ ସେନାପତି କରିଛନ୍ତି ।
ପାଣ୍ଡବ ସେନା କୌରବ ସେନାଠାରୁ ସଂଖ୍ୟାରେ କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ – କୌରବ ସେନା ଥିଲା ଏଗାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ସାତ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ – ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରବଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି । ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରବଳ ବୋଲି କହିବାରେ ଦୁଇଟି ଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି:
(୧) ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଯେଉଁ ବ୍ୟୁହରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଦେଖି ସଂଖ୍ୟାରେ କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃହତ୍ ପ୍ରତୀୟମାନ ହେଉଥିଲା; ଏବଂ (୨) ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ଏକମନା ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ଏକତା ହେତୁ କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ବଡ଼ ପ୍ରତୀୟମାନ ହେଉଥିଲା । ଏପରି ସେନାକୁ ଦେଖାଇ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯେ, ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ସେ ଏହି ସେନାକୁ ସାଧାରଣ ବା ଛୋଟ ବୋଲି ଧାରଣା କରିବେ ନାହିଁ । ସେ ବିଶେଷ ପ୍ରୟାସ ଓ ସତର୍କତାର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ।
ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସେନାପତି ତ ତୁମ୍ଭର ନିଜ ଶିଷ୍ୟ, ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦନ; ତେଣୁ ତାକୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ତୁମ୍ଭ ପକ୍ଷେ କି ବଡ଼ କଥା!
'ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯେ, ଏହି ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହି ସେନା ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇବା ପାଇଁ ଆମେ କିପରି ଉପାୟ କରିବା, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ତୁମେ ଯଥା ଶୀଘ୍ର ସ୍ଥିର କର ।
ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଦେଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ମହାରଥୀମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଇ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରୁଛନ୍ତି ।
★🔗
