ଏମାନେ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦି) ଲୋଭରେ ବିବେକ ହରାଇ କୁଳକ୍ଷୟଜନିତ ପାପ ଓ ମିତ୍ରଦ୍ରୋହଜନିତ ପାପକୁ ଦେଖୁ ନ ଥିବେ ବୋଲି, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ! କୁଳକ୍ଷୟଜନିତ ପାପକୁ ଯେ ଆମ୍ଭେମାନେ ଭଲରୂପେ ଜାଣୁଅଛୁ, ଏହି ପାପରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି?
ଟୀକା: ଧନ, ଜମି, ଘର, ସମ୍ମାନ, ପ୍ରଶଂସା, ପଦବୀ, କ୍ଷମତା ଆଦି ପ୍ରତି ଅଭିଳାଷ ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଅବିରତ ଗତି କରେ – ‘ଏତେ ମିଳିଲା, ଆଉ ଟିକେ ମିଳୁ, ଏହି ପ୍ରାପ୍ତି ଚିରକାଳ ରହୁ’ ଏହି ଭାବନା ସହିତ, ତାହାକୁ ‘ଲୋଭ’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଲୋଭ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହେତୁରୁ ଏହି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦିଙ୍କର ବିବେକଶକ୍ତି ଲୋପ ପାଇଛି। ଫଳରେ ସେମାନେ ଏ ବିଷୟ ବିଚାର କରିପାରୁ ନାହାନ୍ତି ଯେ, କାହିଁକି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆମ୍ଭେମାନେ ଏପରି ଘୋର ପାପ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ନିଜ କୁଟୁମ୍ବଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ? ସେ ରାଜ୍ୟ ଆମ୍ଭ ପାଖରେ କେତେ ଦିନ ରହିବ, ଆମ୍ଭେମାନେ ତାହା ସହିତ କେତେ ଦିନ ରହିବୁ? ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଆମ୍ଭ ଜୀବିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା, ତେବେ ଆମ୍ଭ ଦଶା କି ହେବ? ଆଉ ଯଦି ରାଜ୍ୟ ରହିଲା ଏବଂ ଆମ୍ଭ ଶରୀର ଚାଲିଗଲା, ତେବେ ଦଶା କି ହେବ? କାରଣ, ମିଳନରେ ଯେତିକି ଆନନ୍ଦ, ବିଛେଦରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ହୁଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋଭ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରକୁ ଆଚ୍ଛାଦନ କରିଥିବାରୁ ସେମାନେ କେବଳ ରାଜ୍ୟକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। କୁଳ ନାଶ କଲେ କେତେ ଭୟଙ୍କର ପାପ ହେବ, ତାହା ସେମାନେ ଆଦୌ ଦେଖୁ ନାହାନ୍ତି।
ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ସମୟ, ଧନ ଓ ଶକ୍ତିର ନାଶ ଘଟେ। ନାନା ଚିନ୍ତା ଓ ବିପଦ ଉପୁଜେ। ଦୁଇ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମନୋମାଳିନ୍ୟ ହୁଏ, କଳହ ବଢ଼େ। ନାନା ମତଭେଦ ଘଟେ। ମତଭେଦରୁ ଶତ୍ରୁତା ଜନ୍ମେ। ଯେପରିକି ଦ୍ରୁପଦ ଓ ଦ୍ରୋଣ – ଉଭୟେ ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ମିତ୍ର ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବା ପରେ ଦ୍ରୁପଦ ଦିନେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରି ସେହି ମିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ। ଏଥିରେ ରାଜା ଦ୍ରୁପଦ ଓ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ନିଜ ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରାଇ ତାଙ୍କ ଅଧା ରାଜ୍ୟ ନେଲେ। ଏହାରି ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ଦ୍ରୁପଦ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ଜାତ ହେଲେ। ଏଣେ ମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା କଲେ କେତେ ଭୟଙ୍କର ପାପ ହେବ, ତାହା ସେମାନେ ଆଦୌ ଦେଖୁ ନାହାନ୍ତି!
ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ: ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଆମ୍ଭ ପାଖରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନ ଥାଉଁ ମଧ୍ୟ ଆମ୍ଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲୁଛି, ଆମ୍ଭେମାନେ ଭଲରେ ଅଛୁ। କିନ୍ତୁ ସେହି ବସ୍ତୁ ପାଇବା ପରେ ପୁଣି ତାହା ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ତାହାର ଅଭାବ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅତ୍ୟଧିକ ହୁଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବେ ବସ୍ତୁର ସର୍ବଦା ଅଭାବ ଯେତିକି ଦୁଃଖଦାୟକ ନ ଥିଲା, ବସ୍ତୁ ସହିତ ମିଳନ ଓ ତାହା ପରେ ବିଛେଦରୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ସେତିକି ଦୁଃଖଦାୟକ ହୁଏ। ତଥାପି ଲୋଭବଶତଃ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପାଖରେ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁର ଅଭାବ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହା ପାଇବା ପାଇଁ ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ବିଚାର କଲେ, ଯେଉଁ ବସ୍ତୁର ଅଭାବ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି, ସେ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟକ୍ରମେ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ତାହାର ଅଭାବ ମାତ୍ର ରହିବ। ତେଣୁ ବସ୍ତୁ ପାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଆମ୍ଭ ଦଶା ଯେଉଁ ଥିଲା, ବସ୍ତୁ ପାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦଶା ରହିବ। ମଧ୍ୟରେ ଲୋଭବଶତଃ କେବଳ ପରିଶ୍ରମ ଉପରେ ପରିଶ୍ରମ ଆମ୍ଭ ଭାଗ୍ୟରେ ଘଟିଲା; କେବଳ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ମଧ୍ୟରେ ବସ୍ତୁ ସହିତ ମିଳନରୁ ଯେଉଁ ଟିକେ ଆନନ୍ଦ ଘଟିଲା, ତାହା କେବଳ ଲୋଭ ହେତୁରୁ ଘଟିଲା। ଲୋଭ ପ୍ରଭୃତି କୌଣସି ଅନ୍ତର୍ଦୋଷ ନ ଥିଲେ ବସ୍ତୁ ସହିତ ମିଳନରୁ ଆନନ୍ଦ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେହିପରି ମୋହ ପ୍ରଭୃତି କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଥିଲେ କୁଟୁମ୍ବ ସହିତ ମିଳନରୁ ଆନନ୍ଦ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତୃଷ୍ଣା ପ୍ରଭୃତି କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଥିଲେ ସଞ୍ଚୟରୁ ଆନନ୍ଦ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଅର୍ଥାତ୍ ସାଂସାରିକ ଆନନ୍ଦ କୌଣସି ନା କୌଣସି ଦୋଷରୁ ଜାତ ହୁଏ। କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଥିଲେ ସଂସାରରୁ ଆନନ୍ଦ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଲୋଭବଶତଃ ମନୁଷ୍ୟ ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋଭ ତାହାର ବିବେକବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି।
ଏବେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି: ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦିଏ ଯଦିଓ କୁଳକ୍ଷୟଜନିତ ପାପ ଓ ମିତ୍ରଦ୍ରୋହଜନିତ ପାପକୁ ଦେଖୁ ନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଆମ୍ଭେମାନେ କୁଳକ୍ଷୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିପଦମାଳାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ [ଯାହା ଅର୍ଜୁନ ଆଗାମୀ ଚତ୍ୱାରିଂଶଠାରୁ ଚଉଚତ୍ୱାରିଂଶ ଶ୍ଳୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ]; କାରଣ କୁଳକ୍ଷୟଜନିତ ପାପକୁ ଆମ୍ଭେମାନେ ଭଲରୂପେ ଜାଣୁଛୁ ଏବଂ ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ (ଶତ୍ରୁତା, ମନ୍ଦଭାବ) ଜନିତ ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଭଲରୂପେ ଜାଣୁଛୁ। ସେହି ମିତ୍ରମାନେ ଯଦି ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଦୁଃଖ ଆମ୍ଭଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅହିତକାରୀ ନୁହେଁ। କାରଣ ସେ ଦୁଃଖ ଆମ୍ଭ ପୂର୍ବଜନ୍ମାର୍ଜିତ ପାପକୁ କେବଳ ନାଶ କରିବ, ଆମ୍ଭଙ୍କୁ କେବଳ ପବିତ୍ର କରିବ। କିନ୍ତୁ ମନରେ ଦ୍ୱେଷ – ଶତ୍ରୁଭାବ – ଥିଲେ ତାହା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଆମ୍ଭ ସହିତ ରହିବ ଏବଂ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ପାପ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଆମ୍ଭର ସର୍ବନାଶ ଘଟାଇବ। ଏପରି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମାଇବା ଏହି ପାପରୁ ଆମ୍ଭେମାନେ କାହିଁକି ନିବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ବିଚାର କରିବୁ ନାହିଁ? ଅର୍ଥାତ୍ ବିଚାର କରି ଏହି ପାପରୁ ନିଶ୍ଚୟ ନିବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।
ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦିଙ୍କ ଲୋଭ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ କୁଟୁମ୍ବପ୍ରେମ (ମୋହ)ରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇ କହୁଛନ୍ତି – ଏଥି ଉପରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ୁନାହିଁ। ତେଣୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୁଝିପାରୁ ନାହାନ୍ତି। ଏକ ନିୟମ ଅଛି ଯେ, ଯାବତ୍ ମନୁଷ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଉପରେ ଲାଗିରହେ, ସେ ନିଜ ଦୋଷ ଦେଖେ ନାହିଁ; ବରଂ ‘ସେମାନଙ୍କର ଏ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆମ୍ଭଙ୍କର ଏ ଦୋଷ ନାହିଁ’ ଏପରି ଅହଂକାର ଜାତ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଭାବିପାରେ ନାହିଁ ଯେ, ସେମାନଙ୍କର ଯଦି କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି, ଆମ୍ଭଙ୍କର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଥାଇପାରେ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଥାଉ, ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖିବା – ଏହା ନିଜେ ଏକ ଦୋଷ। ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖିବା ଓ ନିଜ ଭଲତା ଉପରେ ଅହଂକାର କରିବା – ଏହି ଦୁଇ ଦୋଷ ସର୍ବଦା ସାଙ୍ଗରେ ସାଙ୍ଗରେ ଥାଏ। ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦିଙ୍କରେ ଦୋଷ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଭଲତା ଉପରେ ଅହଂକାର କରୁଛନ୍ତି (ଭଲତାର ଅହଂକାରର ଛାଇରେ କେବଳ ଦୋଷ ରହେ), ତେଣୁ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ମୋହ ଦୋଷକୁ ଦେଖୁ ନାହାନ୍ତି।
ସନ୍ଧି: କୁଳକ୍ଷୟରୁ ଯେଉଁ ପାପମାନ ହୁଏ, ତାହା ଆମ୍ଭେମାନେ ଜାଣୁ, ସେ ସବୁ କ’ଣ? ତାହାର ପରମ୍ପରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଳୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
★🔗
