ਤਦ ਕੁਰੂਪਿਤਾਮਹ, ਮਹਾਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ।
ਟੀਕਾ: 'ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ' — ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੰਖ-ਧੁਨੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਖ-ਧੁਨੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ (ਭਾਵ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ: 'ਸ਼ੰਖ ਫੂਕ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ'), ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੰਜਯ ਇਹ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਵਸ਼ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਸੰਜਯ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 'ਮਹਾਨ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।
'ਕੁਰੂਪਿਤਾਮਹ' — ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਉਮਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ, ਬਾਹਲੀਕ ਭੀਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ (ਉਹ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਂਤਨੂੰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ), ਪਰੰਤੂ ਕੁਰੂ ਕੁਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਭੀਸ਼ਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇਰਪਣ ਕਾਰਨ, ਸੰਜਯ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਲਈ 'ਕੁਰੂਪਿਤਾਮਹ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।
'ਮਹਾਨ' — ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਉਹ ਧਨ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ ਸੀ, ਭਾਵ ਉਸਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਿਚਿਤਰਵੀਰਯ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ *ਸਵੈਯੰਵਰ* ਤੋਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ, ਤਾਂ *ਸਵੈਯੰਵਰ* ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੇਜ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜੀਆਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਭੀਸ਼ਮ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹਾਨ ਸੀ।
'ਪਿਤਾਮਹ' ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਗਏ ਚਲਾਕੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਪਰੰਤੂ, ਪਿਤਾਮਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਬਾਲਪਣ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ, ਪਿਤਰੀ ਸਨੇਹ ਵਸ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਦਾ ਹੈ।
'ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ' — ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਗਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਡਰ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ।
ਸੰਬੰਧ — ਸੰਜਯ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਣ ਨਾਲ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ।
★🔗
