ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ – ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਜਰ-ਵਿਉਂਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ।
ਟੀਕਾ: 'ਉਸ ਸਮੇਂ' – ਸੰਜਯ ਨੇ ਇੱਥੇ 'ਤਦਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਮ੍ਹਨੇ-ਸਾਮ੍ਹਨੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ – 'ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੀ ਕੀਤਾ?' – ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਹੈ।
'ਤੂ' – ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਲਈ ਸੰਜਯ ਨੇ ਇੱਥੇ 'ਤੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।
'ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ' – ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਜਰ-ਵਿਉਂਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਦਾ ਦ੍ਵੈਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਲਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜਸ਼ (ਪ੍ਰਭਾਵ) ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ, ਨੀਤੀ-ਪੂਰਨ ਵਾਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
'ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ' – ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ 'ਰਾਜਾ' ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੋਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਯੁਵਰਾਜ ਦੁਰਯੋਧਨ ਹੀ ਸੀ। ਰਾਜ-ਕਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਹੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਲਈ 'ਰਾਜਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।
'ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ' – ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ:
(1) ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ, ਯਾਨੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ।
(2) ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦਰ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਸੀ।
(3) ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਉਚਿਤ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਉਂਤ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਆਪ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਨ। ਪਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਗਿਆ? ਇਸਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ: ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸਨ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹ-ਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਸਦਾ ਪਾਰਿਵਾਰਿਕ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੀ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਵਾਰਥ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਭੀਸ਼ਮ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਨਾਲ ਪਾਰਿਵਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਰਿਵਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ (1.12)।
'ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ' – ਇੱਥੇ 'ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ' ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ 'ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ' ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ 'ਬਾਤਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਜੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਤਾਂ ਹੀ ਬੋਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ 'ਬਾਤਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, 'ਬਾਤਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੇਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਗੰਭੀਰ, ਨੀਤੀ-ਪੂਰਨ ਬਾਤਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਢੁਕਵੀਂ ਲੜਾਈ ਲੜੇ। ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਸਾਡਾ ਸਵਾਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।
ਸੰਬੰਧ – ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਇਹ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
★🔗
