ਇੱਥੇ (ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ) ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਧਨੁੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤਿਕੀ), ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਦ੍ਰੁਪਦ ਹਨ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਅਤੇ ਚੇਕਿਤਾਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਪਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੁਰੁਜਿਤ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀਭੋਜ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ — ਅਤੇ ਸ਼ੈਬਯ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉੱਤਮੌਜਸ ਵੀ ਉਪਸਥਿਤ ਹਨ। ਸੁਭਦਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਹਨ।
**ਟੀਕਾ:** *"ਇੱਥੇ ਵੀਰ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ"* — ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਬਾਣ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ 'ਇਸ਼ਵਾਸ' ਭਾਵ 'ਧਨੁੱਖ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ, ਮਹਾਨ ਧਨੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ 'ਮਹੇਸ਼ਵਾਸ' (ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ) ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਛਾ (ਗੁੱਲੀ) ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁੱਖ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੀਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ — ਭਾਵ ਇਹ ਭੀਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ।
*"ਯੁਯੁਧਾਨ"* — ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤਿਕੀ) ਨੇ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਗਣ ਰਹਿ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ; ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਯੁਯੁਧਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ: "ਇਸ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੇਖੋ! ਇਸਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਸਨੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਇਸਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।"
[ਯੁਯੁਧਾਨ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ; ਉਹ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।]
*"ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ"* — "ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀਰ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਮੋਹਨ-ਅਸਤਰ ਦੁਆਰਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਯੁੱਧ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ — ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।"
ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਵੈਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪਰੰਤੂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਯੁਯੁਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦਾ ਨਾਮ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਮੈਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਕਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਵੈਰ ਦੇ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦ੍ਰੁਪਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਮੇਰੀ ਚਾਲ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੜੇ।
[ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ, ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤਰ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।]
*"ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ"* — "ਤੁਸੀਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਭਿਖਾਰੀ ਹੋ; ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?' ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੈਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ (ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਦ੍ਰੁਪਦ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।"
[ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।]
*"ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ"* — "ਇਹ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਇੰਨਾ ਮੂਰਖ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।"
[ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।]
*"ਚੇਕਿਤਾਨ"* — "ਸਾਰੀ ਯਾਦਵ ਸੈਨਾ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਯਾਦਵ ਚੇਕਿਤਾਨ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ!"
[ਚੇਕਿਤਾਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।]
★🔗
