**੨.੭. ਟਿੱਪਣੀ:** "ਕਾਰਪਣਯਦੋਸ਼ੋਪਹਤਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਧਰਮਸੰਮੂਢਚੇਤਾਃ" – ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਹਟਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਹਟਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਣ ਸਮਝਿਆ, ਕਾਇਰਤਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਟਣ ਨੂੰ ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤੁੱਛ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਇਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਨਮਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੱਜਣਾ (ਪਿੱਠ ਦਿਖਾਉਣਾ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਕਾਇਰਤਾ ਦੀ ਖ਼ਾਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ, ਕਾਇਰਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਇੰਨੀ ਭਟਕ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ।
ਤੀਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ: 'ਦਿਲ ਦੀ ਤੁੱਛ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਕਾਇਰਤਾ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਓ।' ਇਸ ਤੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਧਰਮ (ਕਰਤੱਵ) ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸ਼ੰਕਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨੀ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਧਰਮ (ਪਾਪ) ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਲੜਨਾ ਕਸ਼ੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ – ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਨੈਤਿਕ ਦੁਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਲਝ ਗਈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, 'ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਖਾਸ ਕਰਤੱਵ ਕੀ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ?' ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। 'ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਚਿਤੰ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਨ੍ਮੇ' – ਇਸੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ, ਜੋ ਕਾਇਰਤਾ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ 'ਅਨਾਰ੍ਯਜੁਸ਼ਟ' ਯਾਨੀ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਾਂ ਜੋ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਨੂੰ ਉਹ (ਮਾਰਗ) ਦੱਸੋ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।'
ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਦ (ਨਿਰਾਸ਼ਾ/ਉਦਾਸੀ) ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ – ਭਲਾ – ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਤਾਂ ਤਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਵਰਤਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
'ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਤੇऽਹਮ' – ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗੀ ਕਿ ਭਲੇ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਥੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਹੇ ਅਚਿੰਤ! ਮੇਰੇ ਰਥ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ,' ਉਹ ਭਾਵਨਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲਈ, ਅਰਜੁਨ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।'
'ਸ਼ਾਧਿ ਮਾਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਪੰਨਮ' – ਗੁਰੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਣਜਾਣ ਮਾਰਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇਗਾ, ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਵੇਗਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵੇਗਾ, ਪਰੰਤੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਸਾਧਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ 'ਤੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਾਂ? ਗੁਰੂ 'ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ! ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਵਾਈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਵਾਂ, ਗੁਰੂ 'ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ 'ਤੇ ਹੀ ਆ ਪਵੇਗੀ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਸਾਧਨਾ ਪਵੇਗਾ – ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।'
ਇੱਥੇ, ਅਰਜੁਨ 'ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਪੰਨਮ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ 'ਸ਼ਾਧਿ ਮਾਮ' 'ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ' ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ 'ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਕਰਤੱਵ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੂਜਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਕਹੇਗਾ, 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੜਾਂਗਾ' – 'ਨ ਯੋਤਸ੍ਯੇ'। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਉਹ ਕਥਨ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 'ਕੀ ਮੈਂ ਲੜਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਲੜਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕੀ ਨਾ ਕਰਾਂ' – ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸ਼ਰਨ ਦਾਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀ ਕਰਵਾਏਗਾ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਉਸਦੀ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸ਼ਰਨ ਦਾਤਾ ਜੋ ਵੀ ਕਰਵਾਏਗਾ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਰਜੁਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ 'ਮਾਮੇਕਂ ਸ਼ਰਣਂ ਵ੍ਰਜ' (੧੮.੬੬) 'ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ' ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ, 'ਕਰਿਸ੍ਯੇ ਵਚਨਂ ਤਵ' (੧੮.੭੩) 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸਮਰਪਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ।
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ – (੧) 'ਕਾਰਪਣਯਦੋਸ਼ੋ... ਧਰਮਸੰਮੂਢਚੇਤਾਃ' (੨) 'ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਚਿਤੰ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਨ੍ਮੇ' (੩) 'ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਤੇऽਹਮ' (੪) 'ਸ਼ਾਧਿ ਮਾਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਪੰਨਮ'। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਹਿਲੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹੋਏ: ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਣ ਜਾਂ ਨਾ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੱਸਣਾ ਕਰਤੱਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਭਲੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਸ਼ਰਨ ਦਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸ਼ਰਨ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ** – ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸਨੂੰ ਲੜਾਉਣ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਲੜਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਧਰਮਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ 'ਉਤ੍ਤਿਸ਼ਠ' ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਲੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ, ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਲੜਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
★🔗
