**১.১৯.** পাণ্ডৱ সেনাৰ সেই ভয়ংকৰ শঙ্খধ্বনি আকাশ-পৃথিৱী ব্যাপি প্ৰতিধ্বনিত হৈ দুৰ্যোধন আৰু তাৰ দৰে অন্যায়ৰে ৰাজ্য কাঢ়ি লোৱাসকলৰ হৃদয়ভেদ কৰিলে।
**ভাষ্য:** পাণ্ডৱ সেনাৰ শঙ্খধ্বনি ইমানেই ব্যাপক, গভীৰ, উচ্চ আৰু ভয়ংকৰ আছিল যে পৃথিৱী আৰু আকাশৰ মাজৰ সমস্ত স্থান সেই ধ্বনিত কম্পিত হৈ উঠিছিল। সেই ধ্বনিয়ে অন্যায়ৰে ৰাজ্য দখল কৰাসকলৰ আৰু সেই অন্যায়ক সমৰ্থন কৰি থিয় দিয়া ৰজাসকলৰ হৃদয় বিদ্ধ কৰিছিল। অৰ্থত, শঙ্খধ্বনিয়ে সিহঁতৰ হৃদয়ত যি বেদনা দিছিল, সি এক প্ৰকাৰৰ শস্ত্ৰপ্ৰহাৰৰ বেদনাৰ দৰেই আছিল। সেই শঙ্খধ্বনিয়ে কৌৰৱ সেনাৰ হৃদয়ৰ যুদ্ধ-উদ্দীপনা আৰু শক্তি হ্ৰাস কৰি দিছিল আৰু সিহঁতৰ অন্তৰত পাণ্ডৱ সেনাৰ প্ৰতি এক ভয়ৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
সংজয়ে এইবোৰ কথা ধৃতৰাষ্ট্ৰক কৈছে। সংজয়ে ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ সন্মুখতে "ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰ বা আত্মীয়সকলৰ হৃদয়ভেদ হ'ল" বুলি কোৱাটো শিষ্টাচাৰসম্মত বা যুক্তিযুক্ত যেন নালাগে। গতিকে 'ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰ' (ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ সন্তানসকল) বুলি নকৈ 'আপোনাৰ লোকসকলৰ' (তাবকীনাম) বুলি কোৱাহে শিষ্টাচাৰ হ'লহেঁতেন। এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা, ইয়াত 'ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰাণাম' শব্দৰ অৰ্থ "যিসকলে অন্যায়ৰে ৰাজ্য দখল কৰি ৰাখিছে" বুলি গ্ৰহণ কৰাটো যুক্তিসংগত আৰু শিষ্টাচাৰসম্মত। তেওঁলোকৰ হৃদয়ভেদ হোৱাটোও সেই অন্যায়ৰ পক্ষ লোৱাৰ বাবেহে বুলি ধৰিলেও এই অৰ্থ যুক্তিযুক্ত হয়।
ইয়াত এটা সন্দেহ ওঠে: এঘাৰ অক্ষৌহিণী কৌৰৱ সেনাৰ শঙ্খ আদি বাদ্যসমূহৰ পাণ্ডৱ সেনাৰ ওপৰত একো প্ৰভাৱ নপৰিল, কিন্তু সাত অক্ষৌহিণী পাণ্ডৱ সেনাৰ শঙ্খধ্বনিত কৌৰৱ সেনাৰ হৃদয় কিয় বিদ্ধ হ'ল? ইয়াৰ সমাধান হ'ল: যি সকলৰ অন্তৰত অধৰ্ম, পাপ বা অন্যায় নাই—অৰ্থাৎ যিসকলে কৰ্তব্য ধৰ্ম অনুসাৰে পালন কৰে—সিহঁতৰ হৃদয় দৃঢ়; সিহঁতৰ অন্তৰত ভয় নাথাকে। ন্যায়ৰ পক্ষত থকাই সিহঁতক উদ্দীপনা আৰু বীৰ্য্য দিয়ে। পাণ্ডৱসকলে বনবাসৰ আগতেও ধৰ্ম অনুসাৰেই ৰাজ্য শাসন কৰিছিল, আৰু বনবাসৰ পিছত চুক্তি মৰ্মে কৌৰৱসকলৰ পৰা নিজৰ ৰাজ্য ধৰ্মসঙ্গতভাৱেই খুজিছিল। গতিকে সিহঁতৰ অন্তৰত ভয় নাছিল; বৰঞ্চ উদ্দীপনা আৰু বীৰ্য্য আছিল। অৰ্থাৎ পাণ্ডৱপক্ষ ধৰ্মৰ পক্ষ আছিল। সেই কাৰণে, এঘাৰ অক্ষৌহিণী কৌৰৱ সেনাৰ বাদ্যধ্বনিৰ পাণ্ডৱ সেনাৰ ওপৰত কোনো প্ৰভাৱ নাছিল। কিন্তু যিসকলে অধৰ্ম, পাপ, অন্যায় আদি কৰে, সিহঁতৰ হৃদয় স্বাভাৱতে দুৰ্বল হয়। সিহঁতৰ অন্তৰত নিৰ্ভয়তা আৰু সন্দেহহীনতা নাথাকে। সিহঁতে কৰা পাপ আৰু অন্যায়েই সিহঁতৰ হৃদয় দুৰ্বল কৰি তোলে। অধৰ্মে অধাৰ্মিককেই গ্ৰাস কৰে। দুৰ্যোধন আদিয়ে পাণ্ডৱসকলক অন্যায়ভাৱে হত্যা কৰিবলৈ বহু চেষ্টা কৰিছিল। সিহঁতে কপটতাৰে আৰু অন্যায়ৰে পাণ্ডৱসকলৰ ৰাজ্য কাঢ়ি লৈ সিহঁতক মহা কষ্ট দিছিল। সেই কাৰণে সিহঁতৰ হৃদয় দুৰ্বল আৰু ভগ্ন হৈ পৰিছিল। অৰ্থাৎ কৌৰৱপক্ষ অধৰ্মৰ পক্ষ আছিল। সেয়েহে, সাত অক্ষৌহিণী পাণ্ডৱ সেনাৰ শঙ্খধ্বনিয়ে সিহঁতৰ হৃদয়ভেদ কৰি তীব্ৰ যাতনা দিছিল।
এই প্ৰসঙ্গৰ পৰা সাধকজনক সতৰ্ক কৰি দিয়া হৈছে যে তেওঁ কেতিয়াও শৰীৰ, বাক্য আৰু মনৰ দ্বাৰা কোনো অন্যায় আৰু অধৰ্মমূলক আচৰণত লিপ্ত নহ'ব। অন্যায় আৰু অধৰ্মেৰে পৰিপূৰ্ণ আচৰণে মানুহৰ হৃদয় দুৰ্বল আৰু ভগ্ন কৰি তোলে। তাৰ অন্তৰত ভয়ৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, লঙ্কাপতি ৰাৱণক তিনিও লোকই ভয় কৰিছিল। কিন্তু সেই ৰাৱণেই সীতাহৰণ কৰিবলৈ যাওঁতে ভয়তে ইফাল-সিফাল চাইছিল। গতিকে সাধকে কেতিয়াও অন্যায় আৰু অধৰ্মমূলক আচৰণত লিপ্ত নহ'ব।
**সম্বন্ধ:** প্ৰথম শ্লোকত ধৃতৰাষ্ট্ৰই নিজৰ পুত্ৰ আৰু পাণ্ডুৰ পুত্ৰসকলৰ বিষয়ে সোধাত, সংজয়ে দ্বিতীয় শ্লোকৰ পৰা এই উনৈশ শ্লোকলৈকে তাৰ উত্তৰ দিলে। এতিয়া, পৰৱৰ্তী শ্লোকৰ পৰা সংজয়ে ভগৱদ্গীতাৰ প্ৰকটনৰ প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ কৰিছে।
★🔗
