**1.19.** ఆ పాండవ సైన్యపు శంఖాల భయంకరమైన ధ్వని, భూమ్యాకాశాలను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, అన్యాయంగా రాజ్యాన్ని అపహరించిన దుర్యోధనుడు మరియు అతని వర్గం వారి హృదయాలను భేదించింది.
**వ్యాఖ్య:** పాండవ సైన్యపు శంఖధ్వని అంత విశాలమైనది, గంభీరమైనది, ఉన్నతమైనది మరియు భయంకరమైనది కావడంతో, భూమి మరియు ఆకాశం మధ్యనున్న అంతరాళం దానితో ప్రతిధ్వనించింది. ఆ ధ్వని అన్యాయంగా రాజ్యాన్ని పట్టుకున్నవారి మరియు వారికి తోడ్పడుతున్న రాజుల హృదయాలను భేదించింది. శంఖధ్వని వారి హృదయాలపై చేసిన బాధ, ఒక ఆయుధం వలన కలిగే బాధ వంటిదని భావం. ఆ శంఖధ్వని కౌరవ సైన్యంలోని వారి హృదయాలలోని యుద్ధోత్సాహాన్ని మరియు బలాన్ని సడలించి, పాండవ సైన్యం పట్ల భయాన్ని వారి హృదయాలలో పెంపొందించింది.
ఈ విషయాలను సంజయుడు ధృతరాష్ట్రునికి చెప్తున్నాడు. "ధృతరాష్ట్రుని పుత్రుల లేదా బంధువుల హృదయాలు భేదించబడ్డాయి" అని సంజయుడు ధృతరాష్ట్రుని ముందు చెప్పడం సభ్యత లేదా సమంజసంగా అన్పించదు. అందువల్ల, 'ధార్తరాష్ట్రుల' అనకుండా 'మీ పుత్రుల లేదా బంధువుల' (తావకీనామ్) అని చెప్పడమే సభ్యమైన పద్ధతి. ఈ దృష్టికోణం నుండి, ఇక్కడ 'ధార్తరాష్ట్రాణామ్' అనే పదానికి 'అన్యాయంగా రాజ్యాన్ని పట్టుకుని ఉండేవారు' అనే అర్థం తీసుకోవడం సమంజసమైనది మరియు సభ్యమైనది కూడా. వారు అన్యాయపక్షాన్ని అవలంబించినందుకే వారి హృదయాలు భేదించబడ్డాయి అనే దృష్టితో కూడా ఈ అర్థం తీసుకోవడం సమంజసంగా ఉంటుంది.
ఇక్కడ ఒక సందేహం ఉద్భవిస్తుంది: పదకొండు అక్షౌహిణుల కౌరవ సైన్యపు శంఖాది వాద్యాలకు పాండవ సైన్యంపై ఎలాంటి ప్రభావమూ లేకపోయినప్పటికీ, ఏడు అక్షౌహిణుల పాండవ సైన్యపు శంఖాలు మోగినప్పుడు, వాటి ధ్వనితో కౌరవ సైన్యం హృదయాలు ఎందుకు భేదించబడ్డాయి? దీని సమాధానం ఇదే: అధర్మం, పాపం, అన్యాయం లేని వారి – అంటే తమ ధర్మాన్ని న్యాయంగా ఆచరించే వారి – హృదయాలు దృఢంగా ఉంటాయి; వారి హృదయాలలో భయం ఉండదు. న్యాయపక్షంలో ఉండటం వారికి ఉత్సాహాన్ని మరియు పరాక్రమాన్ని ఇస్తుంది. పాండవులు వనవాసానికి ముందు కూడా ధర్మబద్ధంగా పాలన చేశారు, వనవాసం తర్వాత కూడా షరతుల ప్రకారం కౌరవుల నుండి తమ రాజ్యాన్ని ధర్మబద్ధంగా కోరారు. అందువల్ల వారి హృదయాలలో భయం లేదు; బదులుగా ఉత్సాహమే మరియు పరాక్రమమే ఉండేది. పాండవుల పక్షం ధర్మపక్షమని భావం. ఈ కారణంగా, పదకొండు అక్షౌహిణుల కౌరవ సైన్యపు వాద్యాల ధ్వనికి పాండవ సైన్యంపై ఎలాంటి ప్రభావమూ లేదు. అయితే, అధర్మం, పాపం, అన్యాయం మొదలైనవి చేసేవారి హృదయాలు సహజంగానే బలహీనంగా ఉంటాయి. నిర్భయత్వం మరియు సందేహరాహిత్యం వారి హృదయాలలో నిలవవు. వారు చేసిన పాపమే, అన్యాయమే వారి హృదయాలను బలహీనపరుస్తుంది. అధర్మం అధర్ములనే భక్షిస్తుంది. దుర్యోధనుడు మరియు ఇతరులు పాండవులను అన్యాయంగా చంపడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేశారు. వారు మోసంతో, అన్యాయంగా పాండవుల రాజ్యాన్ని అపహరించి, వారికి గొప్ప కష్టాన్ని కలిగించారు. ఈ కారణంగా వారి హృదయాలు బలహీనంగా మరియు నిస్తేజంగా మారిపోయాయి. కౌరవుల పక్షం అధర్మపక్షమని భావం. అందువల్ల, ఏడు అక్షౌహిణుల పాండవ సైన్యపు శంఖధ్వని వారి హృదయాలను భేదించి, వారికి తీవ్రమైన బాధను కలిగించింది.
ఈ సందర్భం నుండి, సాధకుడు హెచ్చరించబడాలి అంటే, తన శరీరం, వాక్కు మరియు మనస్సు ద్వారా ఎప్పుడూ అన్యాయం మరియు అధర్మం ఉన్న ఏ ప్రవర్తనలోనూ ఈడేరకూడదు. అన్యాయం మరియు అధర్మం తో కూడిన ప్రవర్తన మనిషి హృదయాన్ని బలహీనంగా మరియు నిస్తేజంగా చేస్తుంది. అతని హృదయంలో భయం ఉద్భవిస్తుంది. ఉదాహరణకు, లంకాధిపతి అయిన రావణుడిని మూడు లోకాలు భయపడేవి. అయినా ఆ రావణుడే, సీతను అపహరించడానికి వెళ్ళేటప్పుడు, భయంతో ఇటు అటు చూస్తాడు. అందువల్ల, సాధకుడు ఎప్పుడూ అన్యాయం మరియు అధర్మం ఉన్న ప్రవర్తనలో ఈడేరకూడదు.
**సంధానం:** మొదటి శ్లోకంలో, ధృతరాష్ట్రుడు తన పుత్రులను మరియు పాండవుల పుత్రులను గురించి అడిగాడు. దానికి సంజయుడు రెండవ శ్లోకం నుండి ఈ పందొమ్మిడవ శ్లోకం వరకు సమాధానం ఇచ్చాడు. ఇప్పుడు, తరువాతి శ్లోకం నుండి, సంజయుడు భగవద్గీతా ప్రత్యక్ష ప్రసంగాన్ని ప్రారంభించాడు.
★🔗
