**೧.೧೯.** ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಧ್ವನಿಯು, ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಮೂಹದವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿತು.
**ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ:** ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಧ್ವನಿಯು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ, ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ, ಉನ್ನತವಾಗಿಯೂ, ಭಯಂಕರವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಆ ಧ್ವನಿಯು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ನಡುವಿನ ಅಂತರಾಳವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾರ್ದನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನೂ, ಅವರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಜರ ಹೃದಯಗಳನ್ನೂ ಆ ಧ್ವನಿ ಭೇದಿಸಿತು. ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾದ ನೋವು, ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ನೋವಿನಂತೆಯೇ ಇತ್ತೆಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಯು ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಬಲವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು; ಅವರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿತು.
ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. "ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ ಅಥವಾ ಬಂಧುಗಳ ಹೃದಯ ಭೇದಿತವಾಯಿತು" ಎಂದು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದು ಸಭ್ಯವಾಗಿಯೂ, ಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರರ' ಎಂದು ಹೇಳುವ ಬದಲು 'ನಿಮ್ಮವರ' (ತಾವಕೀನಾಂ) ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಸಭ್ಯ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ 'ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ' ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು 'ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡವರು' ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಯುಕ್ತವೂ ಸಭ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಅವರು ಅನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಹೃದಯ ಭೇದಿತವಾಯಿತು ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಯುಕ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಶಯ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ: ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿಗಳ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿಗಳ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳು ಧ್ವನಿಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಹೃದಯಗಳು ಭೇದಿತವಾದುವು ಏಕೆ? ಇದರ ಸಮಾಧಾನವೇನೆಂದರೆ: ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಇಲ್ಲವೋ – ಅಂದರೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವವರ ಹೃದಯವು ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವುಂಟು. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಧರ್ಮಬದ್ಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದ್ದರು. ವನವಾಸದ ನಂತರವೂ, ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ ಕೌರವರಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವಿತ್ತು. ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿಗಳ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಗಳು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಹೃದಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿಂತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರೇ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯವೇ ಅವರ ಹೃದಯವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧರ್ಮವು ಅಧರ್ಮಿಯನ್ನೇ ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಅನೇಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಕಪಟದಿಂದ, ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪಾಂಡವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಮಹತ್ತರ ಕಷ್ಟವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿಯೂ, ಹೀನವಾಗಿಯೂ ಆಗಿದ್ದವು. ಕೌರವರ ಪಕ್ಷ ಅಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿಗಳ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಧ್ವನಿಯು ಅವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು.
ಈ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ, ತನ್ನ ದೇಹ, ವಾಕ್, ಮನಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಕ ಎಂದಿಗೂ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮಮಯವಾದ ಯಾವುದೇ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಾರದು. ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಚರಣೆಯು ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವನ್ನು ದುರ್ಬಲವಾಗಿಯೂ ಹೀನವಾಗಿಯೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಭಯಪಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅದೇ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಹೋಗುವಾಗ, ಭಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದಲ್ಲಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಎಂದಿಗೂ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮಮಯವಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಾರದು.
**ಸಂದರ್ಭಸಂಬಂಧ:** ಮೊದಲನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು. ಸಂಜಯನು ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಈ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸಂಜಯನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪ್ರಕಟನೆಯ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
★🔗
