**੧.੧੯.** ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀਆਂ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ, ਡੂੰਘੀ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਾਰਾ ਅਕਾਸ਼਼ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ। ਉਹ ਧੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਹੜੱਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
**ਟੀਕਾ:** ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀਆਂ ਇੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਡੂੰਘੀ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਾਰਾ ਸਥਾਨ ਉਸਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨਿਆਂ ਪੂਰਵਕ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਜੋ ਸੱਟ ਮਾਰੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਵੱਜਣ ਵਰਗੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀ ਨੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੰਜਯ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਜਯ ਦਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ "ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ" ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਇਸ ਲਈ 'ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰਾਣਾਮ' (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ) ਦੀ ਥਾਂ 'ਤਾਂਵਕੀਨਾਮ' (ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ) ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਇੱਥੇ 'ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰਾਣਾਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ "ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨਿਆਂ ਪੂਰਵਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਹੈ" ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਥ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਚਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਇਸੇ ਲਈ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਗਿਆਰਹ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੀ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸ਼ੰਖ-ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸੱਤ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੀ ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸ਼ੰਖਫੂੰਕਣ 'ਤੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਗਏ? ਇਸਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਧਰਮ, ਪਾਪ ਜਾਂ ਅਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਯਾਨੀ ਜੋ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਹੋਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੜਵਾਂ ਨੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਰਵਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੰਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਬਲਕਿ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪਾਣੜਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪੱਖ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗਿਆਰਹ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੀ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਅਧਰਮ, ਪਾਪ, ਅਨਿਆਂ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਅਧਰਮੀ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਨੇ ਪਾਣੜਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਆਂ ਪੂਰਵਕ ਮਾਰਨ ਦੇ ਕਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਲ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੜਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੜੱਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਵ, ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਅਧਰਮ ਦਾ ਪੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਤ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੀ ਪਾਣੜਵ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਵਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹੀ ਰਾਵਣ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਣ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰਦਾ-ਡਰਦਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੜੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਸੰਜਯ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ।
★🔗
