**৩.১৩. যজ্ঞশিষ্টাশিনঃ সন্তো মুচ্যন্তে সৰ্বকিল্বিষৈঃ।
ভুঞ্জতে তে ত্বঘং পাপা যে পচন্ত্যাত্মকাৰণাৎ॥**
**অনুবাদ:** যি সৎকৰ্মীসকলে যজ্ঞৰ অৱশিষ্ট ভাগ গ্ৰহণ কৰে, সিহঁত সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। কিন্তু যি পাপীসকলে কেৱল নিজৰ কাৰণেহে (অৰ্থাৎ সকলো কামনা কৰে), সিহঁতে নিশ্চয় পাপহে ভোজন কৰে।
**ভাষ্য:** 'যজ্ঞশিষ্টাশিনঃ সন্তঃ'—যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে নিষ্কামভাৱে আৰু শাস্ত্ৰীয় বিধান অনুসৰি নিজৰ নিত্য কৰ্তব্য সমাধা কৰে, তেতিয়া যি বস্তু অৱশিষ্ট হৈ থাকে (যজ্ঞৰ অৱশিষ্ট ৰূপত), সেয়াই হৈছে যোগ বা সমত্ববুদ্ধি। ইয়েই কৰ্মযোগৰ বিশেষত্ব: জগতৰ পৰাই প্ৰাপ্ত সামগ্ৰীৰে কাৰ্য্য সম্পাদন কৰা হয়। গতিকে, যেতিয়াহে ইয়াক জগতৰ সেৱাত নিয়োজিত কৰা হয়, তেতিয়াহে সেই কাৰ্য্যই 'যজ্ঞ' ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। যজ্ঞ সিদ্ধিৰ পিছত, যি 'যোগ' (সমত্ববুদ্ধি) স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে অৱশিষ্ট হৈ থাকে, সেয়া নিজৰ বাবেহে। এই যোগ (সমত্ববুদ্ধি) নিজেই যজ্ঞশিষ্ট, যাক প্ৰভুৱে চতুৰ্থ অধ্যায়ত 'অমৃত' বুলি কৈছে: 'তে যজ্ঞশিষ্টামৃতভুজঃ' (৪.৩১)।
'সৰ্বকিল্বিষৈঃ মুচ্যন্তে'—ইয়াত 'পাপ' শব্দটো বহুবচনত আছে, অৰ্থাৎ সকলো পাপৰ পৰা, অৰ্থাৎ সকলো বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। অৱশ্যে, প্ৰভুৱে এই শব্দটোৰ সৈতে 'সৰ্ব' শব্দটোও ব্যৱহাৰ কৰিছে, যাৰ দ্বাৰা ইয়াক স্পষ্টভাৱে বুজাইছে যে যজ্ঞশিষ্টৰ অনুভৱ কৰিলে মানুহৰ ভিতৰত কোনো প্ৰকাৰৰ বন্ধন নাথাকে। তাৰ সকলো কৰ্ম (সংচিত, প্ৰাৰব্ধ আৰু বৰ্তমানত কৰি থকা) বিলীন হয় (দেখক টোকা পৃ. ১৩৫) (গীতা ৪.২৩)। সকলো কৰ্ম বিলীন হ'লত, সি শাশ্বত ব্ৰহ্মলৈ প্ৰাপ্ত হয় (গীতা ৪.৩১)।
এই অধ্যায়ৰ নৱম শ্লোকতে প্ৰভুৱে কৈছিল যে যজ্ঞাৰ্থে কৰা কাৰ্য্য বন্ধনকাৰী, আৰু চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ তেৱিশ শ্লোকত, তেওঁ যজ্ঞাৰ্থে কাৰ্য্য কৰা ব্যক্তিৰ সকলো কৰ্মৰ বিলয়ৰ কথা কৈছিল। এই দুটা শ্লোকত (৩.৯ আৰু ৪.২৩) যি কৈছে, তাক ইয়াত 'সৰ্বকিল্বিষৈঃ' শব্দৰ দ্বাৰা বুজোৱা হৈছে। অৰ্থ হ'ল যে যজ্ঞশিষ্টৰ অনুভৱ কৰা ব্যক্তিজন বন্ধনস্বৰূপ সকলো কৰ্মৰ পৰা মুক্ত হয়। পাপকৰ্ম নিশ্চয়ভাৱে বন্ধনকাৰী, কিন্তু ইচ্ছাপূৰ্বক কৰা পুণ্যকৰ্মও (যিহেতু ই ফল প্ৰদান কৰে) বন্ধনকাৰী। যজ্ঞশিষ্ট (সমত্ববুদ্ধি) অনুভৱ কৰিলে, পাপো নাথাকে, পুণ্যও নাথাকে—'এতেহি যুক্তা মুচ্যন্তে সৰ্বকিল্বিষৈঃ' (গীতা ২.৫০)।
এতিয়া চিন্তা কৰক: বন্ধনৰ প্ৰকৃত কাৰণ কি? 'এইটো হ'ব লাগে' আৰু 'এইটো নহ'ব লাগে' বুলি থকা ইচ্ছাৰ পৰাই বন্ধনৰ সৃষ্টি হয়। এই ইচ্ছাই সকলো পাপৰ মূল (গীতা ৩.৩৭)। গতিকে, ইচ্ছা ত্যাগ কৰাটো অতি প্ৰয়োজন। সঁচাকৈয়ে, ইচ্ছাৰ কোনো স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব নাই। ইচ্ছাৰ উৎপত্তি হৈছে অভাৱবোধৰ পৰা, আৰু 'আত্মা' (নিজৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ)ত কোনো প্ৰকাৰৰ অভাৱ নাই, নহ'বও নোৱাৰে। গতিকে, 'আত্মা'ত কোনো ইচ্ছা নাই। কেৱল ভ্ৰমৰ দ্বাৰা, দেহ আদি অসৎ বস্তুৰ সৈতে নিজকে অভিন্ন বুলি ভাবি মানুহে সেই অসৎ বস্তুবোৰৰ অভাৱৰ বাবে নিজৰ ভিতৰত অভাৱ অনুভৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, আৰু সেই অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ সেই অসৎ বস্তুবোৰ কামনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। সাধকজনে ইয়ালৈ মন দিব লাগিব: যি বস্তুবোৰৰ আদি আৰু অন্ত আছে, যি কৰ্মৰ দ্বাৰা উৎপন্ন আৰু বিনষ্ট হয়, কেৱল সেইবোৰ বস্তুহে পোৱা যাব। জন্ম-মৃত্যুৰ অধীন সেইবোৰ নশ্বৰ বস্তুৰ দ্বাৰা মানুহৰ ভিতৰৰ অভাৱ কেতিয়াও পূৰণ হ'ব নোৱাৰে। যেতিয়া এইবোৰ বস্তুৰে নিজৰ অভাৱ পূৰণ কৰাৰ প্ৰশ্নই নুঠে, তেতিয়া সেইবোৰ কামনা কৰাটোও এটা ভ্ৰম। ইয়াক সঠিকভাৱে চিন্তা কৰিলে ইচ্ছাৰ নিবৃত্তি সহজ হ'ব পাৰে। নিশ্চয়কৈ, দেহ আদি তথাকথিত 'নিজৰ' বস্তুবোৰক কেতিয়াও নিজৰ বুলি বা নিজৰ কাৰণে নাভাবি, সেইবোৰক আনৰ সেৱাত নিয়োজিত কৰিলে, এই বস্তুবোৰৰ সৈতে নিজৰ সম্পৰ্ক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ছিন্ন হয়, যাৰ দ্বাৰা অস্তিত্বস্বৰূপ নিজৰ প্ৰকৃত স্বৰূপৰ প্ৰত্যক্ষ জ্ঞানৰ উদয় হয়। তেতিয়া কোনো অভাৱ নাথাকে। যাৰ মনত কোনো প্ৰকাৰৰ অভাৱৰ ধাৰণা (ইচ্ছা) নাথাকে, সি জীৱিত অৱস্থাতেই সংসাৰৰ পৰা মুক্ত হয়।
'যে পচন্তি আত্মকাৰণাৎ'—নিজৰ বাবে কোনো বস্তু বিচৰাৰ যিকোনো অনুভূতি, অৰ্থাৎ স্বাৰ্থপৰতা, ইচ্ছা, মমতা, আসক্তি, আৰু ভাল বুলি কোৱা হ'বলৈকে থকা অলপমান অনুভূতিও 'আত্মকাৰণাৎ' শব্দৰ অন্তৰ্গত হয়। মানুহৰ যিমানেই স্বাৰ্থপৰতা থাকে, সিমানেই সি পাপী। ইয়াত 'পচন্তি' (ৰান্ধে) শব্দটো সূচক; ইয়াৰ অৰ্থ কেৱল 'ৰন্ধা'লৈ সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ খোৱা-লোৱা, খোজকাঢ়া-বহা আদি সকলো সাংসাৰিক কাৰ্য্যৰ সমাপ্তিকো ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। যিজনে নিজৰ স্বাৰ্থসিদ্ধি বিচাৰে, সি নিজৰ বাবেই ৰান্ধক (কৰ্ম কৰক) বা আনৰ বাবেই ৰান্ধক, বাস্তৱত সি কেৱল নিজৰ বাবেহে ৰান্ধে। বিপৰীতভাৱে, যি সাধকে নিজৰ স্বাৰ্থবোধ ত্যাগ কৰি কৰ্তব্য পালন কৰে, সি নিজৰ তথাকথিত দেহৰ বাবেই ৰান্ধক বা আনৰ বাবেই ৰান্ধক, বাস্তৱত সি কেৱল আনৰ বাবেহে ৰান্ধে। জগতৰ পৰা প্ৰাপ্ত সামগ্ৰীবোৰ জগতৰ সেৱাত ব্যৱহাৰ নকৰি, নিজৰ ভোগৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাটো হৈছে নিজৰ বাবে ৰন্ধা। জগতৰ ক্ষুদ্ৰতম অংশ, দেহটোকো নিজৰ বুলি আৰু নিজৰ কাৰণে ভাবাটো এক ডাঙৰ পাপ। অৱশ্যে, দেহটোক নিজৰ বুলি নাভাবি, প্ৰয়োজনমতে ইয়াক আহাৰ, পানী, বস্ত্ৰ আদি দি, আৰু ইয়াক এলেহুৱা, অসাৱধান বা ভোগী নহ'বলৈ দিয়াৰ নাম হৈছে এই দেহৰ সেৱা, যিয়ে ইয়াৰ প্ৰতি মমতা আৰু আসক্তি ৰোধ কৰে। মানুহে নিজৰ কৰ্মৰ ফল নিজে ভোগ কৰিব লাগিব; কিন্তু তাৰ কৰ্মৰ প্ৰভাৱ সমগ্ৰ জগতৰ ওপৰত পৰে। 'নিজৰ বাবে' কৰ্ম কৰা ব্যক্তিজনে নিজৰ কৰ্তব্যৰ পৰা বিচ্যুত হয়, আৰু কৰ্তব্যৰ পৰা এনেদৰে বিচ্যুত হ'লেহে সমাজত দুৰ্ভিক্ষ, মহামাৰী, মৃত্যু আদি ডাঙৰ বিপৰ্যয়ৰ সৃষ্টি হয়। গতিকে, মানুহে নিজৰ বাবে একো নকৰা, কোনো বস্তুক নিজৰ বুলি নাভাবা, আৰু নিজৰ বাবে কোনো বস্তু নিবিচৰাটো উচিত। কৰ্মফলৰ (যি কোনো জন্ম-মৃত্যুৰ অধীন বস্তু) আশ্ৰয় লোৱাটো 'নিজৰ বাবে ৰন্ধা'ৰ অন্তৰ্গত। সেয়েহে প্ৰভুৱে ষষ্ঠ অধ্যায়ৰ প্ৰথম শ্লোকত কৰ্মযোগীক 'ফলাশ্ৰয় বৰ্জিত হৈ' বুলি কৈ কৰ্মফলৰ আশ্ৰয় নল'বলৈ উপদেশ দিছে। সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃস্বাৰ্থ হ'লেহে মানুহে নিজৰ বাবে একো নকৰে, যাৰ দ্বাৰা সি যোগত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
'তু অঘং ভুঞ্জতে'—এই কথাখিনিৰে প্ৰভুৱে নম্ৰভাৱে নিজৰ বাবে কৰ্ম কৰাসকলৰ নিন্দা কৰিছে। নিজৰ বাবে কৰা কৰ্মৰ দ্বাৰা মানুহে ইমান পাপ সঞ্চয় কৰে যে চৌৰাশী লাখ যোনি আৰু নৰকৰ যাতনা ভোগ কৰাৰ পিছতো ই নিঃশেষ নহয়; বৰঞ্চ সঞ্চিত ৰূপত থাকিয়েই যায়। মানৱ জন্ম এক অদ্ভুত ক্ষেত্ৰ; ইয়াত পাপ বা পুণ্যৰ যি বীজ ৰোৱা যায়, সি বহু জন্মলৈ ফল প্ৰদান কৰে (দেখক টোকা পৃ. ১৩৬.১)। গতিকে, মানুহে ততালিকে সিদ্ধান্ত ল'ব লাগিব: 'এতিয়া মই পাপ (নিজৰ বাবে কৰ্ম) নকৰো।' এই সিদ্ধান্তত অফূৰণ শক্তি আছে। সত্য হৈছে যে যেতিয়া ঈশ্বৰৰ ফালে যোৱাৰ দৃঢ় সংকল্প হয়, পাপ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বন্ধ হয়।
**সম্বন্ধ—** অৰ্জুনৰ 'কিয় মোক ভয়ংকৰ কাৰ্য্যত নিয়োজিত কৰা?' বুলি প্ৰশ্নৰ উত্তৰত, প্ৰভুৱে বহু কাৰণ দৰ্শাই, পৰবৰ্তী দুটা শ্লোকত সৃষ্টি চক্ৰৰ ৰক্ষাৰ বাবেও যজ্ঞ (কৰ্তব্যবদ্ধ কৰ্ম) সম্পাদনৰ আৱশ্যকতা ব্যাখ্যা কৰিছে।
★🔗
