३.१३. यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥
टीका: 'यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः' — जेव्हा निष्काम बुद्धीने व शास्त्रविधीनुसार नित्य नैमित्तिक कर्मे केली जातात, तेव्हा जे उरते (यज्ञशिष्ट रूपाने) तेच योग किंवा समत्वबुद्धी होय. हेच कर्मयोगाचे वैशिष्ट्य आहे: जगातूनच प्राप्त झालेल्या सामग्रीद्वारे कर्म केले जाते. म्हणूनच ते कर्म जगाच्या सेवेसाठी वापरले गेले की 'यज्ञ' म्हणून प्रतिष्ठित होते. यज्ञसंपत्तीनंतर उरलेला 'योग' स्वतःसाठी स्वतःसिद्ध असतो. हाच योग (समत्वबुद्धी) यज्ञशिष्ट आहे, ज्याला चौथ्या अध्यायात भगवंतांनी 'अमृत' म्हटले आहे: 'ते यज्ञशिष्टामृतभुजः' (४.३१).
'सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते' — येथे 'पापे' हे बहुवचनी आहे, म्हणजे सर्व पापांपासून, तसेच सर्व बंधनांपासून मुक्त होतात. परंतु भगवंतांनी या शब्दासोबत 'सर्व' हा शब्दही वापरला आहे, याचा विशिष्ट अर्थ असा की यज्ञशिष्टाचा अनुभव घेतल्यानंतर व्यक्तीमध्ये कोणत्याही प्रकारचे बंधन शिल्लक राहत नाही. त्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि वर्तमान) विरली जातात (टीका पृ. १३५ पहा) (गीता ४.२३). सर्व कर्मांच्या विरलनानंतर तो शाश्वत ब्रह्मप्राप्ती करतो (गीता ४.३१).
या अध्यायाच्याच नवव्या श्लोकात भगवंतांनी सांगितले की यज्ञार्थ केलेले कर्म बंधनकारक असते, आणि चौथ्या अध्यायाच्या तेविसाव्या श्लोकात त्यांनी यज्ञार्थ कर्म करणाऱ्या व्यक्तीच्या सर्व कर्मांच्या विरलनाचा उल्लेख केला आहे. या दोन श्लोकांतील (३.९ आणि ४.२३) सांगितलेली गोष्ट येथे 'सर्वकिल्बिषैः' या शब्दाने सूचित केली आहे. अर्थः यज्ञशिष्टाचा अनुभव घेणारा व्यक्ती बंधनरूप असलेल्या सर्व कर्मांपासून मुक्त होतो. पापकर्म तर बंधनकारकच, पण इच्छेने केलेले पुण्यकर्मही (फलदायी असल्यामुळे) बंधनकारक असतात. यज्ञशिष्ट (समत्व) अनुभवल्यानंतर पाप किंवा पुण्य कोणतेही शिल्लक राहत नाही — 'बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते अपि उत्सृज्य' (गीता २.५०).
आता विचार करा: बंधनाचे खरे कारण काय? 'हे व्हावे' आणि 'हे नको' या इच्छेपासून बंधन निर्माण होते. ही इच्छाच सर्व पापांचे मूळ आहे (गीता ३.३७). म्हणून इच्छेचा त्याग करणे अत्यावश्यक आहे. खरेतर इच्छेचे स्वतंत्र अस्तित्व नसते. इच्छा अभावबुद्धीपासून उद्भवते, आणि 'आत्मा' (स्वस्वरूप) मध्ये कोणत्याही प्रकारचा अभाव नसतो, नाहीच असू शकतो. म्हणून 'आत्मा' मध्ये इच्छा नसते. केवळ अज्ञानाने, देहादि अनात्म वस्तूंशी तादात्म्य करून, त्या अनात्म वस्तूंमधील अभावामुळे स्वतःमध्ये अभाव समजून, तो अभाव भरून काढण्यासाठी त्या अनात्म वस्तूंची इच्छा करू लागतो. साधकाने याकडे लक्ष द्यावे: आरंभ व अंत असलेल्या कर्मांनी उत्पन्न व नष्ट होणाऱ्या वस्तूचीच प्राप्ती होईल. जन्ममरणाच्या अधीन असलेल्या अशा नाशवंत वस्तूंनी व्यक्तीचा अंतर्गत अभाव कधीच भरून येणार नाही. या वस्तूंनी आपला अभाव भरून येण्याचा प्रश्नच नसताना, त्यांची इच्छा करणे हेदेखील एक अज्ञान आहे. याचे यथार्थ चिंतन केल्याने इच्छेचा निरोध सोपा होऊ शकतो. खरेतर, देहादि तथाकथित 'स्वकीय' पदार्थांना कधीही स्वतःचे किंवा स्वतःसाठी समजून न जाता, त्या इतरांच्या सेवेस लावल्याने, या पदार्थांशी असलेला संबंध आपोआप तुटतो, त्यामुळे स्वस्वरूप सत्तेची तत्काळ प्रतीती होते. मग कोणताही अभाव शिल्लक राहत नाही. ज्याच्या मनात कोणत्याही प्रकारच्या अभावाची कल्पना (इच्छा) शिल्लक राहत नाही, तो जीवन्मुक्त होतो.
'ये पचन्त्यात्मकारणात्' — स्वतःसाठी काहीही इच्छिण्याची कोणतीही भावना, म्हणजे स्वार्थ, इच्छा, ममता, आसक्ती, आणि स्वतःला चांगला म्हणवून घेण्याचीसुद्धा थोडीशी भावना, 'स्वतःसाठी' या शब्दात येते. जितका जास्त स्वार्थ, तितका तो व्यक्ती पापी आहे. येथे 'पचन्ति' हा शब्द दर्शक आहे; त्याचा अर्थ केवळ 'शिजवणे' यापुरता मर्यादित नसून, खाणे-पिणे, चालणे-बसणे इत्यादी सर्व ऐहिक क्रियांच्या संपादनापर्यंत विस्तृत आहे. जो स्वतःच्या स्वार्थासाठी धावतो, तो स्वतःसाठी शिजवो (कर्म करो) किंवा दुसऱ्यासाठी शिजवो, तो वास्तवात स्वतःसाठीच शिजवतो. उलट, जो साधक स्वार्थबुद्धीचा त्याग करून कर्तव्य करतो, तो आपल्या तथाकथित देहासाठी शिजवो किंवा दुसऱ्यासाठी शिजवो, तो वास्तवात दुसऱ्यासाठीच शिजवतो. जगाकडून मिळालेली सामग्री जगाच्या सेवेत न वापरता, स्वतःच्या भोगासाठी वापरणे, हे स्वतःसाठी शिजवणे होय. जगातील अगदी लहानसा भाग, देह, यालासुद्धा स्वतःचा व स्वतःसाठी समजणे हे मोठे पाप आहे. तथापि, देहाला स्वतःचा न समजता, त्याला आहार-पाणी-वस्त्र इ. आवश्यकतेनुसार देणे, आणि त्याला आळशी, निष्काळजी किंवा विषयासक्त होऊ न देणे, ही या देहाची सेवाच आहे, ज्यामुळे त्यावरील ममता व आसक्ती राहत नाही. व्यक्तीने आपल्या कर्माचे फल स्वतःच अनुभवावे लागते; पण त्याच्या कर्माचा परिणाम संपूर्ण जगावर पडतो. 'स्वतःसाठी' कर्म करणारा व्यक्ती कर्तव्यभ्रष्ट होतो, आणि कर्तव्यभ्रष्टतेमुळेच समाजात दुष्काळ, मारी, मृत्यू इ. मोठ्या आपत्ती येतात. म्हणून व्यक्तीने स्वतःसाठी काहीही न करणे, काहीही स्वतःचे न समजणे, आणि स्वतःसाठी कशाचीही इच्छा न ठेवणे हे योग्य आहे. कर्मफलाचा (जन्ममरणाच्या अधीन असलेल्या कोणत्याही वस्तूचा) आश्रय घेणे हे 'स्वतःसाठी शिजवणे' यात येते. म्हणूनच भगवंतांनी सहाव्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकात 'फलाश्रया: कर्म' या शब्दांनी कर्मयोगीला कर्मफलाचा आश्रय न घेण्याचा उपदेश केला आहे. पूर्णतः निराश्रित झाल्यानेच व्यक्ती स्वतःसाठी काहीही करत नाही, त्यामुळे तो योगात प्रतिष्ठित होतो.
'ते अघं पापा भुञ्जते' — या शब्दांत भगवंतांनी स्वार्थी कर्म करणाऱ्यांचे कोमल भाषेत निंदन केले आहे. स्वार्थासाठी केलेल्या कर्मांनी इतके पाप संचित होते की, चौर्यांशी लाख योनी व नरक यांच्या दुःखाची यातना भोगल्यानंतरसुद्धा ते संपत नाही; उलट, संचित रूपाने शिल्लक राहते. मानवजन्म हे एक अद्भुत क्षेत्र आहे; त्यात पाप किंवा पुण्य यांचे जे बीज पेरले जाते, त्याचे फल अनेक जन्मांपर्यंत मिळते (टीका पृ. १३६.१ पहा). म्हणून व्यक्तीने तत्काळ निश्चय करावा: 'आता मी पाप (स्वार्थी कर्म) करणार नाही.' या निश्चयात अफाट शक्ती आहे. सत्य हे की, ईश्वराकडे जाण्याचा दृढ निश्चय झाला की, पाप आपोआप थांबते.
संदर्भ — अर्जुनाच्या 'भीष्मादिकांवर आपण मला भयंकर कर्मात का प्रवृत्त करता?' या प्रश्नाच्या उत्तरात भगवंत अनेक कारणे सांगून, पुढील दोन श्लोकांत सृष्टिचक्राच्या रक्षणासाठीही यज्ञ (कर्तव्यरूप कर्म) करण्याची आवश्यकता सांगतात.
★🔗
