**ভগৱদগীতা (অধ্যায় ৩, শ্লোক ৪৩)ৰ ইংৰাজী ভাষ্যৰ অসমীয়া অনুবাদ:**
তেওঁলোকে কয় যে ইন্দ্ৰিয়বোৰ (স্থূল দেহতকৈ) শ্ৰেষ্ঠ — অধিক উৎকৃষ্ট, শক্তিশালী, প্ৰকাশক, ব্যাপক আৰু সূক্ষ্ম। ইন্দ্ৰিয়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈছে মন; মনতকৈও শ্ৰেষ্ঠ হৈছে বুদ্ধি; আৰু বুদ্ধিতকৈও যি শ্ৰেষ্ঠ সেয়া (কামনা)। হে মহাবাহো, এইদৰে বুদ্ধিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বস্তুটোক — (কামনাক) — জ্ঞানৰ দ্বাৰা জানি আত্মাৰ দ্বাৰা আত্মাক দমন কৰি, এই দুৰ্জয় শত্ৰুৰূপী কামনাক বধ কৰা।
**ভাষ্য:** ইন্দ্ৰিয়বোৰ দেহ বা ইন্দ্ৰিয়াৰ্থতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। অৰ্থ হৈছে যে ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা বস্তু জানিব পাৰি, কিন্তু বস্তুৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয়বোৰ জানিব নোৱাৰি। বস্তু নাথাকিলেও ইন্দ্ৰিয়বোৰ থাকে, কিন্তু ইন্দ্ৰিয় নাথাকিলে বস্তুৰ অস্তিত্ব স্থাপন কৰিব নোৱাৰি। বস্তুৰ ইন্দ্ৰিয়বোৰক প্ৰকাশ কৰাৰ শক্তি নাই; বৰঞ্চ ইন্দ্ৰিয়বোৰেহে বস্তুক প্ৰকাশ কৰে। ইন্দ্ৰিয়বোৰ একে থাকে, কিন্তু বস্তুবোৰ সলনি হৈ থাকে। ইন্দ্ৰিয়বোৰ ব্যাপক, আৰু বস্তুবোৰ ব্যাপ্য, অৰ্থাৎ বস্তুবোৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰিসৰত পৰে, কিন্তু ইন্দ্ৰিয়বোৰ বস্তুৰ পৰিসৰত নপৰে। বস্তুৰ তুলনাত ইন্দ্ৰিয়বোৰ সূক্ষ্ম। গতিকে, বস্তুৰ তুলনাত ইন্দ্ৰিয়বোৰ শ্ৰেষ্ঠ, শক্তিশালী, প্ৰকাশক, ব্যাপক আৰু সূক্ষ্ম।
'ইন্দ্ৰিয়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈছে মন' — ইন্দ্ৰিয়বোৰে মনক নাজানে, কিন্তু মনে সকলো ইন্দ্ৰিয়ক জানে। ইন্দ্ৰিয়বোৰৰ মাজত প্ৰত্যেক ইন্দ্ৰিয়ে কেৱল নিজৰ বস্তুহে জানে, আন ইন্দ্ৰিয়ৰ বস্তু নাজানে। উদাহৰণস্বৰূপে, কাণে কেৱল শব্দহে জানে, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস বা গন্ধ নাজানে; ছালে কেৱল স্পৰ্শহে জানে, শব্দ, ৰূপ, ৰস বা গন্ধ নাজানে; চকুৱে কেৱল ৰূপহে জানে, শব্দ, স্পৰ্শ, ৰস বা গন্ধ নাজানে; জিভাই কেৱল ৰসহে জানে, শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ বা গন্ধ নাজানে; আৰু নাকে কেৱল গন্ধহে জানে, শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ বা ৰস নাজানে। কিন্তু মনে পাঁচোটা ইন্দ্ৰিয় আৰু সেইবোৰৰ বস্তুবোৰ জানে। গতিকে, ইন্দ্ৰিয়ৰ তুলনাত মন শ্ৰেষ্ঠ, শক্তিশালী, প্ৰকাশক, ব্যাপক আৰু সূক্ষ্ম।
'কিন্তু মনতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈছে বুদ্ধি' — মনে বুদ্ধিক নাজানে, কিন্তু বুদ্ধিয়ে মনক জানে। বুদ্ধিয়ে মনৰ অৱস্থা — শান্ত নে অশান্ত, শুদ্ধ নে অশুদ্ধ আদি — জানে। ই ইন্দ্ৰিয়বোৰ সুচাৰুৰূপে কাম কৰি আছে নে নাই তাকো জানে। অৰ্থ হৈছে যে বুদ্ধিয়ে মন আৰু তাৰ চিন্তা, লগতে ইন্দ্ৰিয় আৰু সেইবোৰৰ বস্তুবোৰ জানে। গতিকে, বুদ্ধি মনতকৈ শ্ৰেষ্ঠ (অধিক উৎকৃষ্ট, শক্তিশালী, প্ৰকাশক, ব্যাপক আৰু সূক্ষ্ম), যি নিজেই ইন্দ্ৰিয়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ।
'কিন্তু বুদ্ধিতকৈও যি শ্ৰেষ্ঠ' — বুদ্ধিৰ অধিপতি হৈছে 'অহং' (অহঙ্কাৰ)। স্থূল দেহ হৈছে 'বিষয়', ইন্দ্ৰিয়বোৰ হৈছে বাহ্যিক সা-সৰঞ্জাম, আৰু মন-বুদ্ধি হৈছে আভ্যন্তৰীণ সা-সৰঞ্জাম। স্থূল দেহ ইন্দ্ৰিয়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ (অধিক উৎকৃষ্ট, শক্তিশালী, প্ৰকাশক, ব্যাপক আৰু সূক্ষ্ম), আৰু ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈছে 'অহং', যি কৰ্তা। সেই 'অহং' (কৰ্তা)তেই কামনা, অৰ্থাৎ বৈষয়িক আকাংক্ষা বাস কৰে।
আত্মাৰ প্ৰকৃত অস্তিত্ব (সত্তা), অৰ্থাৎ তাৰ স্বৰূপ, হৈছে চৈতন্যময়, অপরিবর্তনীয় আৰু সচ্চিদানন্দৰ (সৎ-চিৎ-আনন্দ) স্বৰূপ। যেতিয়া ই জড় (প্ৰকৃতিৰ পৰা জন্ম দেহ)ৰ সৈতে অভিন্ন বুলি ভাবে, তেতিয়া অহঙ্কাৰ ('অহং')ৰ উদ্ভৱ হয় আৰু কৰ্তৃত্বৰ ভাৱ জন্মে। এইদৰে কৰ্তাত এক জড় অংশ আৰু এক চৈতন্যময় অংশ থাকে। প্ৰধানতঃ জড় অংশৰ বাবেই সংসাৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ থাকে, আৰু প্ৰধানতঃ চৈতন্যময় অংশৰ বাবেই ঈশ্বৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ থাকে। অৰ্থ হৈছে যে জড় অংশৰ প্ৰাধান্যৰ বাবে বৈষয়িক (সংসাৰসম্বন্ধীয়) কামনা থাকে, আৰু চৈতন্যময় অংশৰ প্ৰাধান্যৰ বাবে আধ্যাত্মিক (ঈশ্বৰসম্বন্ধীয়) কামনা থাকে। জড় অংশ নশ্বৰ, গতিকে বৈষয়িক কামনাবোৰ নশ্বৰ, আৰু চৈতন্যময় অংশ চিৰন্তন, গতিকে আধ্যাত্মিক কামনা পূৰণ হবলৈ নিয়ত। সেয়ে বৈষয়িক কামনা (তৃষ্ণা) লোপ পায়, আৰু আধ্যাত্মিক কামনা (সংসাৰৰ পৰা মুক্তিৰ ইচ্ছা, আত্মজ্ঞানৰ কৌতূহল, আৰু দৈৱিক প্ৰেমৰ আকাংক্ষা) পূৰণ হয়। বৈষয়িক কামনা উৎপন্ন হব পাৰে কিন্তু স্থায়ী হব নোৱাৰে। কিন্তু আধ্যাত্মিক কামনা দমন কৰিব পাৰি কিন্তু ধ্বংস কৰিব নোৱাৰি। কাৰণ হৈছে যে বৈষয়িক কামনা অৱাস্তৱ, আৰু আধ্যাত্মিক কামনা সত্য। গতিকে এজন সাধকে বৈষয়িক কামনা পূৰণৰ আশা নকৰিব, আৰু আধ্যাত্মিক কামনা পূৰণৰ বিষয়ে হতাশও নহব।
বাস্তৱত, মূলত কেৱল এটাই কামনা থাকে, যি হৈছে আত্মাৰ নিজৰ স্বৰূপাংশ, ঈশ্বৰৰ প্ৰতি। কিন্তু জড়ৰ সৈতে সংস্পৰ্শৰ বাবে এই কামনা দ্বিবিধ হয়, আৰু মানুহে ভ্ৰমত পৰি পৰিবৰ্তনশীল জড় (সংসাৰ)ৰ মাজেদিয়েই নিজৰ প্ৰকৃত কামনা পূৰণ কৰিবলৈ জড় বস্তু কামনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। কাৰণ হৈছে যে বৈষয়িক কামনা পৰধৰ্ম, আৰু আধ্যাত্মিক কামনা স্বধৰ্ম। কিন্তু যেতিয়া সাধকৰ মাজত বৈষয়িক আৰু আধ্যাত্মিক দুয়োটা কামনা থাকে, তেতিয়া সংঘৰ্ষৰ সৃষ্টি হয়। এই সংঘৰ্ষৰ বাবে পূজা, ধ্যান, সৎসঙ্গ আদিৰ সময়ত আধ্যাত্মিক কামনা সজাগ থাকে, কিন্তু আন সময়ত তাৰ আধ্যাত্মিক কামনা দমন হৈ পৰে, আৰু বৈষয়িক কামনা (ভোগ আৰু সঞ্চয়ৰ) উৎপন্ন হয়। যিমান দিনলৈ বৈষয়িক কামনা থাকে, সাধকে সদসৎ নিৰ্ণয় কৰি সাধনাৰ প্ৰতি দৃঢ় সংকল্প ৰাখিব নোৱাৰে। আধ্যাত্মিক কামনাৰ সজাগতা নহলে সাধকৰ উন্নতি নঘটে। যেতিয়া সাধকৰ কেৱল ঈশ্বৰপ্ৰাপ্তিৰ একমাত্ৰ দৃঢ় লক্ষ্য গঠন হয়, তেতিয়া এই সংঘৰ্ষ লোপ পায়, আৰু সাধকৰ মাজত কেৱল আধ্যাত্মিক কামনাই বলৱতী হৈ থাকে। কেৱল এটাই আধ্যাত্মিক কামনা বলৱতী হৈ থাকিলে সাধকে সহজে ঈশ্বৰক পায়। গতিকে সাধকৰ বাবে বৈষয়িক আৰু আধ্যাত্মিক কামনাৰ মাজৰ সংঘৰ্ষ দূৰ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
পবিত্ৰ স্বৰূপত, আত্মাৰ নিজৰ স্বৰূপাংশ, ঈশ্বৰৰ প্ৰতি এক স্বতঃস্ফূর্ত আকৰ্ষণ বা প্ৰবৃত্তি থাকে, যাক প্ৰেম বোলা হয়। যেতিয়া সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হয়, সেই প্ৰেম দমন হৈ পৰে, আৰু কামনাৰ উদ্ভৱ হয়। যিমান দিনলৈ কামনা থাকে, সিমান দিনলৈ প্ৰেম সজাগ নহয়। যিমান দিনলৈ প্ৰেম সজাগ নহয়, সিমান দিনলৈ কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস নহয়। প্ৰধানতঃ জড় অংশৰ বাবেই, যত বৈষয়িক ভোগৰ কামনা (তৃষ্ণা) থাকে, তাতেই প্ৰধানতঃ চৈতন্যময় অংশৰ বাবেই ঈশ্বৰৰ প্ৰতি কামনা থাকে। গতিকে বাস্তৱত কামনা কেৱল জড় অংশতেই থাকে, কিন্তু সেয়াও চৈতন্যময়ৰ সংস্পৰ্শৰ বাবেহে। চৈতন্যময়ৰ সৈতে সংস্পৰ্শ যেতিয়াই ছিন্ন হয়, তেতিয়াই কামনা ধ্বংস হয়। অৰ্থ হৈছে যে চৈতন্যময়ে জড়ৰ সৈতে সম্পৰ্ক যেতিয়াই ছিন্ন কৰে, জড় আৰু চৈতন্যময়ৰ অভিন্নতাৰ ভাৱৰূপী অহঙ্কাৰ ধ্বংস হয়, আৰু অহঙ্কাৰ ধ্বংসৰ লগে লগে কামনা ধ্বংস হয়।
কামনা জড় অংশতেই থাকে বুলি থিৰাংকৰণৰ বলিষ্ঠ যুক্তি হৈছে: দৃশ্যমান সংসাৰ, তাক গ্ৰহণ কৰা ইন্দ্ৰিয়বোৰ, বুদ্ধি, আৰু গ্ৰহণকাৰী নিজ, ভোক্তা — এই তিনিটাৰ মাজত একজাতীয় (তত্ত্বগত) ঐক্য নাথাকিলে ভোক্তাৰ অভিজ্ঞতাৰ বস্তুৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ হব নোৱাৰে। কাৰণ একে জাতীয় বস্তুৰ মাজতহে আকৰ্ষণ হয়, ভিন্ন জাতীয়ৰ মাজত নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, চকুৰ আকৰ্ষণ কেৱল ৰূপৰ প্ৰতিয়েহে হয়, শব্দৰ প্ৰতি নহয়। এইটো সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। বুদ্ধিৰো আকৰ্ষণ হয় জ্ঞানৰ বস্তু (বিবেক আৰু চিন্তা)ৰ প্ৰতি, শব্দ আদি বস্তুৰ প্ৰতি নহয় (যদিহে হয়, তেন্তে কেৱল ইন্দ্ৰিয়বোৰক লগত লৈহে)। সেইদৰে আত্মা (চৈতন্যময়)ৰ ঈশ্বৰৰ সৈতে স্বৰূপগত ঐক্য আছে; গতিকে আত্মাৰ ঈশ্বৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ হয়। এই স্বৰূপগত ঐক্য জড় অংশক সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰিহে, অৰ্থাৎ জড়ৰ সৈতে অংগীকৃত সম্পৰ্ক সম্পূৰ্ণৰূপে ছিন্ন কৰিহে অনুভৱ কৰিব পাৰি। ইয়াক অনুভৱ কৰিলে প্ৰেম সজাগ হয়। প্ৰেমত জড়তাৰ (অসত্যৰ) চিহ্নমাত্ৰও নাথাকে; অৰ্থাৎ জড়তাৰ সম্পূৰ্ণ অভাৱ থাকে।
প্ৰকৃতিৰ কাৰ্যৰ অতি সূক্ষ্ম অংশ, কাৰণ শৰীৰ (অব্যক্ত বীজ অৱস্থা), হৈছে অহঙ্কাৰৰ জড় অংশ। কামনা এই কাৰণ শৰীৰত বাস কৰে। কাৰণ শৰীৰৰ সৈতে অভিন্নতাৰ ভাৱৰ বাবে কামনা আত্মাত থকা যেন দেখা যায়। অভিন্নতা লোপ পালে আত্মাই নিজৰ পবিত্ৰ স্বৰূপ অনুভৱ কৰে, যত কামনাৰ চিহ্নমাত্ৰও নাথাকে। স্বৰূপ অনুভৱ কৰিলে কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পায়।
'এইদৰে বুদ্ধিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বস্তুটোক জানি' — আগতে কোৱা হৈছিল যে ইন্দ্ৰিয়বোৰ দেহতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, মন ইন্দ্ৰিয়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ, বুদ্ধি মনতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু বুদ্ধিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈছে কামনা। এতিয়া, ওপৰৰ বাক্যত বুদ্ধিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কামনাক জানিবলৈ কোৱাৰ উদ্দেশ্য হৈছে যে এই কামনা অহঙ্কাৰত বাস কৰে। আত্মাৰ প্ৰকৃত স্বৰূপত কামনা নাই। যদি কামনা স্বৰূপত থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে ই কেতিয়াও লোপ নাপালেহেঁতেন। কামনা নশ্বৰ জড়ৰ সৈতে অভিন্নতাৰ ভাৱৰ বাবেহে উৎপন্ন হয়। অভিন্নতাৰ ভাৱতো যদি কামনা থাকে, তেন্তে সেয়া জড়ত থাকে, কিন্তু স্বৰূপত থকা যেন দেখা যায়। গতিকে এই বুদ্ধিতকৈ পৰ কামনাক জ্ঞানৰ দ্বাৰা জানি ইয়াক ধ্বংস কৰিব লাগে।
'আত্মাৰ দ্বাৰা আত্মাক দমন কৰি' — বুদ্ধিতকৈ পৰ, অহঙ্কাৰত বাস কৰা কামনাক বধ কৰাৰ উপায় হৈছে আত্মাৰ দ্বাৰা আত্মাক দমন কৰা, অৰ্থাৎ নিজৰ সম্পৰ্ক কেৱল নিজৰ পবিত্ৰ স্বৰূপৰ সৈতে বা নিজৰ স্বৰূপাংশ, সত্যভাৱে বিদ্যমান ঈশ্বৰৰ সৈতেহে ৰখা। এই একেই ভাৱ ষষ্ঠ অধ্যায়ৰ পঞ্চম শ্লোকত 'উদ্ধৰেদাত্মনাত্মানং' আৰু ষষ্ঠ শ্লোকত 'যেনাত্মৈৱাত্মনা জিতঃ' বুলি কোৱা হৈছে। স্বৰূপ (আত্মা) প্ৰত্যক্ষভাৱে ঈশ্বৰৰ অংশ, আৰু দেহ, ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি সংসাৰৰ অংশ। যেতিয়া স্বৰূপই নিজৰ স্বৰূপাংশ, ঈশ্বৰৰ পৰা আঁতৰি প্ৰকৃতি (সংসাৰ)ৰ ফালে মুখ কৰে, তেতিয়া তাৰ মাজত কামনাৰ উদ্ভৱ হয়। কামনা অভাৱৰ অনুভৱৰ পৰা ওপজে, আৰু অভাৱ সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ বাবেহে হয় কাৰণ সংসাৰৰ স্বৰূপই হৈছে অভাৱ — 'নাসতো বিদ্যতে ভাৱঃ' (গীতা ২:১৬)। সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক যেতিয়াই ছিন্ন হয়, কামনা ধ্বংস হয় কাৰণ স্বৰূপত কোনো অভাৱ নাই — 'নাভাৱো বিদ্যতে সতঃ' (গীতা ২:১৬)।
ঈশ্বৰৰ পৰা আঁতৰি সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক অংগীকাৰ কৰাৰ পিছতো জীৱৰ প্ৰকৃত কামনা (প্ৰয়োজন বা ক্ষুধা) হৈছে কেৱল নিজৰ স্বৰূপাংশ, ঈশ্বৰক পোৱা। "মই সদায় জীয়াই থাকো, মই সকলো জানো, মই চিৰসুখী হওঁ" — এই ৰূপত সি প্ৰকৃততে ঈশ্বৰৰ সচ্চিদানন্দ স্বৰূপহে কামনা কৰে, কিন্তু সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক অংগীকাৰ কৰাৰ বাবে ভ্ৰমত সংসাৰৰ মাজেদিয়েই এই কামনা পূৰণ কৰিবলৈ বিচাৰে। এইটোৱেই হৈছে কামনা। এই কামনা কেতিয়াও পূৰণ হব নোৱাৰে। গতিকে এই কামনা ধ্বংস কৰিবই লাগিব।
যিজনে নিজকে সংসাৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে, সিয়েই ইয়াক বিচ্ছিন্ন কৰিবও পাৰে। সেয়েহে প্ৰভুৱে নিজৰ দ্বাৰা সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছিন্ন কৰি কামনাক বধ কৰিবলৈ আদেশ দিছে।
আত্মাৰ দ্বাৰা আত্মাক দমন কৰাত কোনো সাধনা নাই, কাৰণ সাধনা কেৱল সংসাৰৰ (দেহ, ইন্দ্ৰিয়, মন, আৰু বুদ্ধি) সহায়তহে ঘটে। গতিকে সাধনাত সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ সহায় লবলগীয়া হয়। বাস্তৱত, নিজৰ স্বৰূপত স্থিতি বা ঈশ্বৰপ্ৰাপ্তি সংসাৰৰ সহায়ত নঘটে; বৰঞ্চ নিজৰ দ্বাৰাই সংসাৰৰ ত্যাগ (সম্পৰ্ক ছিন্ন)ৰ দ্বাৰাহে ঘটে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হৈছে যে চৈতন্যময়ে জড়ৰ সৈতে সম্পৰ্ক অংগীকাৰ কৰিলে তাৰ সংসাৰৰ (ভোগৰ) প্ৰতি কামনা থাকে লগতে ঈশ্বৰৰ প্ৰতিও কামনা থাকে। জড়ৰ সৈতে সম্পৰ্ক অংগীকাৰ কৰি জীৱে এই ভুল কৰে: সি সংসাৰৰ মাজেদিয়েই ঈশ্বৰৰ সচ্চিদানন্দ স্বৰূপৰ প্ৰতি থকা নিজৰ কামনা বা আকাংক্ষা পূৰণ কৰিবলৈ বৈষয়িক বস্তু কামনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ফলত এই দুয়োটা কামনাৰ (আত্মজ্ঞান অবিহনে) কোনো এটাই কেতিয়াও লোপ নাপায়। সংসাৰক জানিবলৈ পৃথকীকৰণ আৱশ্যক, আৰু ঈশ্বৰক জানিবলৈ ঈশ্বৰৰ সৈতে একত্ব আৱশ্যক কাৰণ, বাস্তৱত আত্মা সংসাৰৰ পৰা পৃথক আৰু ঈশ্বৰৰ পৰা অভিন্ন। কিন্তু সংসাৰ কামনা কৰি আত্মাই সংসাৰৰ সৈতে নিজৰ অভিন্নতা বা সান্নিধ্য অংগীকাৰ কৰে, যি কেতিয়াও সম্ভৱ নহয়, আৰু ঈশ্বৰক কামনা কৰি আত্মাই ঈশ্বৰৰ পৰা নিজৰ পৃথকতা বা দূৰত্ব (বিৰক্তি) অংগীকাৰ কৰে, কিন্তু এই সম্ভাৱনাও নাথাকে। তথাপি, বৈষয়িক কামনা দূৰ কৰিবলৈ আধ্যাত্মিক কামনাৰ চৰ্চা কৰাটো অতি উপযোগী। যদি আধ্যাত্মিক কামনা তীব্ৰ হয়, বৈষয়িক কামনা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে লোপ পায়। বৈষয়িক কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পালে আধ্যাত্মিক কামনা পূৰণ হয়; অৰ্থাৎ সদাপ্ৰাপ্ত ঈশ্বৰ অনুভৱ হয়। কাৰণ ঈশ্বৰ সঁচাকৈয়ে সৰ্বত্ৰ সদা বিদ্যমান, কিন্তু বৈষয়িক কামনা থকাৰ বাবে তেওঁক অনুভৱ কৰিব পৰা নাযায়।
'হে মহাবাহো, এই দুৰ্জয় শত্ৰুৰূপী কামনাক বধ কৰা।' 'মহাবাহো'ৰ অৰ্থ হৈছে ডাঙৰ আৰু শক্তিশালী বাহুযুক্ত, অৰ্থাৎ বীৰ। অৰ্জুনক 'মহাবাহো' অৰ্থাৎ বীৰ বুলি সম্বোধন কৰি প্ৰভুৱে ইংগিত দিছে যে তুমি এই কামনাৰূপী শত্ৰুক দমন কৰিবলৈ সক্ষম।
সংসাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখি কামনা ধ্বংস কৰাটো অতি কঠিন। এই কামনাই মহৎ লোকৰ বিবেককো আচ্ছাদিত কৰি ধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত কৰি পতনলৈ লৈ যায়। সেয়েহে প্ৰভুৱে ইয়াক দুৰ্জয় শত্ৰু বুলি কৈছে।
কামনাক দুৰ্জয় শত্ৰু বুলি কোৱাৰ উদ্দেশ্য হৈছে ইয়াৰ প্ৰতি অধিক সতৰ্কতা অৱলম্বন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা, ইয়াক অজেয় বুলি ভাবি হতাশ হোৱাটো নহয়।
এটা নিৰ্দিষ্ট কামনা উৎপন্ন হয়, পূৰণ হয়, অপূৰণ হয়, আৰু লোপ পায়; গতিকে কেৱল কামনাবোৰ উৎপত্তি আৰু ধ্বংসৰ অধীন। কিন্তু আত্মা অবিৰতভাৱে বিদ্যমান থাকে আৰু কামনাৰ উৎপত্তি আৰু ধ্বংস জানে। গতিকে ই সহজে কামনাৰ সৈতে নিজৰ সম্পৰ্ক ছিন্ন কৰিব পাৰে কাৰণ বাস্তৱত কোনো সম্পৰ্ক নাই। সেয়ে সাধকে কেতিয়াও কামনাৰ পৰা ভয় নাখাব লাগে। যদি সাধকৰ নিজৰ কল্যাণৰ বাবে দৃঢ় সংকল্প থাকে, তেন্তে সি সহজে কামনাক বধ কৰিব পাৰে।
কামনা ত্যাগ কৰাত বা ঈশ্বৰপ্ৰাপ্তিত সকলো মুক্ত, যোগ্য, সক্ষম, আৰু সমৰ্থ। কিন্তু কামনা পূৰণ কৰাত কোনো মুক্ত, যোগ্য, সক্ষম বা সমৰ্থ নহয়। কাৰণ কামনা কেতিয়াও পূৰণ হবলৈ নাযায়। মানৱ দেহ ঈশ্বৰে কেৱল তেওঁৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবেহে দিছে। গতিকে কামনা ত্যাগ কৰাটো কঠিন নহয়। বৈষয়িক ভোগৰ বস্তুক গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবেহে ই কঠিন যেন লাগে। সুখৰ (অনুকূল অৱস্থাৰ) কামনা দূৰ কৰিবলৈ ঈশ্বৰে সময়ে সময়ে দুখ (প্ৰতিকূল অৱস্থা) প্ৰেৰণ কৰে যাতে সুখ কামনা নকৰে — যদি কামনা কৰা, তেন্তে কেৱল দুখহে পাবা। বৈষয়িক বস্তু কামনা কৰা ব্যক্তি কেতিয়াও দুখৰ পৰা মুক্ত হব নোৱাৰে; এইটো নিয়ম কাৰণ সংযোগৰ পৰা জন্মা ভোগবোৰ সঁচাকৈয়ে দুখৰহে কাৰণ।
আত্মা (স্বৰূপ)ৰ অসীম শক্তি আছে। ইয়াৰ অস্তিত্ব আৰু শক্তি প্ৰাপ্তিৰ দ্বাৰাহে বুদ্ধি, মন, আৰু ইন্দ্ৰিয়বোৰ অস্তিত্বশীল আৰু শক্তিশালী হয়। কিন্তু নিজকে জড়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰাৰ বাবে ই নিজৰ শক্তি পাহৰি নিজকে বুদ্ধি, মন, আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অধীন বুলি ভাবি থাকে। গতিকে কামনাৰূপী শত্ৰুক বধ কৰিবলৈ নিজক জানি আৰু নিজৰ শক্তি চিনাক্ত কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
কামনা জড়ৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ বাবেহে হয় আৰু জড়তেই থাকে। অভিন্নতাৰ ভাৱৰ বাবে ই আত্মাত থকা যেন দেখা যায়। যদি জড়ৰ সৈতে কোনো সম্পৰ্ক নাথাকে, তেন্তে কোনো কামনাই নাথাকে। গতিকে ইয়াত কামনা বধ কৰাৰ উদ্দেশ্য প্ৰকৃততে কামনাৰ সম্পূৰ্ণ অভাৱক সূচোৱা। বিপৰীতভাৱে, যদি কামনাৰ, অৰ্থাৎ তৃষ্ণাৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰি ইয়াক দূৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়, তেন্তে তৃষ্ণা দূৰ কৰাটো কঠিন। কাৰণ বাস্তৱত তৃষ্ণাৰ কোনো স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব নাই। তৃষ্ণা উৎপন্ন হয়, আৰু যি উৎপন্ন হয় সি ধ্বংস হব — এইটো নিয়ম। যদি কেৱল নতুন তৃষ্ণা সৃষ্টি নকৰা হয়, তেন্তে পুৰণি তৃষ্ণাবোৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ধ্বংস হব। গতিকে তৃষ্ণা দূৰ কৰাৰ অৰ্থ হৈছে নতুন তৃষ্ণা সৃষ্টি নকৰা।
দেহ আদি বৈষয়িক বস্তুক 'মই', 'মোৰ', আৰু 'মোৰ বাবে' বুলি ভাবি আত্মাত অভাৱৰ অনুভৱ হয়, কিন্তু মানুহে ভ্ৰমত সেই অভাৱও বৈষয়িক বস্তুৰ দ্বাৰা পূৰণ কৰিবলৈ বিচাৰে। সেয়ে সি সেইবোৰ বস্তুৰ প্ৰতি তৃষ্ণা কৰে। কিন্তু বাস্তৱত আজিলৈকে কোনোৰো অভাৱ বৈষয়িক বস্তুৰ দ্বাৰা কেতিয়াও পূৰণ হোৱা নাই, নহবও নোৱাৰে। কাৰণ আত্মা অক্ষয়, আৰু বস্তুবোৰ ক্ষয়িষ্ণু। আত্মা অক্ষয় হৈও ক্ষয়িষ্ণুক কামনা কৰি কোনো লাভ নহয়, আৰু কোনো ক্ষতিৰো অৱশেষ নাথাকে। সেয়েহে প্ৰভুৱে তৃষ্ণাক শত্ৰু বুলি ঘোষণা কৰি ইয়াক বধ কৰিবলৈ আদেশ দিছে।
কৰ্মযোগৰ দ্বাৰা এই তৃষ্ণা সহজে ধ্বংস হয়। কাৰণ কৰ্মযোগী সৰুৰ পৰা ডাঙলৈ প্ৰত্যেক কাৰ্য কেৱল ঈশ্বৰপ্ৰাপ্তিৰ বাবে আৰু আনৰ বাবেহে কৰে, তৃষ্ণা পূৰণৰ বাবে নকৰে। সি প্ৰত্যেক কাৰ্য নিষ্কাম ভাৱে আৰু কেৱল আনৰ কল্যাণ আৰু সুখৰ বাবেহে কৰে, কেতিয়াও নিজৰ বাবে নকৰে। তাৰ ওচৰত থকা সময়, বুদ্ধি, সামগ্ৰী, আৰু শক্তি নিজৰ নহয়; বৰঞ্চ পোৱা হৈছে আৰু এৰি দিবলগীয়া হব। সেয়ে কেতিয়াও সেইবোৰ নিজৰ বুলি নাভাবি সি সেইবোৰক নিঃস্বাৰ্থভাৱে (সংসাৰৰ বুলি ভাবি) কেৱল সংসাৰৰ সেৱাত নিযুক্ত কৰে। সি সেইবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে সংসাৰৰ সেৱাত নিযুক্ত কৰে, নিজৰ বাবে একো সাঁচি নৰাখে। কেৱল সেইবোৰ নিজৰ বুলি নাভাবিলেহে সেইবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে সেৱাত নিযুক্ত কৰিব পাৰি; নহলে নোৱাৰি।
কৰ্মযোগীয়ে নিজৰ বাবে একো নকৰে, নিজৰ বাবে একো নিবিচাৰে, আৰু একোকে নিজৰ বুলি নাভাবে। গতিকে তাৰ মাজত তৃষ্ণাবোৰ সহজে ধ্বংস হয়। তৃষ্ণা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হোৱাৰ লগে লগে তাৰ লক্ষ্য পূৰণ হয়, আৰু সি নিজকে নিজৰ ভিতৰত পাই এনে হয় যাৰ বাবে সকলো কৰা, জনা, আৰু পোৱা হৈছে; অৰ্থাৎ তাৰ কৰিবলৈ, জানিবলৈ, বা পাবলৈ একো নাথাকে।
এইদৰে ওঁ তৎ সৎ এই দিব্য নাম উচ্চাৰণৰ সৈতে, শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনৰ মাজৰ দিব্য সংবাদৰূপী উপনিষদ, ব্ৰহ্মবিদ্যা আৰু যোগশাস্ত্ৰ স্বৰূপ ভগৱদগীতাৰ কৰ্মযোগ নামৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ'ল।
★🔗
