**भगवद्गीता अध्याय ३, श्लोक ४३ चे मराठी भाषांतर व टीका**
**मूळ श्लोकाचे भाषांतर:**
असे म्हटले जाते की इंद्रियां (ज्ञानेंद्रियां) ही स्थूल शरीरापेक्षा श्रेष्ठ (उत्कृष्ट, प्रबळ, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म) आहेत. इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ मन आहे; मनापेक्षाही श्रेष्ठ बुद्धी आहे; आणि बुद्धीपेक्षाही श्रेष्ठ जे आहे ते (कामना) आहे. अशा प्रकारे, हे महाबाहो, बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ जे (कामना) ते जाणून, आत्म्याद्वारेच आत्म्याचे निग्रह करून, या जय करण्यास कठीण असलेल्या कामनारूपी शत्रूचा वध कर.
**टीका:**
इंद्रियांना शरीर किंवा विषयांपेक्षा श्रेष्ठ म्हटले आहे. अर्थ असा की इंद्रियांद्वारे विषय ज्ञात होतात, पण विषयांद्वारे इंद्रियां ज्ञात होत नाहीत. विषय नसतानाही इंद्रियांचे अस्तित्व असते, पण इंद्रियांशिवाय विषयांचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही. विषयांमध्ये इंद्रियांना प्रकाशित करण्याची शक्ती नसते; उलट, इंद्रियेच विषयांना प्रकाशित करतात. इंद्रिये तशीच राहतात, पण विषय बदलत राहतात. इंद्रिये व्यापक आहेत आणि विषय व्यापलेले आहेत, म्हणजे विषय इंद्रियांच्या व्याप्तीत येतात, पण इंद्रिये विषयांच्या व्याप्तीत येत नाहीत. विषयांच्या तुलनेत इंद्रिये सूक्ष्म आहेत. म्हणून, विषयांच्या तुलनेत इंद्रिये श्रेष्ठ, प्रबळ, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म आहेत.
'इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ मन आहे' — इंद्रियांना मनाचे ज्ञान होत नाही, पण मनाला सर्व इंद्रियांचे ज्ञान होते. इंद्रियांमध्ये, प्रत्येक इंद्रियाला फक्त स्वतःच्या विषयाचे ज्ञान होते, इतर इंद्रियांच्या विषयांचे नाही. उदाहरणार्थ, कानांना फक्त शब्द ज्ञात होतो, स्पर्श, रूप, रस, गंध ज्ञात होत नाही; त्वचेला फक्त स्पर्श ज्ञात होतो, शब्द, रूप, रस, गंध ज्ञात होत नाही; डोळ्यांना फक्त रूप ज्ञात होते, शब्द, स्पर्श, रस, गंध ज्ञात होत नाही; जिभेला फक्त रस ज्ञात होतो, शब्द, स्पर्श, रूप, गंध ज्ञात होत नाही; आणि नाकाला फक्त गंध ज्ञात होतो, शब्द, स्पर्श, रूप, रस ज्ञात होत नाही. पण मनाला पाच ज्ञानेंद्रिये आणि त्यांचे विषय ज्ञात होतात. म्हणून, इंद्रियांच्या तुलनेत मन श्रेष्ठ, प्रबळ, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म आहे.
'पण मनापेक्षा श्रेष्ठ बुद्धी आहे' — मनाला बुद्धीचे ज्ञान होत नाही, पण बुद्धीला मनाचे ज्ञान होते. बुद्धीला मनाची स्थिती — शांत आहे की अशांत, योग्य आहे की अयोग्य, इत्यादी — ज्ञात होते. तिला इंद्रिये योग्य रीतीने कार्य करत आहेत की नाही हेही ज्ञात होते. अर्थ असा की बुद्धीला मन आणि त्याचे विचार, तसेच इंद्रिये आणि त्यांचे विषय ज्ञात होतात. म्हणून, जी इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे त्या मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ (अधिक उत्कृष्ट, प्रबळ, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म) आहे.
'पण बुद्धीपेक्षाही श्रेष्ठ जे आहे ते' — बुद्धीचा स्वामी 'अहं' (अहंकार) आहे. स्थूल शरीर हा 'विषय' आहे, इंद्रिये ही बाह्य करणे आहेत आणि मन-बुद्धी ही अंत:करणे आहेत. स्थूल शरीर इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ (अधिक उत्कृष्ट, प्रबळ, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म) आहे आणि इंद्रियांपेक्षा, मनापेक्षा, बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ 'अहं' आहे, जो कर्ता आहे. त्या 'अहं' (कर्त्यामध्ये) कामना, म्हणजेच लौकिक आकांक्षा, वास करते.
आपले खरे अस्तित्व (सत्त्व), म्हणजेच स्वस्वरूप, हे चैतन्यमय, अविकारी आणि सच्चिदानंदरूप आहे. जेव्हा ते जड (प्रकृतिजन्य शरीर) बरोबर तादात्म्य करते, तेव्हा अहंकार ('अहं') उद्भवतो आणि कर्तृत्व प्राप्त होते. अशाप्रकारे, कर्त्यामध्ये जड अंश आणि चैतन्य अंश असतो. प्रामुख्याने जड अंशामुळेच संसाराकडे आकर्षण असते आणि प्रामुख्याने चैतन्य अंशामुळेच ईश्वराकडे आकर्षण असते. अर्थ असा की जड अंशाचे प्राबल्य असल्यामुळे लौकिक (संसाराशी संबंधित) कामना राहतात आणि चैतन्य अंशाचे प्राबल्य असल्यामुळे आध्यात्मिक (ईश्वराशी संबंधित) कामना राहते. जड अंश नाशवंत आहे, म्हणून लौकिक कामना नाशवंत आहेत आणि चैतन्य अंश शाश्वत आहे, म्हणून आध्यात्मिक कामना पूर्ण होणारी आहे. म्हणून, लौकिक कामना (वासना) नाहीशा होतात आणि आध्यात्मिक कामना (संसारातून मुक्तीची इच्छा, आत्मज्ञानाची जिज्ञासा आणि दैवी प्रेमाची आकांक्षा) पूर्ण होते. लौकिक कामना उद्भवू शकतात पण टिकू शकत नाहीत. तर आध्यात्मिक कामना दडपली जाऊ शकते पण नष्ट होऊ शकत नाही. कारण लौकिक कामना अवास्तव आहेत आणि आध्यात्मिक कामना वास्तव आहे. म्हणून साधकाने लौकिक कामनांची पूर्तता होण्याची आशा धरू नये किंवा आध्यात्मिक कामना पूर्ण होण्याबद्दल निराशही व्हू नये.
वास्तवात, मुळात फक्त एकच कामना आहे, ती म्हणजे स्वतःच्या स्वरूपभूत अंश, ईश्वराची. पण जडाशी संबंध झाल्यामुळे ही कामना द्वैतरूप होते आणि मनुष्य, आपल्या भ्रमात, बदलणाऱ्या जड (संसार) द्वारे आपली खरी कामना पूर्ण करण्यासाठी जड पदार्थांची कामना करू लागतो. कारण लौकिक कामना हा परधर्म आहे आणि आध्यात्मिक कामना हा स्वधर्म आहे. तथापि, जेव्हा साधकामध्ये लौकिक आणि आध्यात्मिक अशा दोन्ही कामना असतात, तेव्हा संघर्ष निर्माण होतो. या संघर्षामुळे, पूजा, ध्यान, सत्संग इत्यादी प्रसंगी त्याची आध्यात्मिक कामना जागृत राहते, पण इतर वेळी त्याची आध्यात्मिक कामना दडपली जाते आणि लौकिक कामना (भोग आणि संग्रहाच्या) उद्भवतात. जोपर्यंत लौकिक कामना टिकून राहतात, तोपर्यंत साधक साधनेचा दृढ निश्चय राखू शकत नाही. आध्यात्मिक कामना जागृत न झाल्यास साधकाची प्रगती होत नाही. जेव्हा साधकाला फक्त ईश्वरप्राप्तीचा एकच दृढ हेतू निर्माण होतो, तेव्हा हा संघर्ष संपतो आणि साधकामध्ये फक्त आध्यात्मिक कामना प्रबळ राहते. फक्त एक आध्यात्मिक कामना प्रबळ राहिल्यास साधक सहजपणे ईश्वराला प्राप्त होतो. म्हणून, साधकासाठी लौकिक आणि आध्यात्मिक कामनेतील संघर्ष नाहीसा करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
शुद्ध स्वस्वरूपात, स्वतःच्या स्वरूपभूत अंश, ईश्वर, कडे एक सहज आकर्षण किंवा कल असतो, त्यालाच प्रेम म्हणतात. जेव्हा संसाराशी संबंध धारण केला जातो, तेव्हा ते प्रेम दडपले जाते आणि कामना उद्भवते. जोपर्यंत कामना राहते, तोपर्यंत प्रेम जागृत होत नाही. जोपर्यंत प्रेम जागृत होत नाही, तोपर्यंत कामना पूर्णपणे नष्ट होत नाही. प्रामुख्याने जड अंशामुळे, ज्यामध्ये लौकिक भोगांची इच्छा (कामना) वास करते, त्याच बरोबर प्रामुख्याने चैतन्य अंशामुळे, ईश्वराची इच्छा वास करते. म्हणून, वास्तवात, कामना फक्त जड अंशामध्येच वास करते, पण तेही चैतन्याच्या संबंधामुळे. चैतन्याशी असलेला संबंध तुटताच कामना नष्ट होते. अर्थ असा की चैतन्याने जडाशी असलेला संबंध तोडताच, जडाचे चैतन्याशी झालेले तादात्म्य म्हणजेच अहंकार नष्ट होतो आणि अहंकार नष्ट झाल्यास कामना नष्ट होते.
कामना अहंकाराच्या जड अंशात वास करते याचे बलवत् कारण असे: अनुभव्य जग, त्याला अनुभवणारी इंद्रिये, बुद्धी आणि अनुभवणारा स्वतः, या तिघांमध्ये सामान्य (तत्त्वात्मक) एकरूपता नसल्यास अनुभवणारा अनुभवविषयांकडे आकर्षित होऊ शकत नाही. कारण आकर्षण फक्त एकाच प्रकारच्या वस्तूंमध्ये होते, भिन्न प्रकारच्या वस्तूंमध्ये होत नाही. उदाहरणार्थ, डोळे फक्त रूपाकडे आकर्षित होतात, शब्दाकडे नाहीत. हे सर्व इंद्रियांना लागू आहे. बुद्धीही विचारविषयांकडे (विवेक आणि चिंतन यांच्या विषयांकडे) आकर्षित होते, शब्द इत्यादी विषयांकडे नाही. (जर होते तर फक्त इंद्रियांना बरोबर घेऊनच). त्याचप्रमाणे, आत्मा (चैतन्य) हा ईश्वराशी स्वरूपतः एक आहे; म्हणून आत्मा ईश्वराकडे आकर्षित होतो. हे स्वरूपैक्य जड अंशाचा पूर्ण त्याग करून, म्हणजेच जडाशी धारण केलेला संबंध पूर्णपणे तोडूनच अनुभवास येते. ते अनुभवल्यावर प्रेम जागृत होते. प्रेमामध्ये जडत्वाचा (अवास्तवतेचा) अंशमात्रही राहात नाही; म्हणजेच जडत्वाचा पूर्ण अभाव असतो.
प्रकृतीच्या कार्याचा अतिसूक्ष्म अंश, कारणशरीर (अव्यक्त बीजावस्था), हाच अहंकाराचा जड अंश आहे. कामना या कारणशरीरात वास करते. कारणशरीराशी तादात्म्य झाल्यामुळे कामना आत्म्यात आहे असे दिसते. तादात्म्य संपल्यावर आपले शुद्ध स्वस्वरूप अनुभवास येते, ज्यामध्ये कामनेचा अंशमात्रही नसतो. स्वस्वरूप अनुभवल्यावर कामना पूर्णपणे नाहीशी होते.
'अशा प्रकारे बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ जे ते जाणून' — आधी सांगितले की इंद्रियां शरीरापेक्षा श्रेष्ठ आहेत, मन इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, बुद्धी मनापेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ जे आहे ते कामना आहे. आता, वरील शब्दांत बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ असलेली कामना जाणण्यास सांगितले, याचा आशय असा की ही कामना अहंकारात वास करते. आपल्या खऱ्या स्वस्वरूपात कामना नसते. कामना स्वस्वरूपात असती तर ती कधीच नष्ट झाली नसती. नाशवंत जडाशी तादात्म्य झाल्यामुळेच कामना उद्भवते. तादात्म्यातही कामना असली तर ती जडातच असते, पण स्वस्वरूपात आहे असे दिसते. म्हणून, बुद्धीपलीकडील या कामनेला जाणून तिचा नाश करावा.
'आत्म्याद्वारेच आत्म्याचे निग्रह करून' — बुद्धीपलीकडे असलेल्या, अहंकारात वास करणाऱ्या कामनेचा वध करण्याचे साधन म्हणजे आत्म्याद्वारेच आत्म्याचे निग्रह करणे, म्हणजेच आपला संबंध फक्त आपल्या शुद्ध स्वस्वरूपाशी किंवा आपल्या स्वरूपभूत अंश, ईश्वर, याच्याशीच ठेवणे, जो खरोखर अस्तित्वात आहे. हाच विचार सहाव्या अध्यायातील पाचव्या श्लोकात 'उद्धरेदात्मनात्मानम्' या शब्दांनी आणि सहाव्या श्लोकात 'येनात्मैवात्मना जित:' या शब्दांनी व्यक्त केला आहे. स्वस्वरूप (आत्मा) हा ईश्वराचा अंश आहे आणि शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी हे संसाराचे अंश आहेत. जेव्हा स्वस्वरूप आपल्या स्वरूपभूत अंश, ईश्वर, कडून वळून प्रकृती (संसार) कडे तोंड करते, तेव्हा त्यात कामना उद्भवतात. कामना अभावजन्य असतात आणि अभाव संसाराशी संबंध झाल्यामुहे येतो कारण संसार हा अभावरूपच आहे — 'नासतो विद्यते भाव:' (गीता २:१६). संसाराशी संबंध तुटताच कामना नष्ट होतात कारण स्वस्वरूपात अभाव नसतो — 'नाभावो विद्यते सत:' (गीता २:१६).
ईश्वराकडून वळून संसाराशी संबंध धारण केल्यानंतरही जीवाची खरी इच्छा (गरज किंवा भूक) फक्त आपल्या स्वरूपभूत अंश, ईश्वर, प्राप्त करण्याचीच असते. "मी सदैव जगावे, मला सर्व काही ज्ञात व्हावे, मी सदासुखी होवो" या रूपात तो वास्तविक ईश्वराच्या सच्चिदानंदस्वरूपाचीच इच्छा करत असतो, पण संसाराशी संबंध धारण केल्यामुळे तो चुकून ही इच्छा संसाराद्वारेच पूर्ण करू इच्छितो. हीच कामना आहे. ही कामना कधीच पूर्ण होणार नाही. म्हणून या कामनेचा नाश करावा लागतो.
ज्याने स्वतःला संसाराशी जोडले आहे, तोच तो संबंध तोडू शकतो. म्हणून स्वतःनेच संसाराशीचा संबंध तोडून कामनेचा वध करण्याचा भगवंतांनी आदेश दिला आहे.
आत्म्याद्वारे आत्म्याचे निग्रह करण्यात साधना नसते, कारण साधना फक्त संसाराच्या (शरीर, इंद्रिय, मन, बुद्धी यांच्या) साहाय्यानेच होते. म्हणून साधनेत संसाराशीच्या संबंधाचे साहाय्य घ्यावे लागते. वास्तविक, स्वस्वरूपात स्थिती किंवा ईश्वरप्राप्ती ही संसाराच्या साहाय्याने होत नाही; तर स्वतःनेच संसाराचा त्याग (संबंध तोडणे) करून होते.
महत्त्वाचा मुद्दा असा की जेव्हा चैतन्य जडाशी संबंध धारण करते, तेव्हा त्याला संसाराची (भोगाची) तसेच ईश्वराचीही कामना असते. जडाशी संबंध धारण केल्यावर जीव ही चूक करतो: ईश्वराच्या सच्चिदानंदस्वरूपाची आपली कामना किंवा आकांक्षा संसाराद्वारेच पूर्ण करण्यासाठी तो लौकिक पदार्थांची कामना करू लागतो. परिणामी, ह्या दोन्ही कामना (आत्मज्ञानाशिवाय) कधीच संपत नाहीत. संसाराला जाणण्यासाठी भेद आवश्यक आहे आणि ईश्वराला जाणण्यासाठी ईश्वराशी अभेद आवश्यक आहे, कारण वास्तविक आत्मा संसारापेक्षा भिन्न आहे आणि ईश्वरापेक्षा अभिन्न आहे. पण संसाराची कामना करून आत्मा संसाराशी अभेद किंवा सान्निध्य धारण करतो, जे कधीच शक्य नाही, आणि ईश्वराची कामना करून आत्मा ईश्वरापेक्षा भेद किंवा अंतर (वैराग्य) धारण करतो, पण ही शक्यता नाही. तथापि, लौकिक कामना नष्ट करण्यासाठी आध्यात्मिक कामनेचे संवर्धन करणे फार उपयुक्त आहे. जर आध्यात्मिक कामना प्रबळ झाली, तर लौकिक कामना आपोआप नाहीशा होतात. लौकिक कामना पूर्णपणे नाहीशा झाल्यावर आध्यात्मिक कामना पूर्ण होते; म्हणजेच सदैव प्राप्त असलेला ईश्वर अनुभवास येतो. कारण ईश्वर तर सर्वत्र सदैव उपस्थित आहेच, पण लौकिक कामना असल्यामुळे त्याचा अनुभव येत नाही.
'हे महाबाहो, या जय करण्यास कठीण असलेल्या कामनारूपी शत्रूचा वध कर.' 'महाबाहो' म्हणजे मोठ्या आणि शक्तिशाली बाहू असलेला, म्हणजे वीर. अर्जुनाला 'महाबाहो' म्हणजेच वीर असा संबोधून, भगवंतांनी सूचित केले आहे की तू या कामनारूपी शत्रूवर मात करण्यास समर्थ आहेस.
संसाराशी संबंध ठेवून कामनेचा नाश करणे फार कठीण आहे. ही कामना, महापुरुषांच्या विवेकावरही पडदा टाकून, त्यांना धर्मापासून विचलित करून पतनाकडे नेते. म्हणून भगवंतांनी तिला 'जय करण्यास कठीण' असा शत्रू म्हटले आहे.
कामनेला जय करण्यास कठीण शत्रू म्हणण्याचा हेतू तिच्याबद्दल अधिक सावधगिरी बाळगण्यास प्रोत्साहन देणे आहे, तिला अजिंक्य समजून निराश करणे नाही.
एखादी विशिष्ट कामना उद्भवते, पूर्ण होते, अपूर्ण राहते आणि नाहीशी होते; म्हणून केवळ कामना उद्भवणाऱ्या आणि नष्ट होणाऱ्या आहेत. पण आत्मा सतत अस्तित्वात असतो आणि कामनांचे उद्भव आणि नाश जाणत असतो. म्हणून तो कामनांशी असलेला संबंध सहज तोडू शकतो, कारण वास्तविक तो संबंध नसतो. म्हणून साधकाने कामनांपासून कधीही भीती बाळगू नये. साधकाचा आपल्या कल्याणाबद्दल दृढ हेतू असल्यास तो कामनेचा सहज वध करू शकतो.
कामना त्यागण्यात किंवा ईश्वर प्राप्त करण्यात सर्व मुक्त, पात्र, सामर्थ्यवान आणि समर्थ आहेत. पण कामना पूर्ण करण्यात कोणीही मुक्त, पात्र, सामर्थ्यवान किंवा समर्थ नाही. कारण कामना कधीच पूर्ण होणार नाही. मानवी शरीर ईश्वरप्राप्तीसाठीच दिलेले आहे. म्हणून कामना त्यागणे कठीण नाही. लौकिक भोगविषयांना महत्त्व दिल्यामुळेच ते कठीण वाटते. सुखाची (अनुकूल परिस्थितीची) कामना नष्ट करण्यासाठी, ईश्वर वेळोवेळी दु:ख (प्रतिकूल परिस्थिती) पाठवतो, जेणेकरून सुखाची कामना करू नये — तू कामना केलीस तर दु:खच मिळेल. लौकिक पदार्थांची कामना करणारा मनुष्य दु:खापासून कधीच सुटू शकत नाही; हा नियम आहे कारण संयोगजन्य भोग हे दु:खाचेच कारण आहेत.
आत्मा (स्वस्वरूप) मध्ये अनंत शक्ती आहे. त्याच्या सत्ता आणि शक्तीला प्राप्त झाल्यामुळेच बुद्धी, मन आणि इंद्रिये सत्तावान आणि शक्तिमान होतात. पण जडाशी स्वतःला जोडल्यामुळे तो आपली शक्ती विसरतो आणि बुद्धी, मन, इंद्रियांपेक्षा स्वतःला निकृष्ट समजतो. म्हणून कामनारूपी शत्रूचा वध करण्यासाठी स्वतःला जाणून घेणे आणि आपली शक्ती ओळखणे अत्यंत आवश्यक आहे.
जडाशी संबंध झाल्यामुळे कामना होते आणि ती फक्त जडातच वास करते. तादात्म्य झाल्यामुळे ती आत्म्यात आहे असे दिसते. जडाशी संबंध नसल्यास कामना अजिबात नसते. म्हणून येथे कामनेचा वध करण्याचा आशय प्रत्यक्षात कामनेचा पूर्ण अभाव दर्शविणे आहे. उलट, जर कामना म्हणजेच वासना अस्तित्वात आहे असे मानले आणि ती नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला, तर वासना नष्ट करणे कठीण आहे. कारण वासनेचे वास्तविक स्वतंत्र अस्तित्व नसते. वासना उद्भवते, आणि जी उद्भवते ती नष्ट होईल — हा नियम आहे. फक्त नवीन वासना निर्माण केल्या नाहीत तर जुन्या वासना आपोआप नष्ट होतील. म्हणून वासना नष्ट करण्याचा अर्थ नवीन वासना निर्माण न करणे हा आहे.
शरीर इत्यादी लौकिक वस्तूंना 'मी', 'माझे' आणि 'माझ्यासाठी' असे मानल्यामुळे स्वतःमध्ये अभावाची अनुभूती येते, पण मनुष्य चुकून तो अभावही लौकिक वस्तूंद्वारे पूर्ण करू इच्छितो. म्हणून तो त्या वस्तूंची वासना करतो. पण वास्तविक, आजपर्यंत कोणाचाही अभाव लौकिक वस्तूंनी पूर्ण झाला नाही, किंवा होणारही नाही. कारण आत्मा अविनाशी आहे आणि पदार्थ विनाशी आहेत. आत्मा अविनाशी असूनही विनाशी पदार्थांची कामना केल्याने काहीच लाभ होत नाही आणि काहीच नुकसानही राहात नाही. म्हणून भगवंतांनी वासनेला शत्रू ठरवून तिचा वध करण्याचा आदेश दिला आहे.
कर्मयोगाद्वारे ही वासना सहज नष्ट होते. कारण कर्मयोगी साधक अतिसूक्ष्म ते अतिमहत्त्व असे प्रत्येक कर्म फक्त ईश्वरप्राप्तीसाठी आणि इतरांसाठीच करतो, वासना पूर्ण करण्यासाठी नाही. तो प्रत्येक कर्म निष्काम बुद्धीने आणि फक्त इतरांच्या कल्याणासाठी आणि सुखासाठी करतो, स्वतःसाठी कधीच नाही. त्याच्याकडे असलेला वेळ, बुद्धी, सामग्री आणि शक्ती हे त्याच
★🔗
