भगवद्गीता (अध्याय ३, श्लोक ४३) को निम्न अंग्रेजी व्याख्यालाई नेपालीमा अनुवाद गर्नुहोस्। अर्थ, आध्यात्मिक गहिराइ, र सांस्कृतिक सूक्ष्मतालाई कायम राख्नुहोस्। नेपाली धार्मिक प्रवचनको लागि उपयुक्त शब्दावली प्रयोग गर्नुहोस्।
**अनुवाद:**
भनिन्छ कि इन्द्रियहरू (स्थूल शरीरभन्दा) श्रेष्ठ हुन् — अधिक उत्कृष्ट, शक्तिशाली, प्रकाशक, व्यापक र सूक्ष्म। इन्द्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ छ मन; मनभन्दा पनि श्रेष्ठ छ बुद्धि; र बुद्धिभन्दा पनि श्रेष्ठ छ (कामना)। यसरी, हे महाबाहो, बुद्धिभन्दा पनि श्रेष्ठ (कामना) लाई जानेर आत्मद्वारा आत्मालाई वशमा पारेर, यो दुर्जय शत्रु रूपी कामनालाई मार।
**व्याख्या:** इन्द्रियहरू शरीर वा विषयहरूभन्दा श्रेष्ठ भनिन्छन्। अर्थ यो हो कि इन्द्रियहरूद्वारा विषयहरू जानिन्छन्, तर विषयहरूद्वारा इन्द्रियहरू जानिदैनन्। विषयहरू बिना पनि इन्द्रियहरूको अस्तित्व हुन्छ, तर इन्द्रियहरू बिना विषयहरूको अस्तित्व सिद्ध हुँदैन। विषयहरूमा इन्द्रियहरूलाई प्रकाशित गर्ने शक्ति छैन; बरु इन्द्रियहरूले विषयहरूलाई प्रकाशित गर्छन्। इन्द्रियहरू एउटै रहन्छन्, तर विषयहरू परिवर्तन हुँदै रहन्छन्। इन्द्रियहरू व्यापक हुन्छन्, र विषयहरू व्याप्य हुन्छन्, अर्थात् विषयहरू इन्द्रियहरूको क्षेत्रभित्र पर्छन्, तर इन्द्रियहरू विषयहरूको क्षेत्रभित्र पर्दैनन्। विषयहरूको तुलनामा इन्द्रियहरू सूक्ष्म हुन्छन्। त्यसैले, विषयहरूको तुलनामा इन्द्रियहरू श्रेष्ठ, शक्तिशाली, प्रकाशक, व्यापक र सूक्ष्म हुन्छन्।
'इन्द्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ छ मन' — इन्द्रियहरूले मनलाई जान्दैनन्, तर मनले सबै इन्द्रियहरूलाई जान्दछ। इन्द्रियहरूमध्ये, प्रत्येक इन्द्रियले आफ्नो आफ्नो विषय मात्र जान्दछ, अरू इन्द्रियहरूका विषयहरू जान्दैन। उदाहरणको लागि, कानले शब्द मात्र जान्दछ, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध जान्दैन; छालाले स्पर्श मात्र जान्दछ, शब्द, रूप, रस, गन्ध जान्दैन; आँखाले रूप मात्र जान्दछ, शब्द, स्पर्श, रस, गन्ध जान्दैन; जिभ्रोले रस मात्र जान्दछ, शब्द, स्पर्श, रूप, गन्ध जान्दैन; र नाकले गन्ध मात्र जान्दछ, शब्द, स्पर्श, रूप, रस जान्दैन। तर मनले पाँचै इन्द्रियहरू र तिनका विषयहरूलाई जान्दछ। त्यसैले, इन्द्रियहरूको तुलनामा मन श्रेष्ठ, शक्तिशाली, प्रकाशक, व्यापक र सूक्ष्म हुन्छ।
'तर मनभन्दा श्रेष्ठ छ बुद्धि' — मनले बुद्धिलाई जान्दैन, तर बुद्धिले मनलाई जान्दछ। बुद्धिले मनको अवस्था — शान्त छ वा अशान्त छ, ठीक छ वा गलत छ, आदि — जान्दछ। यसले इन्द्रियहरू ठीकसँग काम गरिरहेका छन् वा छैनन् पनि जान्दछ। अर्थ यो हो कि बुद्धिले मन र त्यसका विचारहरू, साथै इन्द्रियहरू र तिनका विषयहरूलाई जान्दछ। त्यसैले, बुद्धि मनभन्दा श्रेष्ठ (अधिक उत्कृष्ट, शक्तिशाली, प्रकाशक, व्यापक र सूक्ष्म) हुन्छ, जो आफैं इन्द्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ छ।
'तर बुद्धिभन्दा पनि श्रेष्ठ छ' — बुद्धिको स्वामी 'म' (अहंकार) हो। स्थूल शरीर 'विषय' हो, इन्द्रियहरू बाह्य साधन हुन्, र मन-बुद्धि आन्तरिक साधन हुन्। स्थूल शरीर इन्द्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ (अधिक उत्कृष्ट, शक्तिशाली, प्रकाशक, व्यापक र सूक्ष्म) हुन्छ, र इन्द्रियहरू, मन, बुद्धिभन्दा श्रेष्ठ 'म' हो, जो कर्ता हो। त्यो 'म' (कर्ता) मा नै कामना, अर्थात् सांसारिक लालसा, बस्छ।
एकको वास्तविक अस्तित्व (सत्त्व), अर्थात् एकको सारभूत स्वभाव, चैतन्य, अपरिवर्तनीय, र सत्-चित्-आनन्द स्वरूप हुन्छ। जब यो जड (प्रकृतिजन्य शरीर) सँग तादात्म्य गर्दछ, तब अहंकार ('म') उत्पन्न हुन्छ र कर्तृत्व स्वभाव बन्छ। यसरी, कर्तामा एक जड पक्ष र एक चैतन्य पक्ष हुन्छन्। मुख्यतया जड पक्षको कारणले संसारप्रति आकर्षण हुन्छ, र मुख्यतया चैतन्य पक्षको कारणले ईश्वरप्रति आकर्षण हुन्छ। अर्थात् जड पक्षको प्राबल्यताका कारण सांसारिक (संसारसम्बन्धी) कामनाहरू रहन्छन्, र चैतन्य पक्षको प्राबल्यताका कारण आध्यात्मिक (ईश्वरसम्बन्धी) कामना रहन्छ। जड पक्ष नश्वर छ, त्यसैले सांसारिक कामनाहरू नश्वर छन्, र चैतन्य पक्ष शाश्वत छ, त्यसैले आध्यात्मिक कामना पूर्ण हुने नै छ। त्यसैले, सांसारिक कामनाहरू (तृष्णाहरू) लुप्त हुन्छन्, र आध्यात्मिक कामना (संसारबाट मुक्तिको इच्छा, आत्मज्ञानको जिज्ञासा, र दिव्य प्रेमको आकांक्षा) पूर्ण हुन्छ। सांसारिक कामनाहरू उत्पन्न हुन सक्छन् तर टिक्न सक्दैनन्। तर, आध्यात्मिक कामना दमन गरिन सक्छ तर नष्ट गरिन सक्दैन। कारण यो हो कि सांसारिक कामनाहरू अवास्तविक छन्, र आध्यात्मिक कामना वास्तविक छ। त्यसैले, साधकले न त सांसारिक कामनाहरूको पूर्तिको आशा गर्नुपर्छ न त आध्यात्मिक कामनाको पूर्तिको निराशा।
वास्तवमा, मूलमा एउटै कामना छ, जो आफ्नो सारभूत अंश, ईश्वरको लागि हो। तर जडसँग सम्बन्धको कारण यो कामना द्विधा हुन्छ, र मानिस, आफ्नो भूलमा, परिवर्तनशील जड (संसार) मार्फत आफ्नो वास्तविक कामना पूरा गर्न जड वस्तुहरूको कामना गर्न थाल्दछ। कारण यो हो कि सांसारिक कामनाहरू परधर्म हुन्, र आध्यात्मिक कामना स्वधर्म हो। तर, जब साधकमा दुवै सांसारिक र आध्यात्मिक कामनाहरू हुन्छन्, तब द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ। यस द्वन्द्वको कारणले, पूजा, ध्यान, सत्संग आदिको समयमा आध्यात्मिक कामना जागृत रहन्छ, तर अन्य समयमा उसको आध्यात्मिक कामना दमित हुन्छ, र सांसारिक कामनाहरू (भोग र संग्रहको) उत्पन्न हुन्छन्। जबसम्म सांसारिक कामनाहरू रहन्छन्, साधकले साधनाको दृढ संकल्प राख्न सक्दैन। आध्यात्मिक कामनाको जागरण बिना साधकको प्रगति हुँदैन। जब साधकले ईश्वर मात्र प्राप्त गर्ने एकल, दृढ लक्ष्य विकसित गर्दछ, यो द्वन्द्व लुप्त हुन्छ, र साधकमा केवल आध्यात्मिक कामना मात्र बलियो रूपमा रहन्छ। एउटै आध्यात्मिक कामना मात्र बलियो रूपमा रहँदा साधकले सहजै ईश्वरलाई प्राप्त गर्दछ। त्यसैले, साधकको लागि सांसारिक र आध्यात्मिक कामनाको बीचको द्वन्द्व मेटाउनु अत्यन्त आवश्यक छ।
शुद्ध सारभूत स्वभावमा, आफ्नो सारभूत अंश, ईश्वरप्रति एक सहज आकर्षण वा झुकाव हुन्छ, जसलाई प्रेम भनिन्छ। जब संसारसँग सम्बन्ध मानिन्छ, त्यो प्रेम दमित हुन्छ, र कामना उत्पन्न हुन्छ। जबसम्म कामना रहन्छ, प्रेम जागृत हुँदैन। जबसम्म प्रेम जागृत हुँदैन, कामना पूर्ण रूपले नष्ट हुँदैन। मुख्यतया जड पक्षको कारणले, जसमा सांसारिक भोगहरूको कामना (वासना) बस्छ, त्यहीँ मुख्यतया चैतन्य पक्षको कारणले, ईश्वरको कामना पनि बस्छ। त्यसैले, वास्तवमा, कामना जड पक्षमा मात्र बस्छ, तर त्यो पनि चैतन्यसँगको सम्बन्धको कारणले। चैतन्यसँगको सम्बन्ध टुटेमात्रै कामना नष्ट हुन्छ। अर्थात् चैतन्यले जडसँगको आफ्नो सम्बन्ध विच्छेद गरेमात्रै, जड र चैतन्यको तादात्म्य रूपी अहंकार नष्ट हुन्छ, र अहंकारको नाशसँगै कामनाको पनि नाश हुन्छ।
कामना अहंकारको जड पक्षमा नै बस्छ भन्ने बलियो तर्क यो हो: दृश्य संसार, त्यसलाई ग्रहण गर्ने इन्द्रियहरू, बुद्धि, र ग्रहणकर्ता आफैं, भोक्ता — यी तीनमा सामान्य (तात्विक) एकताको अभावमा भोक्ता अनुभवका विषयहरूतर्क आकर्षित हुन सक्दैन। कारण यो हो कि आकर्षण समान प्रकारका वस्तुहरूमा मात्र हुन्छ, भिन्न प्रकारका वस्तुहरूमा हुँदैन। उदाहरणको लागि, आँखा रूपतर्क मात्र आकर्षित हुन्छन्, शब्दतर्क होइनन्। यो सबै इन्द्रियहरूमा लागू हुन्छ। बुद्धि पनि बोधका विषयहरू (विवेक र विचार) तर्क मात्र आकर्षित हुन्छ, शब्द आदि विषयहरूतर्क होइन (यदि हुन्छ भने पनि इन्द्रियहरूलाई साथ लिएर मात्र)। त्यस्तै, आत्मा (चैतन्य)को ईश्वरसँग सारभूत एकत्व छ; त्यसैले, आत्मा ईश्वरतर्क आकर्षित हुन्छ। यो सारभूत एकत्व जड पक्षलाई पूर्णतया त्यागेर, अर्थात् जडसँगको कल्पित सम्बन्धलाई पूर्णतया विच्छेद गरेर मात्र अनुभव गरिन्छ। यसलाई अनुभव गरेपछि प्रेम जागृत हुन्छ। प्रेममा जडताको (अवास्तविकताको) अंशमात्र पनि रहँदैन; अर्थात् जडताको पूर्ण अभाव हुन्छ।
प्रकृतिको प्रभावको अत्यन्त सूक्ष्म पक्ष, कारण शरीर (अव्यक्त बीजावस्था), नै अहंकारको जड पक्ष हो। कामना यसै कारण शरीरमा बस्छ। कारण शरीरसँग तादात्म्यको कारणले कामना आत्मामा देखिन्छ। तादात्म्यको लोप भएपछि आफ्नो शुद्ध सारभूत स्वभाव अनुभव हुन्छ, जसमा कामनाको अंशमात्र पनि हुँदैन। सारभूत स्वभाव अनुभव भएपछि कामना पूर्ण रूपले लुप्त हुन्छ।
'यसरी बुद्धिभन्दा श्रेष्ठलाई जानेर' — अगाडि भनिएको छ कि इन्द्रियहरू शरीरभन्दा श्रेष्ठ छन्, मन इन्द्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ छ, बुद्धि मनभन्दा श्रेष्ठ छ, र बुद्धिभन्दा श्रेष्ठ कामना छ। अब, माथिका शब्दहरूमा बुद्धिभन्दा श्रेष्ठ कामनालाई जान्न भन्नुको आशय यो हो कि यो कामना अहंकारमा बस्छ। आफ्नो वास्तविक सारभूत स्वभावमा कामना हुँदैन। यदि कामना सारभूत स्वभावमा हुन्थ्यो भने कहिल्यै लुप्त हुँदैनथ्यो। कामना नश्वर जडसँग तादात्म्यको कारणले मात्र उत्पन्न हुन्छ। तादात्म्यमा पनि यदि कामना बस्छ भने जडमा बस्छ, तर सारभूत स्वभावमा देखिन्छ। त्यसैले, बुद्धिभन्दा पर कामनालाई यसरी जानेर यसलाई नष्ट गर्नुपर्छ।
'आत्मद्वारा आत्मालाई वशमा पारेर' — बुद्धिभन्दा पर अहंकारमा बसेको कामनालाई मार्ने उपाय आफैंद्वारा आफूलाई वशमा पार्नु हो, अर्थात् आफ्नो सम्बन्ध आफ्नो शुद्ध सारभूत स्वभाव वा आफ्नो सारभूत अंश, ईश्वरसँग मात्र राख्नु हो, जो सत्य रूपमा विद्यमान छ। यही भावनालाई छैठौं अध्याय, पाँचौं श्लोकमा 'उद्धरेदात्मनात्मानम्' र छैठौं श्लोकमा 'येनात्मैवात्मना जित:' भन्ने शब्दहरूद्वारा व्यक्त गरिएको छ। सारभूत स्वभाव (आत्मा) सीधै ईश्वरको अंश हो, र शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि संसारको अंश हुन्। जब सारभूत स्वभाव आफ्नो सारभूत अंश, ईश्वरबाट विमुख भएर प्रकृति (संसार)तर्क फर्किन्छ, तब त्यसमा कामनाहरू उत्पन्न हुन्छन्। कामनाहरू अभावको भावनाबाट उत्पन्न हुन्छन्, र अभाव संसारसँग सम्बन्धको कारणले हुन्छ किनभने संसार अभावरूप नै हो — 'नासतो विद्यते भाव:' (गीता २:१६)। संसारसँगको सम्बन्ध टुटेमात्रै कामनाहरू नष्ट हुन्छन् किनभने सारभूत स्वभावमा अभाव हुँदैन — 'नाभावो विद्यते सत:' (गीता २:१६)।
ईश्वरबाट विमुख भएर संसारसँग सम्बन्ध मानेपछि पनि जीवको वास्तविक कामना (आवश्यकता वा भूख) आफ्नो सारभूत अंश, ईश्वरलाई प्राप्त गर्ने मात्र हो। "म सधैं बाँचिरहौं, म सबै जानौं, म सधैं सुखी हुन्छु" भनेरूपमा यसले वास्तवमा ईश्वरको सत्-चित्-आनन्द स्वरूप मात्र चाहन्छ, तर संसारसँग सम्बन्ध मानेको कारणले भूलमा यी कामनाहरूलाई संसार मार्फत नै पूरा गर्न चाहन्छ। यो नै कामना हो। यो कामना कहिल्यै पूर्ण हुन सक्दैन। त्यसैले, यो कामनालाई नष्ट गर्नैपर्छ।
जसले आफूलाई संसारसँग जोडेको छ, उसले त्यो जोडन्छाड्न पनि सक्छ। त्यसैले, प्रभुले आफैंद्वारा संसारसँगको आफ्नो सम्बन्ध विच्छेद गरेर कामनालाई मार्न आदेश गरेका हुन्।
आफैंद्वारा आफूलाई वशमा पार्नुमा कुनै साधना हुँदैन, किनभने साधना संसार (शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि) को सहयोगले मात्र हुन्छ। त्यसैले, साधनामा संसारसँगको सम्बन्धको सहयोग लिनैपर्छ। वास्तवमा, आफ्नो सारभूत स्वभावमा अवस्थिति वा ईश्वर प्राप्ति संसारको सहयोगले हुँदैन; बरु आफैंद्वारा संसारको त्याग (सम्बन्ध विच्छेद) गरेर हुन्छ।
मुख्य कुरा यो हो कि चैतन्यले जडसँग सम्बन्ध मान्दा उसमा संसार (भोग) को लागि पनि कामना हुन्छ र ईश्वरको लागि पनि कामना हुन्छ। जडसँग सम्बन्ध मानेपछि जीवले यो गल्ती गर्दछ: ईश्वरको सत्-चित्-आनन्द स्वरूपको आफ्नो कामना वा आकांक्षालाई संसार मार्फत नै पूरा गर्न सांसारिक वस्तुहरूको कामना गर्न थाल्दछ। परिणामस्वरूप, यी दुई कामनाहरू (आत्मज्ञान बिना) कहिल्यै लुप्त हुँदैनन्। संसारलाई जान्न अलगाव आवश्यक छ, र ईश्वरलाई जान्न ईश्वरसँग एकत्व आवश्यक छ किनभने, वास्तवमा, आत्मा संसारबाट भिन्न छ र ईश्वरबाट अभिन्न छ। तर संसारको कामना गरेर आत्माले संसारसँग आफ्नो अभिन्नता वा निकटता मान्दछ, जो कहिल्यै सम्भव हुँदैन, र ईश्वरको कामना गरेर आत्माले ईश्वरबाट आफ्नो भिन्नता वा दूरी (विरक्ति) मान्दछ, तर यो सम्भावना हुँदैन। तर, सांसारिक कामनाहरू मेटाउन आध्यात्मिक कामनाको पोषण गर्नु धेरै उपयोगी छ। यदि आध्यात्मिक कामना प्रबल भयो भने सांसारिक कामनाहरू स्वतः लुप्त हुन्छन्। सांसारिक कामनाहरू पूर्ण रूपले लुप्त भएपछि आध्यात्मिक कामना पूर्ण हुन्छ; अर्थात् सधैं प्राप्त ईश्वर अनुभव हुन्छ। कारण यो हो कि ईश्वर सचमुच सर्वत्र सधैं विद्यमान छ, तर सांसारिक कामनाहरूको उपस्थितिका कारण उहाँ अनुभव हुँदैनन्।
'हे महाबाहो, यो दुर्जय शत्रु रूपी कामनालाई मार।' 'महाबाहो' भनेको ठूला र शक्तिशाली बाहु भएको, अर्थात् वीर। अर्जुनलाई 'महाबाहो' अर्थात् वीर भनेर सम्बोधन गरेर प्रभुले संकेत गरेका छन् कि तिमी यो कामना रूपी शत्रुलाई वशमा पार्न सक्षम छौ।
संसारसँग सम्बन्ध राख्दा कामनालाई नष्ट गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ। यो कामना, ठूला ठूलाको विवेकलाई पनि ढाकेर, तिनलाई कर्तव्यबाट विचलित गराउँछ, र तिनको पतन गराउँछ। त्यसैले, प्रभुले यसलाई दुर्जय शत्रु भनेका हुन्।
कामनालाई दुर्जय शत्रु भन्नुको अर्थ यसप्रति अधिक सतर्कता अपनाउन प्रोत्साहन दिनु हो, यसलाई अजेय मानेर निराश हुन लगाउनु होइन।
एउटा विशेष कामना उत्पन्न हुन्छ, पूर्ण हुन्छ, अपूर्ण रहन्छ, र लुप्त हुन्छ; त्यसैले, केवल कामनाहरू उत्पत्ति र विनाशको अधीन हुन्छन्। तर आत्मा निरन्तर विद्यमान रहन्छ र कामनाहरूको उत्पत्ति र विनाश जान्दछ। त्यसैले, यसले आफ्नो कामनाहरूसँगको सम्बन्ध सजिलै विच्छेद गर्न सक्दछ किनभने, वास्तवमा, त्यहाँ कुनै सम्बन्ध हुँदैन। त्यसैले, साधकले कहिल्यै पनि कामनाहरूबाट डराउनु हुँदैन। यदि साधकले आफ्नो कल्याणको लागि दृढ संकल्प गरेको छ भने उसले सहजै कामनालाई मार्न सक्दछ।
कामनाहरू त्याग्न वा ईश्वर प्राप्त गर्न सबै स्वतन्त्र, योग्य, सक्षम र समर्थ छन्। तर कामनाहरू पूरा गर्न कसै पनि स्वतन्त्र, योग्य, सक्षम वा समर्थ छैन। कारण यो हो कि कामना कहिल्यै पूर्ण हुने छैन। ईश्वरले मानव शरीर केवल उहाँको प्राप्तिको लागि मात्र दिएका हुन्। त्यसैले, कामना त्याग्नु गाह्रो छैन। यो गाह्रो देखिन्छ केवल सांसारिक भोग्य वस्तुहरूलाई महत्त्व दिएको कारणले। सुख (अनुकूल परिस्थिति) को कामना मेटाउन ईश्वरले समयसमयमा दु:ख (प्रतिकूल परिस्थिति) पठाउँछन् ताकि मानिसले सुखको कामना नगरोस् — यदि तिमीले कामना गर्यौ भने दु:ख मात्र पाउँछौ। सांसारिक वस्तुहरूको कामना गर्ने व्यक्ति कहिल्यै पनि दु:खबाट बच्न सक्दैन; यो नियम नै हो किनभने सङ्गजन्य भोगहरू दु:खको कारण नै हुन्।
आत्मा (सारभूत स्वभाव) मा अनन्त शक्ति छ। यसको अस्तित्व र शक्ति प्राप्त गरेर नै बुद्धि, मन, र इन्द्रियहरू अस्तित्वमान र शक्तिशाली हुन्छन्। तर जडसँग आफूलाई जोडेको कारणले यो आफ्नो शक्तिलाई बिर्सिँदै गइरहेको छ र आफूलाई बुद्धि, मन, र इन्द्रियहरूको अधीन मान्दै गइरहेको छ। त्यसैले, कामना रूपी शत्रुलाई मार्न आफूलाई जान्नु र आफ्नो शक्तिलाई चिन्नु धेरै आवश्यक छ।
कामना जडसँग सम्बन्धको कारणले हुन्छ र जडमा मात्र बस्छ। तादात्म्यको कारणले यो आत्मामा देखिन्छ। यदि जडसँग कुनै सम्बन्ध छैन भने कामना हुँदैन। त्यसैले, यहाँ कामना मार्नुको आशय वास्तवमा कामनाको पूर्ण अभावलाई निर्देशित गर्नु हो। विपरीत, यदि कामना, अर्थात् तृष्णाको अस्तित्व स्वीकार गरिन्छ र यसलाई मेटाउन प्रयास गरिन्छ भने, तब तृष्णा मेटाउन गाह्रो हुन्छ। कारण यो हो कि, वास्तवमा, तृष्णाको स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन। तृष्णा उत्पन्न हुन्छ, र जो उत्पन्न हुन्छ त्यो नष्ट हुनेछ — यो नियम हो। यदि नयाँ तृष्णा मात्र नबनाइयो भने पुराना तृष्णाहरू स्वतः नष्ट हुनेछन्। त्यसैले, तृष्णा मेटाउनु भनेको नयाँ तृष्णा नबनाउनु हो।
शरीर जस्ता सांसारिक वस्तुहरूलाई 'म', 'मेरो', र 'मेरो लागि' मानेर नै आफूमा अभावको भावना अनुभव हुन्छ, तर मानिसले भूलमा त्यो अभाव पनि सांसारिक वस्तुहरू मार्फत पूरा गर्न चाहन्छ। त्यसैले, उसले ती वस्तुहरूको तृष्णा गर्छ
★🔗
