**3.17** Ἀλλ’ ᾧ τὸ εὐφραίνεσθαι ἐν τῷ Ἀτμὰν μόνον ἐστίν, ᾧ ἡ ἀπόλαυσις ἐν τῷ Ἀτμὰν μόνον ἐστίν, καὶ ᾧ τὸ ἱκανὸν ἐν τῷ Ἀτμὰν μόνον ἐστίν, τούτῳ οὐδεμία πρᾶξις ὑπάρχει.
**Ἑρμηνεία:** Ἡ λέξις «ἀλλά» (tu) ἐνταῦθα τίθεται ὡς διαχωρίζουσα τὸν μέγαν ὄντα, ὃς τελειότητα ἀπενέγκατο διὰ τῆς τῶν καθηκόντων ἐπιτελέσεως, ἀπὸ τοῦ ἐν τῷ προηγουμένῳ στίχῳ περιγραφομένου ἀνθρώπου, ὃς ἀμελεῖ τοῦ καθήκοντος αὐτοῦ. Ἕως ἂν ἄνθρωπος νομίζῃ τὴν ἑαυτοῦ σχέσιν εἶναι πρὸς τὸν κόσμον, νομίζει τὸ «εὐφραίνεσθαι» αὐτοῦ (rati) ἐν ταῖς αἰσθητικαῖς ἡδοναῖς καὶ ἐν γυναικί, τέκνοις, οἴκῳ κτλ. ὑπάρχειν· τὴν «ἀπόλαυσιν» αὐτοῦ (tripti) ἐν σιτίοις καὶ ποτοῖς· καὶ τὴν «ἱκανότητα» αὐτοῦ (santushti) ἐν πλούτῳ. Ἀλλ’ ἐν τούτοις, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης αὐτοῦ οὔτε πλήρης ποτὲ γίνεται οὔτε συνεχῶς διαμένει. Αἰτία δέ, ὅτι ὁ κόσμος ἀεὶ μεταβαλλόμενος, ἄψυχος καὶ φθαρτός ἐστιν, ὁ δὲ «Ἀτμὰν» ἀεὶ μονότροπος, συνειδητικὸς καὶ ἄφθαρτός ἐστιν. Σημαίνεται ὅτι ὁ «Ἀτμὰν» οὐδεμίαν ὅλως πρὸς τὸν κόσμον σχέσιν ἔχει. Πῶς οὖν ἂν εἴη τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης τοῦ «Ἀτμὰν» ἐκ τοῦ κόσμου;
Πάντων ἐστὶν ἐμπειρία ὅτι τὸ εὐφραίνεσθαί τινος ἐν τῷ κόσμῳ οὐκ εἰς ἀεὶ διαμένει. Ἡ ἀμοιβαία στοργὴ ἢ ἔλξις ἡ αἰσθηθεῖσα μεταξὺ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἐν τῷ καιρῷ τοῦ γάμου οὐκ ἐμμένει μετὰ τὸ γεννηθῆναι ἓν ἢ δύο τέκνα. Ἐνίοτε, γυναῖκες μέχρι τοῦ λέγειν περὶ τῶν πρεσβυτέρων ἀνδρῶν αὐτῶν φθάνουσιν· «Ἀγαθὸν ἂν εἴη εἰ ὁ γέρων ἀπέθανεν.» Ἡ ἀπόλαυσις ἡ ἐκ τῆς τροφῆς λαμβανομένη καὶ αὕτη ὀλίγον χρόνον αἰσθάνεται. Ἡ ἱκανότης ἡ αἰσθηθεῖσα ὑπὸ ἀνθρώπου κτήσει πλούτου καὶ αὕτη πρόσκαιρός ἐστιν, διότι ἡ ἐπιθυμία τοῦ πλούτου ἀεὶ προϊοῦσα αὔξεται. Διὰ τοῦτο, αἴσθησις ἐνδείας συνεχῶς ἐμμένει. Τὸ νόημα ἁπλῶς τοῦτο ἐστίν, ὅτι ἐν τῷ κόσμῳ, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης οὐδέποτε μόνιμα δύνανται εἶναι.
Ἄνθρωπος μόνον αἰσθάνεται τὸ εὐφραίνεσθαι, τὴν ἀπόλαυσιν καὶ τὴν ἱκανότητα ἐν τοῖς κοσμικοῖς ἀντικειμένοις· τῇ ἀληθείᾳ, ταῦτα ἐκεῖ οὐχ ὑπάρχουσιν. Εἰ ὑπῆρχον, τότε ἀποστροφή, δυσαρέσκεια καὶ ἀπορία οὐκ ἂν ἐγίνοντο πάλιν. Κατὰ τὴν ἑαυτῶν φύσιν, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης αὐτόφωνα ἐν τῷ Ἀτμὰν ὑπάρχουσιν. Ὁ Ἀτμὰν Ὑπαρξίς ἐστιν (Sat). Ἐν τῇ Ὑπάρξει, οὐδεμία ἐνδεία ποτὲ ὑπάρχει—«Τοῦ μὴ ὄντος οὐκ ἔστιν ὑπόστασις· τοῦ ὄντος οὐκ ἔστιν ἀνυπόστατον» (Γκίτα 2:16)—καὶ χωρὶς αἰσθήσεως ἐνδείας, οὐδεμία ἐπιθυμία ἐγγίνεται. Διὰ τοῦτο, ἡ ἀνεπιθυμησία αὐτόφωνον ἐν τῷ Ἀτμὰν ἐστίν. Ἀλλ’ ὅταν ἡ μερικὴ ψυχή, διὰ πλάνης, ἑαυτὴν νομίζῃ συνδεδεμένην πρὸς τὸν κόσμον, τότε ἄρχεται ζητεῖν τὸ εὐφραίνεσθαι, τὴν ἀπόλαυσιν καὶ τὴν ἱκανότητα ἐν τῷ κόσμῳ καὶ διὰ τοῦτο ἄρχεται ἐπιθυμεῖν τὰ κοσμικὰ ἀντικείμενα. Μετὰ τὸ ἐπιθυμῆσαι, ὅταν ἐκεῖνο τὸ ἀντικείμενον (ὡς πλοῦτος κτλ.) κτηθῇ, τότε, ἀπελθούσης τῆς ἐπιθυμίας τῆς ἐν τῇ διανοίᾳ κατοικούσης (πρὶν ἄλλη ἐπιθυμία ἐγγένηται), ἡ κατάστασις αὐτοῦ ἀνεπιθύμητος γίνεται, καὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἀνεπιθυμησίᾳ αὐτὸς εὐδαιμονίαν ἐμπειρεῖ. Ἀλλὰ πλανηθεὶς, ὁ ἄνθρωπος ἐκείνην τὴν εὐδαιμονίαν ἀνατίθησι τῇ κτήσει τοῦ κοσμικοῦ ἀντικειμένου καὶ αὐτὴν ἐκείνην τὴν εὐδαιμονίαν ὀνομάζει διὰ τῶν ὀνομάτων εὐφροσύνης, ἀπολαύσεως καὶ ἱκανότητος. Εἰ ἡ εὐδαιμονία ἐκ τῆς τοῦ ἀντικειμένου κτήσεως ἤρχετο, τότε μετὰ τὴν κτήσιν, ἡ εὐδαιμονία ἀεὶ ἐμμένοι ἂν ἕως οὗ τὸ ἀντικείμενον ἐμμένει· λύπη οὐδέποτε ἂν ἐγίνετο, καὶ ἐπιθυμία πρὸς τὸ ἀντικείμενον οὐκ ἂν ἐγίνετο πάλιν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ πλήρες (μόνιμον) εὐφραίνεσθαι, ἀπόλαυσις καὶ ἱκανότης οὐδέποτε ἐκ τῶν κοσμικῶν ἀντικειμένων κτηθῆναι δύναται, καὶ διότι ἡ αἴσθησις τοῦ «ἐμοῦ» πρὸς τὸν κόσμον ἐμμένει, αὐτὸς πάλιν ἄρχεται νέας ἐπιθυμίας τρέφειν. Ὅταν ἐπιθυμία ἐγγένηται, αὐτὸς αἴσθησιν ἐνδείας ἐν ἑαυτῷ ἐμπειρεῖ· καὶ ὅταν τὸ ἐπιθυμηθὲν ἀντικείμενον κτηθῇ, αὐτὸς ἐμπειρεῖ τὴν ἐξάρτησιν ἀπ’ αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο, ἄνθρωπος μετ’ ἐπιθυμιῶν ἀεὶ ἀνιώμενος διαμένει.
Σημαντικόν ἐστιν ἐνταῦθα σημειῶσαι ὅτι οἱ πνευματικοὶ ἀσκηταὶ (sadhakas) τὴν ἀνεπιθυμησίαν ὡς τὴν ῥίζαν τῆς εὐδαιμονίας καὶ τὴν ἐπιθυμίαν ὡς τὴν αἰτίαν τῶν λυπῶν θεωροῦσιν. Ἀλλ’ οἱ πρὸς τὸν κόσμον προσκολλώμενοι ἄνθρωποι τὴν κτήσιν τῶν ἀντικειμένων ὡς εὐδαιμονίαν καὶ τὴν ἀκτησίαν αὐτῶν ὡς λύπην νομίζουσιν. Εἰ προσκολλώμενος ἄνθρωπος τῇ αὐτῇ ἀληθινῇ ὄψει ὡς ὁ ἀσκητὴς βλέποι, ταχέως ἂν ἐμπειρήσειε τὴν αὐτόφωνον κατάστασιν τῆς ἀνεπιθυμησίας. Οἱ μετ’ ἐπιθυμιῶν ἄνθρωποι λέγονται εἶναι ἐπιτήδειοι πρὸς Καρμαγιόγαν—«Ἀλλ’ ὁ Καρμαγιόγας ἐστὶν τοῖς μετ’ ἐπιθυμιῶν» (Σριμάδ Μπαγκαβάταμ 11.20.7). Τοῖς μετ’ ἐπιθυμιῶν ἀνθρώποις, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης ἐν τῷ κόσμῳ ἐστίν. Διὰ τοῦτο, περιγράφων τὴν κατάστασιν τῶν ἀνεπιθύμητων μεγάλων ὄντων τῶν διὰ τοῦ Καρμαγιόγα τελειωθέντων, ὁ Κύριος λέγει ὅτι τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης αὐτῶν, οὐχ ὡς τῶν μετ’ ἐπιθυμιῶν ἀνθρώπων, ἐν τῷ κόσμῳ ἀλλ’ ἐν τῷ Ἀτμὰν μόνον ἐστίν (Γκίτα 2:55), ὅπερ ἐξ ἀρχῆς οὕτως περυκός ἐστιν.
Τῇ ἀληθείᾳ, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης, καίπερ μὴ χωριστὰ ἀπ’ ἀλλήλων ὄντα, διὰ τὴν πρὸς τὸν κόσμον συναφίαν χωριστὰ φαίνονται. Διὰ τοῦτο, ἀποκοπείσης τῆς πρὸς τὸν κόσμον σχέσεως, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης ἐκείνου τοῦ μεγάλου ὄντος—τὰ τρία—ἓν ἐν τῇ αὐτῇ οὐσίᾳ (τῷ Ἀτμὰν) γίνονται. Ἐν τούτῳ τῷ στίχῳ, ὁ Κύριος τοῖς λόγοις «μόνον» (eva) καὶ «καί» (cha) δὶς κέχρηται, καὶ ἅπαξ πάλιν ἐν τῷ ἐπομένῳ (οκτωκαιδεκάτῳ) στίχῳ. Τοῦτο ἐκφράζει τὴν ἰδέαν ὅτι ἐν τῷ Καρμαγιόγῃ, οὐδεμία ὅλως ἐνδεία ἐν τῷ εὐφραίνεσθαι, τῇ ἀπολαύσει καὶ τῇ ἱκανότητι ἐμμένει, οὐδὲ χρεία τινος ἄλλου παρὰ τὴν Οὐσίαν (Γκίτα 6:22).
«Τοῦτῳ οὐδεμία πρᾶξις ὑπάρχει»—Ὅσα προστάγματα περὶ τῶν καθηκόντων καθηκόντων προσετάχθησαν ἀνθρώπῳ, ὁ μόνος αὐτῶν σκοπός ἐστιν ἡ τοῦ Ὑπέρτατου Μακαρίου τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμὰν ἐπίτευξις. Ὅταν ὁ σκοπὸς δι’ ὁτουδήποτε μέσου (Καρμαγιόγα, Γιανναγιόγα ἢ Μπακτιγιόγα) ἐπιτευχθῇ, οὐδὲν τῷ ἀνθρώπῳ λείπεται ποιεῖν, γινώσκειν ἢ κτᾶσθαι, ὅπερ ἐστὶν ἡ τελικὴ εὐπραγία τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς.
Καίπερ μηδεμία ὅλως ἐνδεία ἐν τῇ ἀληθινῇ φύσει ἀνθρώπου ὑπάρχουσα, ἕως ἂν αὐτὸς, διὰ τῆς πρὸς τὸν κόσμον σχέσεως, ἐνδείαν ἐν ἑαυτῷ αἰσθάνηται καὶ, τὸ σῶμα ὡς «ἐγώ» καὶ «ἐμόν» ταυτίζων, πράττῃ «δι’ ἑαυτόν», πρᾶξις αὐτῷ ὑπάρχει. Ἀλλ’ ὅταν μηδὲν «δι’ ἑαυτόν» ποιῇ καὶ πάσας τὰς πράξεις «δι’ ἄλλους» ἐπιτελῇ—τουτέστιν, διὰ τὸ σῶμα, τὰς αἰσθήσεις, τὸν νοῦν, τὴν διάνοιαν, τὰς ζωτικὰς ἀναπνοάς· διὰ μητέρα, πατέρα, γυναῖκα, τέκνα, οἶκον· διὰ κοινωνίαν, πατρίδα καὶ τὸν κόσμον—τότε ἡ πρὸς τὸν κόσμον σχέσις αὐτοῦ ἀποκόπτεται. Παντελῶς ἀποκοπείσης τῆς πρὸς τὸν κόσμον σχέσεως, οὐδεμία πρᾶξις αὐτῷ δι’ ἑαυτὸν ὑπάρχει. Αἰτία δέ, ὅτι ἐν τῷ Ἀτμὰν οὐδεμία ἐνέργεια συμβαίνει. Ἡτις δ’ ἂν ἐνέργεια συμβαίνῃ, συμβαίνει μόνον διὰ τὴν πρὸς τὸν κόσμον σχέσιν καὶ διὰ τῶν κοσμικῶν ἀντικειμένων. Διὰ τοῦτο, πρᾶξις ὑπάρχει μόνον τοῖς πρὸς τὸν κόσμον σχέσιν ἔχουσιν.
Ἐνέργεια συμβαίνει ὅταν ἐπιθυμία τοῦ κτᾶσθαί τι ὑπάρχῃ, καὶ ἐπιθυμία ἐκ αἰσθήσεως ἐνδείας ἐγγίνεται. Ἐν τῷ τελειωθέντι μεγάλῳ ὄντι, οὐδεμία ὅλως ἐνδεία ὑπάρχει, τίς οὖν αὐτῷ χρεία τοῦ πράττειν; Ὅταν διὰ τοῦ Καρμαγιόγα, τὸ εὐφραίνεσθαι, ἡ ἀπόλαυσις καὶ ἡ ἱκανότης τοῦ τελειωθέντος μεγάλου ὄντος ἐν τῷ Ἀτμὰν μόνον ἱδρυθῇ, τότε, πάντα τὰ πρακτέα πράξας, πάντα τὰ γνωστέα γνούς, καὶ πάντα τὰ κτητέα κτησάμενος, ὑπὲρ τὰ προστάγματα καὶ τὰς ἀπαγορεύσεις ἀνέρχεται. Καίπερ τὰ γραπτὰ προστάγματα αὐτὸν οὐκέτι διοικούντα, πᾶσαι αὐτοῦ αἱ πράξεις κατὰ φύσιν κατὰ τὰ γράμματα εἰσὶ καὶ ὑπόδειγμα τοῖς ἄλλοις γίνονται.
Ἐνταῦθα, ἡ φράσις «τούτῳ οὐδεμία πρᾶξις ὑπάρχει» οὐ σημαίνει ὅτι οὐδεμία ὅλως ἐνέργεια ἐκ τοῦ μεγάλου ἐκείνου ὄντος προέρχεται. Καίπερ μηδὲν αὐτῷ ποιητέον λειπόμενον, ἐνέργειαι διὰ τῆς εὐεργεσίας τοῦ κόσμου (lokasangraha) αὐτομάτως δι’ αὐτοῦ προέρχονται. Ὥσπερ ἐνέργειαι ὡς ἡ τῶν βλεφάρων μαρμαρυγή, ἡ εἰσπνοὴ καὶ ἐκπνοὴ τοῦ πνεύματος, ἡ πέψις τῆς τροφῆς κτλ. αὐτομάτως συμβαίνουσιν (ἐν τῇ φύσει), οὕτως καὶ πᾶσαι αἱ ὑποδειγματικαὶ καὶ κατὰ τὰ γράμματα πράξεις καὶ αὐταὶ αὐτομάτως δι’ ἐκείνου τοῦ μεγάλου ὄντος (διὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ αἰσθήματος τοῦ ποιητοῦ) προέρχονται.
★🔗
