**३.१७** परंतु जो केवळ आत्म्यातच आनंदित होतो, जो केवळ आत्म्यातच तृप्त होतो आणि जो केवळ आत्म्यातच संतुष्ट असतो, त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही.
**टीका:** येथे 'परंतु' (तु) हा शब्द कर्तव्यपालनाद्वारे पूर्णत्व प्राप्त करणाऱ्या महापुरुषाचा, मागील श्लोकात वर्णन केलेल्या कर्तव्यटाळू व्यक्तीपासूनचा भेद स्पष्ट करण्यासाठी आला आहे. जोपर्यंत व्यक्ती स्वतःचा संबंध जगाशी आहे असे समजते, तोपर्यंत ती आपली 'आनंदप्राप्ती' (रति) इंद्रियसुखांत आणि पत्नी, मुले, कुटुंब इत्यादींमध्ये; आपली 'तृप्ती' (तृप्ति) अन्न-पाण्यात; आणि आपली 'संतुष्टी' (संतुष्टि) संपत्तीत समजते. परंतु यामध्ये, त्याची आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी कधीही पूर्ण होत नाही किंवा सतत टिकतही नाही. याचे कारण असे की जग सतत बदलणारे, जड आणि नाशवंत आहे, तर 'आत्मा' सदैव एकरस, चैतन्यमय आणि अविनाशी आहे. याचा अर्थ असा की 'आत्मा'चा जगाशी अत्यंत सूक्ष्मही संबंध नाही. मग 'आत्मा'ची आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी जगातून कशी असू शकते?
प्रत्येकाचा अनुभव आहे की जगातील वस्तूंमध्ये व्यक्तीची आनंदप्राप्ती कायम टिकत नाही. विवाहाच्या वेळी पुरुष आणि स्त्री यांच्यात जो परस्परांचा आकर्षणाचा भास होतो, तो एक-दोन अपत्ये झाल्यानंतर राहात नाही. काही वेळा स्त्रिया आपल्या वृद्ध पतींबद्दल असेही म्हणतात, "हे वृद्ध मेले तर बरे." अन्न खाल्ल्याने होणारी तृप्तीही थोड्या वेळासाठीच जाणवते. संपत्ती मिळाल्यावर व्यक्तीला जी संतुष्टी जाणवते तीही क्षणिक असते, कारण संपत्तीची इच्छा नेहमी प्रगतिशील रीतीने वाढतच जाते. म्हणूनच, एका अभावाची भावना सतत टिकून राहते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जगात आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी कधीही शाश्वत असू शकत नाहीत.
व्यक्तीला जगातील वस्तूंमध्ये आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी जाणवते; प्रत्यक्षात ती तिथे असतच नाहीत. जर असत्या, तर पुन्हा वैराग्य, अतृप्ती आणि असंतुष्टी निर्माण झाली नसती. स्वभावतःच, आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी हे आत्म्यात स्वयंसिद्ध आहेत. आत्मा हे सत् (अस्तित्व) आहे. सत् मध्ये कधीही अभाव नसतो — "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः" (गीता २:१६) — आणि अभावाची भावना नसल्यास इच्छा निर्माण होत नाही. म्हणूनच, आत्म्यात इच्छाराहित्य स्वयंसिद्ध आहे. परंतु जेव्हा जीवात्मा, अज्ञानामुळे, स्वतःचा संबंध जगाशी आहे असे समजू लागतो, तेव्हा तो आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी जगात शोधू लागतो आणि यासाठी जागतिक वस्तूंची इच्छा करू लागतो. इच्छा केल्यानंतर, जेव्हा ती वस्तू (संपत्ती इ.) प्राप्त होते, तेव्हा, मनात राहणाऱ्या त्या इच्छेच्या निघून जाण्यानंतर (दुसरी इच्छा येण्यापूर्वी), त्याची अवस्था इच्छारहित होते आणि त्या इच्छाराहित्यातच त्याला आनंदाचा अनुभव येतो. परंतु, चुकीच्या समजुतीने, तो व्यक्ती तो आनंद जागतिक वस्तूच्या प्राप्तीशी जोडतो आणि त्या आनंदालाच आनंदप्राप्ती, तृप्ती, संतुष्टी अशी नावे देतो. जर वस्तू मिळाल्यामुळे आनंद येत असेल, तर ती वस्तू मिळाल्यानंतर, ती वस्तू जोपर्यंत असेल तोपर्यंत आनंद नेहमीच टिकला पाहिजे; दुःख कधीच येऊ नये आणि त्या वस्तूची इच्छा पुन्हा निर्माण झाली नाही पाहिजे. तथापि, जागतिक वस्तूंपासून पूर्ण (शाश्वत) आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी कधीच मिळू शकत नसल्यामुळे, आणि जगाशी संबंधित 'माझे'पणाची भावना टिकून राहिल्यामुळे, तो पुन्हा नवीन इच्छा बाळगू लागतो. इच्छा निर्माण झाल्यावर, त्याला स्वतःमध्ये अभावाची भावना जाणवते; आणि जेव्हा इच्छित वस्तू प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्यावर अवलंबून राहण्याचा अनुभव येतो. म्हणूनच, इच्छा असलेला माणूस नेहमीच दुःखी राहतो.
येथे हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की साधक इच्छाराहित्याला आनंदाचे मूळ कारण आणि इच्छेला दुःखांचे कारण मानतात. परंतु जगाशी आसक्त असलेले लोक वस्तूंची प्राप्ती हीच आनंद आणि त्यांची अप्राप्ती हेच दुःख समजतात. जर आसक्त व्यक्तीही साधकाप्रमाणेच त्या सत्य दृष्टीने पाहू लागली, तर तिला इच्छाराहित्याची स्वयंसिद्ध अवस्था शीघ्र अनुभवता येईल. इच्छा असलेल्या लोकांना कर्मयोगाचे अधिकारी म्हटले आहे — "इच्छावतां तु कर्मयोगः" (श्रीमद्भागवत ११.२०.७). इच्छा असलेल्या लोकांसाठी, आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी हे जगात आहेत. म्हणून, कर्मयोगाद्वारे पूर्ण झालेल्या इच्छारहित महापुरुषांच्या अवस्थेचे वर्णन करताना, भगवंत म्हणतात की त्यांची आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी, इच्छावंत लोकांप्रमाणे जगात नसून केवळ आत्म्यातच आहे (गीता २:५५), जी ती स्वभावतःच सुरुवातीपासून आहे.
प्रत्यक्षात, आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी हे एकमेकांपासून वेगळे नसले तरी, जगाशी असलेल्या संबंधामुळे वेगळे दिसतात. म्हणूनच, जगाशीचा संबंध तुटल्यावर, त्या महापुरुषाची आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी — हे तिन्हीही एकाच तत्त्वात (आत्म्यात) एकरूप होतात. या श्लोकात, भगवंतांनी 'एव' (केवळ/निश्चित) आणि 'च' (आणि) हे शब्द दोनदा वापरले आहेत, आणि पुढील (अठराव्या) श्लोकात पुन्हा एकदा वापरले आहेत. यातून हा भाव व्यक्त होतो की कर्मयोगी मध्ये, आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी यांमध्ये काहीही उणीव शिल्लक राहत नाही, किंवा तत्त्व (सार) व्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीची गरज राहत नाही (गीता ६:२२).
"त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही" — मानवासाठी जी जी नित्यकर्मे आणि नैमित्तिक कर्मे यांची विधाने केली आहेत, त्यांचा एकमेव हेतू म्हणजे परमात्मरूपी परमानंदाची प्राप्ती. जेव्हा कोणत्याही साधनाद्वारे (कर्मयोग, ज्ञानयोग किंवा भक्तियोग) हे लक्ष्य साध्य होते, तेव्हा त्या व्यक्तीकडे करण्यासाठी, जाणण्यासाठी किंवा प्राप्त करण्यासाठी काहीही शिल्लक राहत नाही, आणि मानवी जीवनाचे परम यश म्हणजे हेच.
व्यक्तीच्या खऱ्या स्वरूपात अत्यंत सूक्ष्मही अभाव नसला तरी, जोपर्यंत तो, जगाशी असलेल्या संबंधामुळे, स्वतःमध्ये अभाव जाणवतो आणि, शरीराला 'मी' आणि 'माझे' असे ओळखून, 'स्वतःसाठी' कर्मे करतो, तोपर्यंत त्याच्यासाठी कर्तव्ये शिल्लक असतात. परंतु जेव्हा तो काहीही 'स्वतःसाठी' करीत नाही आणि सर्व कर्मे 'इतरांसाठी' — म्हणजे शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण; आई, वडील, पत्नी, मुले, कुटुंब; समाज, देश आणि जग — यासाठी करतो, तेव्हा त्याचा जगाशीचा संबंध तुटतो. जगाशीचा संबंध पूर्णपणे तुटल्यावर, त्याच्यासाठी स्वतःसाठी कोणतेही कर्तव्य शिल्लक राहत नाही. याचे कारण असे की आत्म्यात कोणतीही क्रिया घडत नाही. जी क्रिया घडते, ती केवळ जगाशी असलेल्या संबंधामुळे आणि जागतिक वस्तूंद्वारेच घडते. म्हणूनच, ज्यांचा जगाशी संबंध आहे त्यांच्यासाठीच कर्तव्ये असतात.
काहीतरी मिळविण्याची इच्छा असेल तेव्हाच कर्म घडते आणि इच्छा अभावाच्या भावनेतून निर्माण होते. पूर्ण झालेल्या महापुरुषात अभाव मुळीच नसल्याने, त्याला कर्म करण्याची काय गरज आहे? जेव्हा कर्मयोगाद्वारे, पूर्ण झालेल्या महापुरुषाची आनंदप्राप्ती, तृप्ती आणि संतुष्टी केवळ आत्म्यातच स्थिर होते, तेव्हा, करण्यासारखे सर्व केले, जाणण्यासारखे सर्व जाणले आणि प्राप्त करण्यासारखे सर्व प्राप्त केल्यानंतर, तो विधि-निषेधांच्या पलीकडे जातो. जरी शास्त्राचे आदेश त्याला बांधू शकत नसले तरी, त्याची सर्व कर्मे नैसर्गिकरीत्या शास्त्रानुसारच असतात आणि इतरांसाठी आदर्श ठरतात.
येथे, "त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य नाही" या वाक्याचा अर्थ असा नाही की त्या महापुरुषापासून कोणतीही क्रिया घडत नाही. त्याला करण्यासाठी काहीही शिल्लक नसले तरी, जगकल्याणाची कर्मे (लोकसंग्रह) त्यामार्फत सहजतःच घडतात. जशी पापण्या मारणे, श्वासोच्छ्वास, अन्नपचन इत्यादी क्रिया सहजतः घडतात (स्वभावतः), तशीच सर्व आदर्श आणि शास्त्रानुसारी कर्मेही त्या महापुरुषामार्फत सहजतःच घडतात (कर्तृत्वबुद्धीच्या अभावामुळे).
★🔗
