**३.१७** तर जो आत्मामा मात्र रमाउँछ, जो आत्मामा नै सन्तुष्ट हुन्छ, र जो आत्मामा नै तृप्त हुन्छ, उसको लागि कुनै कर्तव्य छैन।
**टिप्पणी:** यहाँ 'तर' (तु) शब्दले कर्तव्यपालनबाट सिद्धि प्राप्त गर्ने महापुरुषको, अघिल्लो श्लोकमा वर्णन गरिएको आफ्नो कर्तव्यबाट विमुख हुने व्यक्तिबाट भिन्नतालाई प्रकट गर्न प्रयोग गरिएको छ। जबसम्म व्यक्तिले आफ्नो सम्बन्ध संसारसँग रहेको मान्छ, उसले आफ्नो 'रति' (रमाइ) इन्द्रियसुख र पत्नी, सन्तान, परिवार आदिमा; आफ्नो 'तृप्ति' खानपानमा; र आफ्नो 'सन्तुष्टि' धनसम्पत्तिमा रहेको मान्छ। तर यसमा, उसको रति, तृप्ति र सन्तुष्टि कहिल्यै पूर्ण हुँदैन वा निरन्तर कायम रहँदैन। कारण के हो भने संसार निरन्तर परिवर्तनशील, जड र नश्वर छ, भने 'आत्मा' सदैव एकरस, चैतन्य र अविनाशी छ। अर्थात् 'आत्मा'को संसारसँग लेशमात्र पनि सम्बन्ध छैन। त्यसैले, 'आत्मा'को रति, तृप्ति र सन्तुष्टि संसारबाट कसरी हुन सक्छ?
यो सबैको अनुभव हो कि संसारमा व्यक्तिको रमाइ सधैंका लागि टिक्दैन। विवाहको समयमा पुरुष र स्त्रीबीच देखिने पारस्परिक स्नेह वा आकर्षण एक-दुई सन्तान जन्मिएपछि रहँदैन। केही अवस्थामा त स्त्रीहरू आफ्ना बृद्ध पतिबारे यहाँसम्म भन्छन्, "बूढो मर्ने हो भए हुन्थ्यो।" खाना खाएर प्राप्त हुने तृप्ति पनि अल्प समयको लागि मात्र अनुभव हुन्छ। धन प्राप्त गरेर व्यक्तिले अनुभव गर्ने सन्तुष्टि पनि क्षणिक हुन्छ, किनभने धनको इच्छा सधैं क्रमशः बढ्ने गर्छ। त्यसैले, अभावको भावना निरन्तर बनी रहन्छ। अर्थ स्पष्ट छ कि संसारमा रति, तृप्ति र सन्तुष्टि कहिल्यै स्थायी हुन सक्दैन।
व्यक्तिले संसारिक वस्तुमा रति, तृप्ति र सन्तुष्टि अनुभव गर्छ मात्र; वास्तवमा त्यो त्यहाँ हुँदैन। यदि हुन्थ्यो भने, विरक्ति, असन्तुष्टि र अतृप्ति फेरि उत्पन्न हुँदैनथ्यो। रति, तृप्ति र सन्तुष्टि आफैंमा आत्मामा स्वतःसिद्ध छन्। आत्मा सत् (अस्तित्व) हो। सत्मा कहिल्यै अभाव हुँदैन—"असतको अस्तित्व छैन, सतको अभाव छैन" (गीता २:१६)—र अभावको भावना नभएको खण्डमा इच्छा उत्पन्न हुँदैन। त्यसैले, आत्मामा निःइच्छता स्वतःसिद्ध छ। तर जब जीवात्मा, अविद्याको कारणले, आफू संसारसँग जोडिएको मान्छ, तब उसले संसारमा नै रति, तृप्ति र सन्तुष्टि खोज्न थाल्छ र यस उद्देश्यले संसारिक वस्तुको इच्छा गर्न थाल्छ। इच्छा गरेपछि, जब त्यो वस्तु (धन आदि) प्राप्त हुन्छ, तब, मनमा बस्ने इच्छाको विलोपनको (अर्को इच्छा उत्पन्न हुनुअघिको) क्षणमा उसको अवस्था निःइच्छ हुन्छ, र त्यही निःइच्छतामा उसले सुख अनुभव गर्छ। तर, भ्रमवश, व्यक्तिले त्यो सुखलाई संसारिक वस्तु प्राप्तिमा आरोपण गर्छ र त्यही सुखलाई नै रति, तृप्ति र सन्तुष्टि भनेर चिनाउँछ। यदि वस्तु प्राप्तिबाट सुख आउँथ्यो भने, त्यो प्राप्त भएपछि, वस्तु रहुन्जेल सुख सधैं रहन्थ्यो; दुःख कहिल्यै आउँदैनथ्यो, र त्यस वस्तुको इच्छा फेरि उत्पन्न हुँदैनथ्यो। तर, संसारिक वस्तुबाट पूर्ण (स्थायी) रति, तृप्ति र सन्तुष्टि कहिल्यै प्राप्त हुन नसक्ने, र संसारप्रति 'मेरो' भन्ने भावना बनी रहने हुनाले, उसले फेरि नयाँ इच्छा पालन गर्न थाल्छ। इच्छा उत्पन्न भएमा, उसले आफूभित्र अभावको अनुभव गर्छ; र इच्छित वस्तु प्राप्त भएमा, उसले त्यसमा आश्रित हुने अनुभव गर्छ। त्यसैले, इच्छावान व्यक्ति सधैं दुःखी नै रहन्छ।
यहाँ ध्यान दिनु पर्ने कुरा के हो भने साधकहरू निःइच्छतालाई सुखको मूल कारण र इच्छालाई दुःखहरूको कारण मान्छन्। तर संसारमा आसक्त मानिसहरू वस्तु प्राप्तिलाई सुख र त्यसको अप्राप्तिलाई दुःख मान्छन्। यदि आसक्त व्यक्तिले पनि साधकजस्तै सत्य दृष्टिले हेर्न सक्यो भने, उसले निःइच्छताको स्वतःसिद्ध अवस्थालाई छिट्टै अनुभव गर्न सक्छ। इच्छावान व्यक्तिहरूलाई कर्मयोगको अधिकारी भनिएको छ—"तर कर्मयोग इच्छावानहरूको लागि हो" (श्रीमद्भागवत ११.२०.७)। इच्छावान व्यक्तिहरूको लागि रति, तृप्ति र सन्तुष्टि संसारमा हुन्छ। त्यसैले, कर्मयोगबाट सिद्ध महापुरुषहरूको अवस्था वर्णन गर्दै भगवान् भन्छन् कि उनीहरूको रति, तृप्ति र सन्तुष्टि, इच्छावानहरूभन्दा फरक भएर, संसारमा होइन तर आत्मामा मात्र हो (गीता २:५५), जुन सुरुदेखि नै स्वभावतः यस्तै छ।
वास्तवमा, रति, तृप्ति र सन्तुष्टि एक अर्काबाट अलग नभए तापनि, संसारसँगको तादात्म्यको कारण अलग देखिन्छन्। त्यसैले, संसारसँगको सम्बन्ध विच्छेद भएपछि, त्यो महापुरुषको रति, तृप्ति र सन्तुष्टि—तीनै—एकै तत्त्व (आत्मा)मा एकरूप हुन्छन्। यस श्लोकमा, भगवान्ले 'एव' (मात्र/नै) र 'च' (र) शब्द दुई पटक, र अर्को (अठारौं) श्लोकमा फेरि एक पटक प्रयोग गरेका छन्। यसले यो भाव व्यक्त गर्छ कि कर्मयोगीमा रति, तृप्ति र सन्तुष्टिमा कुनै कमी लेशमात्र पनि रहँदैन, न त सार (आत्मा) भन्दा अर्को कुनै वस्तुको आवश्यकता नै रहन्छ (गीता ६:२२)।
"उसको लागि कर्तव्य छैन"—मानवको लागि जे जति नित्यकर्मको विधान गरिएको छ, ती सबैको एकमात्र उद्देश्य परमात्मा रूपी परमानन्द प्राप्त गर्नु हो। जब कुनै मार्गबाट (कर्मयोग, ज्ञानयोग, वा भक्तियोगबाट) लक्ष्य सिद्ध हुन्छ, तब व्यक्तिको गर्नु, जानु वा प्राप्त गर्नु बाँकी रहँदैन, जुन मानव जीवनको परम सफलता हो।
व्यक्तिको वास्तविक स्वरूपमा लेशमात्र पनि अभाव नभए तापनि, जबसम्म उसले, संसारसँगको सम्बन्धको कारणले, आफूभित्र अभाव अनुभव गर्छ र, शरीरलाई 'म' र 'मेरो' भनेर अभिमान गर्दै 'आफ्नो लागि' कर्म गर्छ, तबसम्म उसको लागि कर्तव्य रहन्छ। तर जब उसले 'आफ्नो लागि' केही पनि गर्दैन र सबै कर्म 'अरूको लागि'—अर्थात् शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण; आमा, बुबा, पत्नी, सन्तान, परिवार; समाज, देश, र संसारको लागि—गर्छ, तब उसको संसारसँगको सम्बन्ध विच्छेद हुन्छ। संसारसँगको सम्बन्ध पूर्ण रूपले विच्छेद भएपछि, आफ्नो लागि उसको कुनै कर्तव्य रहँदैन। कारण, आत्मामा कुनै क्रिया हुँदैन। जे जति क्रिया हुन्छ, त्यो संसारसँगको सम्बन्ध र संसारिक वस्तुको माध्यमबाट मात्र हुन्छ। त्यसैले, संसारसँग सम्बन्ध भएकाहरूको लागि मात्र कर्तव्य रहन्छ।
कुनै वस्तु प्राप्त गर्ने इच्छा भएमा कर्म हुन्छ, र इच्छा अभावको भावनाबाट उत्पन्न हुन्छ। सिद्ध महापुरुषमा अभाव नै हुँदैन, त्यसैले उसले कर्म गर्नुको के आवश्यकता रहन्छ? जब, कर्मयोगबाट, सिद्ध महापुरुषको रति, तृप्ति र सन्तुष्टि आत्मामा मात्र स्थिर हुन्छ, तब, गर्नु बाँकी रहेको सबै गरिसकेको, जानु बाँकी रहेको सबै जानिसकेको, र प्राप्त गर्नु बाँकी रहेको सबै प्राप्त गरिसकेको हुनाले, उसले विधि-निषेधको अतिक्रमण गर्छ। यद्यपि शास्त्रीय आज्ञा अब उसलाई बाँध्दैनन्, तथापि उसका सबै कर्म स्वतः शास्त्रानुकूल हुन्छन् र अरूको लागि आदर्श बन्छन्।
यहाँ, "उसको लागि कर्तव्य छैन" भन्नाले त्यो महापुरुषबाट कुनै क्रिया नै हुँदैन भन्ने अर्थ लिँदैन। उसको लागि गर्न बाँकी केही नभए तापनि, संसारको कल्याणको लागि (लोकसंग्रह) क्रियाहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा उसबाट हुन्छन्। जस्तै पलक झार्ने, सास फेर्ने, खाना पचाउने आदि क्रियाहरू स्वतः (प्रकृतिमा) हुन्छन्, त्यस्तै, सबै आदर्श र शास्त्रानुकूल कर्महरू पनि त्यो महापुरुषबाट (कर्तृत्वभावको अभावले गर्दा) स्वतःस्फूर्त रूपमा हुन्छन्।
★🔗
