3.23-3.24: Ὦ Πάρθα! Εἰ ποτέ παύσαιμι τὰς προστεταγμένας πράξεις μετὰ ἀγρυπνίας ἐπιτελῶν, μέγα κακὸν συμβαίη ἄν· πάντες γὰρ ἄνθρωποι παντὶ τρόπῳ τὴν ἐμὴν ὁδὸν ἀκολουθοῦσιν. Εἰ δὲ μὴ πράττοιμι, πάντες οὗτοι ἄνθρωποι διαφθαρεῖεν καὶ ἐγὼ τῆς συγχύσεως (varṇa-saṅkara) γεννήτωρ γενοίμην καὶ τούτους τοὺς ὄντας ἁπλῶς ἀπολέσαιμι.
3.23: Ἑρμηνεία — [Ἐν τῷ προλαβόντι στίχῳ, ὁ Κύριος διὰ τῆς μεθόδου τῆς κατὰ συνέπειαν (anvaya) τὴν ἀνάγκην τοῦ καθήκοντος ἐπιτελεῖν ἔστησεν, ἐν δὲ τούτοις τοῖς στίχοις διὰ τῆς μεθόδου τῆς κατὰ ἀντίφασιν (vyatireka) τὸ βλαβερὸν ἐκ τοῦ μὴ ἐπιτελεῖν τὸ καθήκον ἀποδεικνύει.] «Εἰ γὰρ μὴ ποτὲ ἐνεργῶν γενοίμην, ἀγρύπνως» — τὸ «γάρ» (hi) ἐνταῦθα ἔρχεται ἵνα βεβαιώσῃ τὴν φράσιν «varta eva ca karmani» (ἀληθῶς ἐνεργῶ ἐν τοῖς ἔργοις) ἐκ τοῦ προλαβόντος στίχου. Ὁ Κύριος λέγει ὅτι ἁπλῶς ἀδύνατόν ἐστιν ἐμοὶ μὴ πράττειν μετὰ ἀγρυπνίας· ὅμως, ἐν τῷ νοήματι «κἂν ὑποθώμεθα» ὅτι οὐ πράττω — ἐν τούτῳ τῷ σημαινομένῳ, ὁ Κύριος τοῖς ῥήμασι «εἰ ποτέ» (yadi jātu) ἐνταῦθα κέχρηται. Τὸ σημαινόμενον τοῦ ῥήματος «ἀταπείνωτος» (atandritaḥ — ἀγρύπνως, ἄνευ νωθρότητος) ἐστὶν ὅτι οὐ δεῖ νωθρὸς ἢ ἀμελὴς εἶναι ἐν τῷ τὸ καθήκον ἐπιτελεῖν, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς αὐτὸ πράττειν. Μὴ ἐπιτελῶν τὸ καθήκον μετὰ ἐπιμελείας, ὁ ἄνθρωπος, νωθρότητι καὶ ἀμελείᾳ ὑποκύπτων, τὸν ἀνεκτίμητον βίον κατασπαταλᾷ. Μόνον πράττων τὰς πράξεις μετὰ ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς, ἄνευ τῆς χαλαρότητος (νωθρότητος-ἀμελείας) εἰσαγωγῆς, ἡ σύνδεσις μετὰ τῶν πράξεων διακόπτεται. Ὥσπερ κλάδος σκληρὸς δένδρου ταχέως θραύεται, ὁ δὲ χαλαρὸς κλάδος, διὰ τὸ ἡμιτελῶς θραυσθῆναι κρεμάμενος, οὐ ταχέως θραύεται, οὕτως, πράττων τὰς πράξεις μετὰ ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς, ἡ σύνδεσις μετὰ τῶν πράξεων διακόπτεται, πράττων δὲ αὐτὰς μετὰ νωθρότητος καὶ ἀμελείας (μετὰ χαλαρότητος), ἡ σύνδεσις μετὰ τῶν πράξεων οὐ διακόπτεται. Διὰ τοῦτο ὁ Κύριος τῷ ῥήματι «τέλεσον» (samāchara) ἐν τῷ ἐννεακαιδεκάτῳ στίχῳ καὶ τῷ ῥήματι «ἀταπείνωτος» ἐν τούτῳ τῷ στίχῳ ἐχρήσατο. Εἰ ἡ μνήμη πράξεως ἐπαναφέρεται πολλάκις, δεῖ συνιέναι ὅτι τὶς ἐλάττωμα (ἐπιθυμία, προσκόλλησις, ἀτέλεια, νωθρότης, ἀμέλεια, ἀδιαφορία, κτλ.) ἐν τῷ ἐκείνην τὴν πράξιν ἐπιτελεῖν ὑπῆρχεν, δι’ ἣν ἡ σύνδεσις μετ’ ἐκείνης τῆς πράξεως οὐ διεκόπη. Ἀκριβῶς διότι ἡ σύνδεσις μετὰ τῆς πράξεως οὐ διακόπτεται, ἡ μνήμη τῆς πραχθείσης πράξεως ἐγείρεται. «Πάντες ἄνθρωποι, παντὶ τρόπῳ, τὴν ἐμὴν ὁδὸν ἀκολουθοῦσιν, ὦ Πάρθα» — διὰ τούτων τῶν λόγων, ὁ Κύριος ὑποδηλοῖ ὅτι μόνον οἱ τὴν ἐμὴν ὁδὸν ἀκολουθοῦντες ἀληθῶς ἄξιοί εἰσιν ἀνθρώπων ὀνομασθῆναι. Οἵτινες, ἐμὲ ὡς τὸ παράδειγμα μὴ λαμβάνοντες, τὸ καθήκον αὐτῶν διὰ νωθρότητα καὶ ἀμέλειαν οὐκ ἐπιτελοῦσι καὶ ὅμως δικαιώματα ἐπιθυμοῦσιν, οὐκ εἰσὶν ἀληθῶς ἄξιοι ἀνθρώπων ὀνομασθῆναι καίπερ ἀνθρώπου μορφὴν ἔχοντες. Ἐν τῷ εἰκοστῷ πρώτῳ στίχῳ τοῦδε τοῦ κεφαλαίου, ὁ Κύριος εἶπεν ὅτι πάντες ἄνθρωποι κατὰ τὴν πολιτείαν καὶ τὸν κανόνα τοῦ κρείττονος ἀκολουθοῦσιν, καὶ ἐν τούτῳ τῷ στίχῳ, ὁ Κύριος λέγει ὅτι ἄνθρωποι παντὶ τρόπῳ τὴν ἐμὴν ὁδὸν ἀκολουθοῦσιν. Τοῦτο σημαίνει ὅτι ὁ κρείττων πρόκειται παράδειγμα πρόσωπον μόνον ἐν ἑνὶ κόσμῳ (τῷ ἀνθρωπίνῳ κόσμῳ), ἐγὼ δέ εἰμι τὸ παράδειγμα πρόσωπον ἐν τοῖς τρισὶ κόσμοις ἅπασιν. Ὁ Κύριος εἰς τὸν ἀνθρώπινον κόσμον κατέρχεται ἵνα δείξῃ πῶς ἄνθρωπος ἐν τῷ κόσμῳ ζῆν ὀφείλει. Αὐτὴ ἡ τέχνη τοῦ ζῆν ἐν τῷ κόσμῳ ἐστὶν τὸ νοεῖν ὅτι οὐκ ἐσμέν ὧδε ἵνα ἑαυτοῖς ζήσωμεν. Ὁ κόσμος οὐσιωδῶς σχολή ἐστιν ἐν ᾗ δεῖ μανθάνειν πράξεις ἐπιτελεῖν εἰς εὐημερίαν τῶν ἄλλων, ἐπιθυμίαν, κτητικότητα, ἑαυτοκέντρωσιν, κτλ., ἀπορρίψαντας, καὶ οὕτω πράττοντας, τὴν ἰδίαν λύτρωσιν ἐπιτελεῖν. Πᾶσαι αἱ σχέσεις ἐν τῷ κόσμῳ ὑπάρχουσιν μόνον ἵνα ἀλλήλοις διακονῶσιν (ὠφελῶσιν). Διὰ τοῦτο, πατήρ, υἱός, ἀνήρ, γυνή, ἀδελφός, ἀδελφή, κτλ., πάντες τὰ ἑαυτῶν καθήκοντα ἐπιτελεῖν ὀφείλουσι, τὰ δικαιώματα ἀλλήλων φυλάσσοντες, καὶ εἰς τὴν ἀλλήλων εὐημερίαν σπεύδειν. «Οὗτοι οἱ κόσμοι ἀπολοίατο εἰ ἐγὼ μὴ πράττοιμι» — Ἐν τῷ εἰκοστῷ τρίτῳ στίχῳ, τοῖς ῥήμασι «εἰ γὰρ ἐγὼ μὴ πράττοιμι ποτέ ἐνεργῶν ἀταπείνωτος», ὁ Κύριος ἐλάλησεν περὶ τοῦ βλαβεροῦ ἐκ τοῦ μὴ ἀγρύπνως ἐν ταῖς πράξεσιν εἶναι, νῦν δὲ ἐν τούτῳ (τῷ εἰκοστῷ τετάρτῳ) στίχῳ, διὰ τῶν ἄνω ῥημάτων, περὶ τοῦ βλαβεροῦ ἐκ τοῦ μὴ πράττειν λαλεῖ. Καίπερ ἀδύνατον ὂν ὅτι ἐγὼ τὰ προστεταγμένα καθήκοντα οὐκ ἂν ἐπιτελοίην, ὅμως, ἐν τῷ νοήματι «κἂν ὑποτεθῇ» — ἐν τούτῳ τῷ σημαινομένῳ, ὁ Κύριος τῷ ῥήματι «εἰ» (chet) ἐνταῦθα κέχρηται. Τὸ σημαινόμενον τούτων τῶν λόγων ἐστὶν ὅτι ἄνθρωπος οὐδὲ πρὸς ἀπραξίαν προσκόλλησιν ἔχειν ὀφείλει — «μὴ σοί γε προσκόλλησις ᾖ πρὸς ἀπραξίαν» (Γίτα 2.47). Διὰ τοῦτο, τὸ ἑαυτοῦ παράδειγμα διδοὺς, ὁ Κύριος λέγει ὅτι καίπερ οὐδὲν ὑπάρχει ἐμοὶ κτητέον, ἐγὼ ὅμως πράττω. Εἰ ἐγώ (κατὰ τὸ varṇa, āśrama, κτλ., ἐν ᾧ ἐνανθρωπήσα) τὸ ἐμὸν καθήκον μὴ ἐπιτελοίην, τότε πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης ἀπολοῖτο, τουτέστιν, καταπίπτοι. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι, τὸ ἑαυτοῦ καθήκον ἐγκαταλείποντος, ταμᾶς-ποιότητες ἐν ἀνθρώποις ἐγείρονται, πρὸς τὴν ἐκείνων καταδύναμιν ἄγουσαι — «κάτω πορεύονται οἱ ταμᾶς-ἔχοντες» (Γίτα 14.18). Ὁ Κύριός ἐστι τὸ παράδειγμα πρόσωπον ἐν τοῖς τρισὶ κόσμοις, καὶ πάντα τὰ ὄντα τὴν ἐκείνου ὁδὸν μόνην ἀκολουθοῦσιν. Διὰ τοῦτο, εἰ ὁ Κύριος τὸ ἑαυτοῦ καθήκον μὴ ἐπιτελοίη, τότε οὐδεὶς ἐν τοῖς τρισὶ κόσμοις τὸ ἑαυτοῦ καθήκον ἐπιτελέσει. Μὴ ἐπιτελοῦντες τὸ καθήκον αὐτῶν, αὐτόματοι καταπεσοῦνται. «Καὶ ἐγὼ τῆς συγχύσεως γεννήτωρ γενοίμην καὶ τούτους τοὺς ὄντας ἀπολέσαιμι» — Εἰ ἐγὼ τὰς προστεταγμένας πράξεις μὴ ἐπιτελοίην, πάντες οἱ κόσμοι ἀπολοίατο, καὶ ἐγὼ αἴτιος τῆς ἐκείνων ἀπωλείας γενοίμην, καίπερ τοιοῦτόν τι μὴ δυνατόν. Ὅταν δύο ἀλλήλοις ἐναντίαι δharmαι (ποιότητες) εἰς μίαν συγχέωνται, καλεῖται «saṅkara» (σύγχυσις, μίξις). Ἐν τοῖς τεσσαρακοστῷ καὶ τεσσαρακοστῷ πρώτῳ στίχοις τοῦ πρώτου κεφαλαίου, Ἀρjοῦνα εἶπεν ὅτι «Εἰ πολεμήσω, ἡ δυναστεία ἀπολεῖται. Τῆς δυναστείας ἀπολομένης, ὁ αἰώνιος οἰκογενειακὸς dharma ἀπόλλυται· τοῦ dharmas ἀπολομένου, ἡ ἀδικία ἐπὶ πᾶσαν τὴν οἰκογένειαν κρατεῖ· τῆς ἀδικίας πληθυνομένης, αἱ γυναῖκες τῆς οἰκογενείας διαφθείρονται· τῶν γυναικῶν διαφθαρεισῶν, varṇa-saṅkara ἐγγίνεται.» Οὕτως, ἡ ἔννοια Ἀρjοῦνα ἦν ὅτι πολεμοῦντος, varṇa-saṅkara ἐγγενήσεται (βλ. σημείωσιν σ. 157). Ἀλλ’ ἐνταῦθα ὁ Κύριος τὸ ἀντίθετον ἀποφαίνεται, ὅτι μὴ ἐπιτελοῦντος τὸ καθήκον ἐν εἴδει πολέμου, varṇa-saṅkara ἐγγενήσεται. Περὶ τούτου τοῦ θέματος, ὁ Κύριος τὸ ἑαυτοῦ παράδειγμα διδοὺς λέγει ὅτι εἰ ἐγὼ τὰ προστεταγμένα καθήκοντα μὴ ἐπιτελοίην, τότε σύγχυσις αὐτόματος ἐν κάρμα, dharmā, λατρεία, varṇa, āśrama, γένει, κτλ., ἐγγενήσεται. Τὸ σημαινόμενον ἐστὶν ὅτι ἀκριβῶς μὴ ἐπιτελοῦντος τὸ καθήκον ἡ σύγχυσις ἐγγίνεται. Διὰ τοῦτο, ὁ Κύριος ἐνταῦθα πρὸς Ἀρjοῦνα ὡσεί φησιν· σὺ αἴτιος τοῦ varṇa-saṅkara γενέσθαι ἔσει μὴ ἐπιτελῶν τὸ καθήκον ἐν εἴδει πολέμου, οὐ πολεμῶν (καθώς σὺ οἴει). Ἰδιαίτερον Σημεῖον: Ὁ Κύριος ἀποκρίνεται πρὸς τὸ ἀρχικὸν ἐρώτημα Ἀρjοῦνα (διὰ τί ἐμὲ εἰς δεινὴν πρᾶξιν ἐγκατατάσσεις;) ἐν τούτοις τοῖς τρισὶ στίχοις — εἰκοστῷ δευτέρῳ, εἰκοστῷ τρίτῳ, καὶ εἰκοστῷ τετάρτῳ — διὰ τοῦ ἰδίου παραδείγματος· οὐχ ὅτι σὲ μόνον εἰς πρᾶξιν ἐγκατατάσσω, ἀλλ’ ἐγὼ αὐτὸς καὶ ἐνεργῶ, καίπερ τῇ ἀληθείᾳ μηδὲν ὑπάρχον ὀφειλόμενον ἢ κτητέον ἐμοὶ ἐν τοῖς τρισὶ κόσμοις ἅπασιν. Ὁ Κύριος ὑποδηλοῖ τῷ Ἀρjοῦνα· ἐν ταύτῃ τῇ ἐνανθρωπήσει, σὺ προσεδέξω καὶ ἐγὼ προσεδεξάμην ὅτι σὺ ἡνίοχος γένη καὶ ἐγὼ ἡνίοχος· ἰδοὺ οὖν, καίπερ Kṣatriya ὤν, σήμερον ὡς σὸς ἡνίοχος ἐνεργῶ καὶ οὕτως, τὸ καθήκον ὃ προσεδεξάμην ἐπιμελῶς καὶ ἀγρύπνως ἐπιτελῶ. Ἡ ἐμὴ ἐπίτευξις τοῦδε τοῦ καθήκοντος ἀποτέλεσμα καὶ ἐν τοῖς τρισὶ κόσμοις ἕξει· διότι ἐγώ εἰμι τὸ παράδειγμα πρόσωπον ἐν τοῖς τρισὶ κόσμοις. Πάντα τὰ ὄντα τὴν ἐμὴν ὁδὸν μόνην ἀκολουθοῦσιν. Ὁμοίως, καὶ σὺ οὐκ ὀφείλεις τὸ προστεταγμένον σοι καθήκον ἀμελεῖν, ἀλλὰ μετὰ ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς αὐτὸ ἐπιτελεῖν, καθάπερ ἐγώ.
Σύνδεσμος: Καθάπερ ἐν τοῖς προλαβοῦσι τρισὶ στίχοις ὁ Κύριος διήγησεν περὶ τοῦ ἀγρύπνως εἶναι ἐν τῷ πράττειν ἑαυτῷ, οὕτως, ἐν τοῖς δύο ἑπομένοις στίχοις, τὸν σοφὸν μεγαλόψυχον πρὸς τὸ ἀγρύπνως εἶναι ἐν τῷ πράττειν παρακινεῖ.
★🔗
