**૩.૨૩-૩.૨૪:** હે પાર્થ! જો હું કદી પણ સતર્કતાપૂર્વક નિયત કર્મોનું આચરણ કરવાનું છોડી દઉં, તો મહાન અનિષ્ટ થાય; કારણ કે સર્વ મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા માર્ગનું જ અનુસરણ કરે છે. જો હું કર્મ ન કરું, તો આ બધા લોકોનો નાશ થાય અને હું વર્ણસંકર (ગડબડ)નો કર્તા બનું અને આ સર્વ પ્રાણીઓનો નાશ કરનારો થાઉં.
**૩.૨૩: ટીકા —** [પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને અન્વય પદ્ધતિથી કર્મ કરવાની આવશ્યકતા સ્થાપિત કરી હતી, અને આ શ્લોકોમાં વ્યતિરેક પદ્ધતિથી કર્મ ન કરવાથી થતા નુકસાનને સ્થાપિત કરે છે.] "કારણ કે જો હું કદી પણ કર્મમાં પ્રવૃત્ત ન થાઉં, સતર્ક" — અહીં 'હિ' (કારણ કે) શબ્દ પાછલા શ્લોકના 'વર્ત એવ ચ કર્મણિ' (નિશ્ચયપૂર્વક હું કર્મમાં રત છું) એ વાક્યને પુષ્ટિ આપવા માટે આવ્યો છે. ભગવાન કહે છે કે હું સતર્કતાપૂર્વક કર્મ ન કરું એ તો માત્ર અશક્ય જ છે; પરંતુ, 'જો કલ્પના કરીએ તો' કે હું કર્મ ન કરું — આ અર્થમાં ભગવાને અહીં 'યદિ જાતુ' (જો કદી) શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો છે. 'અતંદ્રિત:' (સતર્ક, આળસ વિના) શબ્દનો અર્થ એ છે કે મનુષ્યે પોતાનું કર્તવ્ય કરવામાં આળસુ કે લાપરવાહ ન થવું જોઈએ; બલ્કે તેને અત્યંત સાવધાની અને શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ. સાવધાની વિના કર્તવ્ય ન કરવાથી, આળસ અને લાપરવાહીને વશ થઈને, મનુષ્ય પોતાનો અમૂલ્ય જીવનકાળ વ્યર્થ ગુમાવે છે. સાવધાની અને શ્રદ્ધાપૂર્વક, ઢીલાપણું (આળસ-લાપરવાહી) લાવ્યા વિના કર્મો કરવાથી જ કર્મો સાથેનો સંબંધ છૂટે છે. જેમ કે વૃક્ષની કઠોર ડાળી ઝડપથી તૂટી જાય છે, પરંતુ ઢીલી ડાળી, અધૂરી તૂટી જવાથી લટકી રહે છે, તે ઝડપથી નથી તૂટતી, તેવી જ રીતે, સાવધાની અને શ્રદ્ધાપૂર્વક કર્મ કરવાથી કર્મ સાથેનો સંબંધ છૂટે છે, પરંતુ આળસ અને લાપરવાહી (ઢીલાપણું) સાથે કર્મ કરવાથી કર્મ સાથેનો સંબંધ છૂટતો નથી. એટલા માટે જ ભગવાને ઓગણીસમા શ્લોકમાં 'સમાચર' (સંપૂર્ણ રીતે આચરણ કર) શબ્દ અને આ શ્લોકમાં 'અતંદ્રિત:' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે. જો કોઈ કર્મની યાદ વારંવાર આવતી હોય, તો સમજવું કે તે કર્મ કરવામાં કોઈ દોષ (ઇચ્છા, આસક્તિ, અપૂર્ણતા, આળસ, લાપરવાહી, ઉદાસીનતા, વગેરે) હતો, જેના કારણે તે કર્મ સાથેનો સંબંધ છૂટ્યો નથી. કર્મ સાથેનો સંબંધ ન છૂટવાને જ કારણે કરેલા કર્મની યાદ આવે છે. "હે પાર્થ! સર્વ મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા માર્ગનું જ અનુસરણ કરે છે" — આ વાક્યો દ્વારા ભગવાન સૂચવે છે કે જે મારા માર્ગનું અનુસરણ કરે છે તે જ ખરેખર મનુષ્ય કહેવાય તેવા યોગ્ય છે. જે મનુષ્યો મને આદર્શ ન માનતાં, આળસ અને લાપરવાહીને કારણે પોતાનું કર્તવ્ય ન કરે અને છતાં અધિકારો ઇચ્છે, તે મનુષ્ય સ્વરૂપ હોવા છતાં ખરેખર મનુષ્ય કહેવાય તેવા યોગ્ય નથી. આ અધ્યાયના એકવીસમા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે સર્વ મનુષ્યો શ્રેષ્ઠ પુરુષના આચરણ અને ધોરણ પ્રમાણે ચાલે છે, અને આ શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા માર્ગનું અનુસરણ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે શ્રેષ્ઠ પુરુષ તો એક જ લોક (મનુષ્ય લોક)માં આદર્શ પુરુષ છે, પરંતુ હું ત્રણે લોકમાં આદર્શ પુરુષ છું. ભગવાન મનુષ્ય લોકમાં એ બતાવવા માટે અવતરે છે કે મનુષ્યે જગતમાં કેવી રીતે રહેવું જોઈએ. જગતમાં રહેવાની કલા જ એ છે કે સમજવું કે આપણે અહીં પોતાને માટે જીવવા માટે નથી. જગત અનિવાર્યપણે એક શાળા છે જ્યાં આપણે ઇચ્છા, મમત્વ, સ્વાર્થ વગેરેનો ત્યાગ કરી, બીજાના કલ્યાણ માટે કર્મ કરવાનું શીખવું જોઈએ અને તે મુજબ વર્તીને પોતાનું મોક્ષ સિદ્ધ કરવું જોઈએ. જગતના સર્વ સંબંધો માત્ર એકબીજાની સેવા (હિત) માટે જ છે. એટલે પિતા, પુત્ર, પતિ, પત્ની, ભાઈ, બહેન વગેરે સર્વે પોતપોતાનું કર્તવ્ય કરતાં એકબીજાના અધિકારોનું રક્ષણ કરીને એકબીજાના કલ્યાણ માટે પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. "જો હું કર્મ ન કરું, તો આ લોકોનો નાશ થાય" — ત્રેવીસમા શ્લોકમાં 'યદિ હ્યહં ન વર્તેયં જાતુ કર્મણ્યતંદ્રિત:' શબ્દો દ્વારા ભગવાને કર્મમાં સતર્ક ન રહેવાથી થતા નુકસાનની વાત કરી હતી, અને હવે આ (ચોવીસમા) શ્લોકમાં ઉપરોક્ત શબ્દો દ્વારા કર્મ ન કરવાથી થતા નુકસાનની વાત કરે છે. જોકે એ અશક્ય છે કે હું નિયત કર્તવ્ય ન કરું, છતાં, 'જો માની લઈએ તો' — આ અર્થમાં ભગવાને અહીં 'ચેત્' (જો) શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ શબ્દોનો અર્થ એ છે કે મનુષ્યે અકર્મમાં પણ આસક્તિ ન રાખવી જોઈએ — 'મા તે સંગોઽસ્ત્વકર્મણિ' (ગીતા ૨.૪૭). એટલે, પોતાનું ઉદાહરણ આપીને ભગવાન કહે છે કે મારે પ્રાપ્ત કરવા જેવું કશું ન હોવા છતાં હું તો કર્મ કરું છું. જો હું (જે વર્ણ, આશ્રમ વગેરેમાં અવતર્યો છું તે મુજબ) મારું કર્તવ્ય ન કરું, તો સમગ્ર માનવજાતિનો નાશ થાય, એટલે કે તેઓ પતન પામે. કારણ કે પોતાનું કર્તવ્ય છોડવાથી મનુષ્યમાં તામસી ગુણોનો ઉદય થાય છે, જે તેના અધોગતિમાં લઈ જાય છે — 'અધો ગચ્છંતિ તામસાઃ' (ગીતા ૧૪.૧૮). ભગવાન ત્રણે લોકમાં આદર્શ પુરુષ છે અને સર્વ પ્રાણીઓ એકમાત્ર તેમના માર્ગનું જ અનુસરણ કરે છે. એટલે જો ભગવાન પોતાનું કર્તવ્ય ન કરે, તો ત્રણે લોકમાં કોઈ પણ પોતાનું કર્તવ્ય નહીં કરે. પોતાનું કર્તવ્ય ન કરવાથી તેઓ આપોઆપ પતન પામશે. "અને હું વર્ણસંકરનો કર્તા બનું અને આ પ્રાણીઓનો નાશ કરનારો થાઉં" — જો હું નિયત કર્મ ન કરું, તો સર્વ લોકોનો નાશ થાય અને હું તેમના નાશનું કારણ બનું, જોકે એવું થવું અશક્ય છે. જ્યારે બે પરસ્પર વિરોધી ધર્મો (ગુણો) એકમાં ભળી જાય, તો તેને 'સંકર' (ગડબડ, મિશ્રણ) કહેવાય. પ્રથમ અધ્યાયના ચાલીસમા અને એકતાલીસમા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું હતું કે 'જો હું યુદ્ધ કરું, તો કુળનો નાશ થાય. કુળનો નાશ થતાં કુળધર્મ નષ્ટ થાય; ધર્મ નષ્ટ થતાં અધર્મ સમગ્ર કુળમાં છવાઈ જાય; અધર્મ વધતાં કુળની સ્ત્રીઓ ભ્રષ્ટ થાય; અને સ્ત્રીઓ ભ્રષ્ટ થતાં વર્ણસંકર થાય.' એટલે અર્જુનની ધારણા હતી કે યુદ્ધ કરવાથી વર્ણસંકર થશે (પાનું ૧૫૭ની નોંધ જુઓ). પરંતુ અહીં ભગવાન વિપરીત કહે છે કે યુદ્ધરૂપી કર્તવ્ય ન કરવાથી વર્ણસંકર થશે. આ વિષયમાં ભગવાન પોતાનું ઉદાહરણ આપે છે કે જો હું નિયત કર્તવ્ય ન કરું, તો કર્મ, ધર્મ, ઉપાસના, વર્ણ, આશ્રમ, જાતિ વગેરેમાં આપોઆપ ગડબડ ઊભી થશે. અર્થ એ છે કે કર્તવ્ય ન કરવાથી જ ગડબડ થાય છે. એટલે ભગવાન અહીં અર્જુનને એમ કહે છે કે જાણે: તું યુદ્ધરૂપી કર્તવ્ય ન કરવાથી વર્ણસંકર ઉત્પન્ન કરનારનું કારણ બનીશ, યુદ્ધ કરવાથી નહીં (જેમ તું માને છે). **વિશેષ મુદ્દો:** ભગવાન અર્જુનના મૂળ પ્રશ્ન (તમે મને ભયંકર કર્મમાં કેમ પ્રવૃત્ત કરો છો?)નો જવાબ આ ત્રણ શ્લોકોમાં — બાવીસ, તેવીસ અને ચોવીસ — પોતાના ઉદાહરણ દ્વારા આપે છે: એવું નથી કે હું તને એકલાને જ કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરું છું; બલ્કે હું પોતે પણ કર્મમાં પ્રવૃત્ત છું, જોકે વાસ્તવમાં ત્રણે લોકમાં મારે કરવા જેવું કોઈ બંધનકર્તવ્ય કે પ્રાપ્ત કરવા જેવું કશું નથી. ભગવાન અર્જુનને સૂચવે છે: આ અવતારમાં તમે માન્યું છે અને મેં પણ માન્યું છે કે તમે સારથી બનો અને હું સારથી બનું; તો જુઓ, હું ક્ષત્રિય છતાં આજે તમારો સારથી બનીને, મેં સ્વીકારેલું કર્તવ્ય સાવધાની અને સતર્કતાપૂર્વક કરી રહ્યો છું. મારા આ કર્તવ્યપાલનની અસર ત્રણે લોકો પર પણ પડશે; કારણ કે હું ત્રણે લોકમાં આદર્શ પુરુષ છું. સર્વ પ્રાણીઓ એકમાત્ર મારા માર્ગનું જ અનુસરણ કરે છે. તેવી જ રીતે, તમે પણ પોતાનું નિયત કર્તવ્ય ઉપેક્ષા ન કરતાં, મારી જેમ જ સાવધાની અને શ્રદ્ધાપૂર્વક તેનું પાલન કરો.
**સંધિ:** જેમ પાછલા ત્રણ શ્લોકોમાં ભગવાને પોતાને માટે કર્મ કરવામાં સતર્ક રહેવાનું વર્ણન કર્યું, તેમ આગલા બે શ્લોકોમાં તેઓ જ્ઞાની મહાત્માને કર્મ કરવામાં સતર્ક રહેવા માટે પ્રેરણા આપે છે.
★🔗
