३.२३-३.२४: हे पार्था! जर मी कधीही नियमित कर्मे सावधगिरीने करणे बंद केली, तर मोठा अनर्थ होईल; कारण सर्व मनुष्ये सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात. जर मी कर्म करणे बंद केले, तर हे सर्व लोक नाश पावतील आणि मी वर्णसंकर निर्माण करणारा ठरेन आणि या सर्व प्राण्यांचा नाश करणारा ठरेन.
३.२३: टीका — [मागील श्लोकात, ईश्वराने कर्तव्यपालनाची आवश्यकता अन्वय पद्धतीने (सकारात्मक रीतीने) स्थापित केली, आणि या श्लोकांमध्ये, त्यांनी कर्तव्य न केल्यामुळे होणारा अनर्थ व्यतिरेक पद्धतीने (नकारात्मक रीतीने) स्थापित केला आहे.] "कारण जर मी कधीही कर्मात प्रवृत्त न झालो तर, सावधगिरीने" — येथील 'हि' (कारण) हा शब्द मागील श्लोकातील 'वर्त एव च कर्मणि' (निश्चितपणे मी कर्मात प्रवृत्त आहे) या वाक्यांशाला पुष्टी देण्यासाठी आला आहे. ईश्वर म्हणतात की, माझ्यासाठी सावधगिरीने कर्म न करणे हे केवळ अशक्य आहे; तथापि, 'जरी असे गृहीत धरले तरी' की मी कर्म करीत नाही — या अर्थाने ईश्वरांनी येथे 'यदि जातु' (जर कधी) हे शब्द वापरले आहेत. 'अतंद्रितः' (सावध, आळस न करता) या शब्दाचा अर्थ असा की, आपले कर्तव्य पार पाडताना आळशी किंवा बेपर्वा न व्हावे; तर ते अतिशय काळजी आणि परिश्रमपूर्वक पार पाडावे. काळजी न घेता कर्तव्य न केल्यास, मनुष्य आळस आणि बेपर्वाईच्या आहारी जाऊन त्याचे अमूल्य आयुष्य वाया घालवतो. केवळ काळजी आणि परिश्रमपूर्वक, सैलपणा (आळस-बेपर्वाई) आणल्याशिवाय कर्मे केल्यानेच कर्मांशीचा संबंध तुटतो. ज्याप्रमाणे झाडाची कठीण फांदी लवकर तुटते, पण सैल फांदी, अपूर्णपणे तुटल्यामुळे लोंबकळत राहिल्यास लवकर तुटत नाही, त्याचप्रमाणे काळजीपूर्वक आणि परिश्रमपूर्वक कर्मे केल्याने कर्मांशीचा संबंध तुटतो, पण आळसाने आणि बेपर्वाईने (सैलपणाने) कर्मे केल्यास कर्मांशीचा संबंध तुटत नाही. म्हणूनच ईश्वरांनी एकोणिसाव्या श्लोकात 'समाचर' (पूर्णपणे आचर) आणि या श्लोकात 'अतंद्रितः' हे शब्द वापरले आहेत. एखाद्या कर्माची आठवण वारंवार येत असल्यास, ते कर्म करताना काही दोष (इच्छा, आसक्ती, अपूर्णता, आळस, बेपर्वाई, उदासीनता इ.) होता, यामुळे त्या कर्माशीचा संबंध तुटला नाही, हे समजावे. कर्माशीचा संबंध तुटला नसल्यामुळेच केलेल्या कर्माची आठवण उद्भवते. "हे पार्था, सर्व मनुष्ये सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात" — या शब्दांद्वारे ईश्वर सूचित करतात की, जे माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतात तेच खरोखर मनुष्य म्हणण्यास योग्य आहेत. जे मला आदर्श मानीत नाहीत, आळस-बेपर्वाईमुळे आपले कर्तव्य बजावीत नाहीत आणि तरीही हक्कांची अपेक्षा करतात, ते मानवी रूप असूनही खरोखर मनुष्य म्हणण्यास योग्य नाहीत. या अध्यायाच्या एकविसाव्या श्लोकात ईश्वर म्हणाले होते की सर्व मनुष्ये श्रेष्ठ व्यक्तीच्या आचरणानुसार आणि मापदंडानुसार चालतात, आणि या श्लोकात ईश्वर म्हणतात की मनुष्ये सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाने चालतात. याचा अर्थ असा की, श्रेष्ठ व्यक्ती हा आदर्श फक्त एका लोकात (मनुष्यलोकात) असतो, पण मी तिन्ही लोकांतील आदर्श व्यक्ती आहे. मनुष्याने जगात कसे राहावे हे दाखवण्यासाठीच ईश्वर मानवलोकी अवतरतात. जगात राहण्याची कला हीच आहे की, आपण येथे स्वतःसाठी जगण्यासाठी नाही हे समजून घेणे. जग हे मूलतः एक विद्यालय आहे जिथे इच्छा, ममता, स्वार्थ इ. सोडून इतरांच्या कल्याणासाठी कर्मे करायला शिकावे लागते आणि त्यानुसार वागून स्वतःची मुक्ती साधावी लागते. जगातील सर्व नाती केवळ एकमेकांची सेवा (हित) करण्यासाठीच आहेत. म्हणूनच वडील, मुल, नवरा, बायको, भाऊ, बहीण इ. सर्वांनी एकमेकांचे हक्क राखत आपापली कर्तव्ये बजावावीत आणि एकमेकांच्या कल्याणासाठी प्रयत्न करावेत. "जर मी कर्म न केले तर हे लोक नष्ट होतील" — तेविसाव्या श्लोकात, 'यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः' या शब्दांद्वारे ईश्वरांनी कर्मात सावधगिरी न ठेवल्यामुळे होणारा अनर्थ सांगितला, आणि आता या (चोविसाव्या) श्लोकात, वरील शब्दांद्वारे ते कर्म न केल्यामुळे होणारा अनर्थ सांगतात. जरी मी नियमित कर्तव्य बजावणार नाही हे अशक्य आहे, तरीही, 'जरी असे गृहीत धरले तरी' — या अर्थाने ईश्वरांनी येथे 'चेत्' (जर) हा शब्द वापरला आहे. या शब्दांचा अर्थ असा की, मनुष्याने अकर्मातही आसक्ती ठेवू नये — 'मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि' (गीता २.४७). म्हणून, स्वतःचे उदाहरण देऊन ईश्वर म्हणतात की, माझ्याकडे प्राप्त करून घेण्यासारखे काहीही नसले तरीही मी कर्म करतो. जर मी (ज्या वर्ण, आश्रम इ. मध्ये अवतार घेतला आहे त्यानुसार) माझे कर्तव्य बजावले नाही, तर सर्व मानवजातीचा नाश होईल, म्हणजेच ते पतन पावतील. याचे कारण असे की, आपले कर्तव्य सोडल्याने मनुष्यात तामसी गुण उद्भवतात, ज्यामुळे त्यांचे पतन होते — 'अधो गच्छन्ति तामसाः' (गीता १४.१८). ईश्वर हे तिन्ही लोकांतील आदर्श व्यक्ती आहेत आणि सर्व प्राणी फक्त त्यांच्याच मार्गाचे अनुसरण करतात. म्हणून, जर ईश्वर आपले कर्तव्य बजावणार नाहीत, तर तिन्ही लोकांतील कोणीही आपले कर्तव्य बजावणार नाही. कर्तव्य न केल्याने ते स्वतःहून पतन पावतील. "आणि मी संकर निर्माण करणारा ठरेन आणि या प्राण्यांचा नाश करीन" — जर मी नियमित कर्म केले नाही, तर सर्व लोक नष्ट होतील आणि मी त्यांच्या नाशाचे कारण ठरेन, जरी असे होणे शक्य नसले तरीही. दोन परस्परविरोधी धर्म (गुण) एकत्र मिसळल्यास त्याला 'संकर' (गोंधळ, मिश्रण) म्हणतात. पहिल्या अध्यायाच्या चाळिसाव्या आणि एक्केचाळिसाव्या श्लोकांमध्ये, अर्जुन म्हणाला होता की 'जर मी युद्ध केले, तर वंश नष्ट होईल. वंश नष्ट झाल्याने कुलधर्म नष्ट होतो; धर्म नष्ट झाल्याने अधर्म संपूर्ण कुटुंबावर छाया टाकतो; अधर्म वाढल्याने कुटुंबातील स्त्रिया भ्रष्ट होतात; आणि स्त्रिया भ्रष्ट झाल्याने वर्णसंकर निर्माण होतो.' अशाप्रकारे, अर्जुनाची कल्पना होती की युद्ध केल्याने वर्णसंकर निर्माण होईल (टीका पृष्ठ १५७ पहा). पण येथे ईश्वर उलट सांगतात की, युद्धरूपी कर्तव्य न केल्याने वर्णसंकर निर्माण होईल. या विषयावर, ईश्वर स्वतःचे उदाहरण देतात की जर मी नियमित कर्तव्य बजावले नाही, तर कर्म, धर्म, उपासना, वर्ण, आश्रम, जात इ. मध्ये स्वतःहूनच गोंधळ निर्माण होईल. याचा अर्थ असा की, कर्तव्य न केल्यामुळेच संकर निर्माण होतो. म्हणून, ईश्वर येथे अर्जुनाला असे म्हणतात की: तू युद्धरूपी कर्तव्य न करण्याने वर्णसंकर निर्माण करण्याचे कारण ठरशील, युद्ध करून नव्हे (जसे तू समजतोस). विशेष मुद्दा: ईश्वर अर्जुनाच्या मूळ प्रश्नाचे (तू मला भयंकर कर्मात का प्रवृत्त करतोस?) उत्तर या तीन श्लोकांद्वारे — बाविसावा, तेविसावा आणि चोविसावा — स्वतःच्या उदाहरणाद्वारे देतात: असे नाही की मी फक्त तुलाच कर्मात प्रवृत्त करतो; तर मी स्वतःही कर्मात प्रवृत्त आहे, जरी वास्तविक पाहता तिन्ही लोकांमध्ये माझ्यासाठी काहीही कर्तव्य किंवा प्राप्त करण्यासारखे नाही. ईश्वर अर्जुनाला सूचित करतात: या अवतारात, तू स्वीकारले आहेस आणि मीही स्वीकारले आहे की तू सारथी हो आणि मी सारथी हो; म्हणून पाहा, मी क्षत्रिय असूनही, आज मी तुझा सारथी म्हणून कार्य करीत आहे आणि अशाप्रकारे, मी स्वीकारलेले कर्तव्य काळजीपूर्वक आणि सावधगिरीने बजावत आहे. माझ्या या कर्तव्यपालनाचा परिणाम तिन्ही लोकांवरही होईल; कारण मी तिन्ही लोकांतील आदर्श व्यक्ती आहे. सर्व प्राणी फक्त माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात. त्याचप्रमाणे, तूही तुझे नियमित कर्तव्य दुर्लक्ष करू नकोस तर मी जसे करतो तसेच ते काळजीपूर्वक आणि परिश्रमपूर्वक बजावावे.
संदर्भ: ज्याप्रमाणे मागील तीन श्लोकांमध्ये ईश्वरांनी स्वतःसाठी कर्म करताना सावधगिरी ठेवण्याचे वर्णन केले, त्याचप्रमाणे, पुढील दोन श्लोकांमध्ये, ते ज्ञानी महात्म्याला कर्म करताना सावधगिरी ठेवण्यासाठी प्रेरित करतात.
★🔗
