Τα αισθητήρια όργανα λέγονται ανώτερα του σώματος· ο νους είναι ανώτερος των αισθητηρίων οργάνων, η διάνοια ανώτερη του νου, και αυτός που είναι ανώτερος ακόμη και της διανοίας είναι ο Εαυτός.

Λέγεται ότι οι αἰσθήσεις εἶναι ὑπέρτερες (τοῦ παχέος σώματος). Ὑπέρτερον τῶν αἰσθήσεων εἶναι ὁ νοῦς, καὶ ὑπέρτερον καὶ τοῦ νοῦ εἶναι ὁ διάνουα. Ὑπέρτερον δὲ καὶ τοῦ διανόου εἶναι (ἡ ἐπιθυμία). Οὕτως, ὦ βραχίονα κραταιέ, γνοὺς τοῦτο τὸ ὑπέρτερον τοῦ διανόου—(τὴν ἐπιθυμίαν)—καὶ δαμάσας τὸν ἑαυτοῦ δι’ ἑαυτοῦ, κτεῖνον τοῦτον τὸν πολέμιον ἐν εἴδει ἐπιθυμίας, δυσνίκητον ὄντα. **3.42** Αἱ αἰσθήσεις λέγονται ὑπέρτεραι εἶναι τοῦ σώματος ἢ τῶν αἰσθητῶν. Τὸ νόημα εἶναι ὅτι διὰ τῶν αἰσθήσεων γινώσκονται τὰ αἰσθητά, ἀλλὰ διὰ τῶν αἰσθητῶν αἱ αἰσθήσεις οὐ γινώσκονται. Αἱ αἰσθήσεις δύνανται ὑπάρχειν χωρὶς τῶν αἰσθητῶν, ἀλλὰ χωρὶς τῶν αἰσθήσεων ἡ ὑπαρξις τῶν αἰσθητῶν οὐ δύναται βεβαιωθῆναι. Τὰ αἰσθητὰ οὐκ ἔχουσι τὴν δύναμιν φωτίζειν τὰς αἰσθήσεις· μᾶλλον δὲ αἱ αἰσθήσεις φωτίζουσι τὰ αἰσθητά. Αἱ αἰσθήσεις μένουσιν αἱ αὐταί, τὰ δὲ αἰσθητὰ διατελοῦσι μεταβαλλόμενα. Αἱ αἰσθήσεις εἰσι διηκτικαί, τὰ δὲ αἰσθητὰ διήκονται, τουτέστι τὰ αἰσθητὰ πίπτουσιν εἰς τὸν πεδίον τῶν αἰσθήσεων, ἀλλ’ αἱ αἰσθήσεις οὐ πίπτουσιν εἰς τὸν πεδίον τῶν αἰσθητῶν. Πρὸς τὰ αἰσθητὰ συγκρινόμεναι, αἱ αἰσθήσεις εἰσι λεπτότεραι. Διὰ τοῦτο, πρὸς τὰ αἰσθητὰ, αἱ αἰσθήσεις εἰσι ὑπέρτεραι, κρείττονες, φωτιστικαί, διηκτικαί, καὶ λεπτότεραι. Ὑπέρτερον τῶν αἰσθήσεων εἶναι ὁ νοῦς. Αἱ αἰσθήσεις οὐ γινώσκουσι τὸν νοῦν, ἀλλ’ ὁ νοῦς γινώσκει πάσας τὰς αἰσθήσεις. Ἐν ταῖς αἰσθήσεσιν, ἑκάστη αἴσθησις γινώσκει μόνον τὸ ἴδιον αὐτῆς αἰσθητόν, οὐ τὰ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων αἰσθητά. Οἷον, τὰ ὦτα γινώσκουσι μόνον τὸν ψόφον, οὐχ ἁφήν, μορφήν, γεῦσιν, ἢ ὀσμήν. Τὸ δέρμα γινώσκει μόνον τὴν ἁφήν, οὐχὶ ψόφον, μορφήν, γεῦσιν, ἢ ὀσμήν. Οἱ ὀφθαλμοὶ γινώσκουσι μόνον τὴν μορφήν, οὐχὶ ψόφον, ἁφήν, γεῦσιν, ἢ ὀσμήν. Ἡ γλῶσσα γινώσκει μόνον τὴν γεῦσιν, οὐχὶ ψόφον, ἁφήν, μορφήν, ἢ ὀσμήν. Καὶ ἡ ῥὶς γινώσκει μόνον τὴν ὀσμήν, οὐχὶ ψόφον, ἁφήν, μορφήν, ἢ γεῦσιν. Ἀλλ’ ὁ νοῦς γινώσκει τὰ πέντε αἰσθητήρια καὶ τὰ αἰσθητὰ αὐτῶν. Διὰ τοῦτο, ὁ νοῦς εἶναι ὑπέρτερος, κρείττων, φωτιστικός, διηκτικός, καὶ λεπτότερος πρὸς τὰς αἰσθήσεις. Ὑπέρτερον δὲ καὶ τοῦ νοῦ εἶναι ὁ διάνουα. Ὁ νοῦς οὐ γινώσκει τὸν διάνουαν, ἀλλ’ ὁ διάνουα γινώσκει τὸν νοῦν. Ὁ διάνουα γινώσκει τὴν κατάστασιν τοῦ νοῦ—εἴτε εἰρηνικός ἐστιν εἴτε ταρασσόμενος, κατάλληλος ἢ ἀκατάλληλος, κτλ. Γινώσκει δὲ καὶ εἰ αἱ αἰσθήσεις λειτουργοῦσιν ὀρθῶς ἢ οὔ. Τὸ νόημα εἶναι ὅτι ὁ διάνουα γινώσκει τὸν νοῦν καὶ τὰς ἐνθυμήσεις αὐτοῦ, ὡς καὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰ αἰσθητὰ αὐτῶν. Διὰ τοῦτο, ὁ διάνουα εἶναι ὑπέρτερος (κρείττων, φωτιστικός, διηκτικός, καὶ λεπτότερος) καὶ τοῦ νοῦ, ὅς ἐστιν ὑπέρτερος τῶν αἰσθήσεων. Ἀλλὰ τὸ ὑπέρτερον καὶ τοῦ διανόου ἐκεῖνό ἐστιν (ἡ ἐπιθυμία). Ὁ διάνουα εἶναι ὄργανον, καὶ τὸ «ἐγώ» εἶναι ὁ ποιῶν. Τὸ ὄργανον εἶναι ἐξαρτώμενον, ἀλλ’ ὁ ποιῶν εἶναι αὐτόνομος. Ἐν ἐκείνῳ τῷ «ἐγώ», τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον εἶναι ὅπου ἡ ἐπιθυμία κατοικεῖ. Διὰ τὴν ταύτησιν πρὸς τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον, ἐκείνη ἡ ἐπιθυμία φαίνεται κατοικοῦσα ἐν τῷ συνειδότι ἑαυτῷ. Ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ἡ ἐπιθυμία κατοικεῖ ἐν τῷ «ἐγώ», διότι τὸ «ἐγώ» ἐστιν ὁ ἐπιθυμῶν τῶν ἀπολαύσεων καὶ γινόμενος ὁ πάσχων ἡδονῆς καὶ λύπης. Ὑπάρχει ὁμοιογένεια (οὐσιώδης ἑνότης) μεταξὺ τῶν τριῶν: τοῦ πάσχοντος, τῆς πείρας, καὶ τοῦ πειρατοῦ αἰσθητοῦ. Χωρὶς ταύτης τῆς ὁμοιογενείας, οὐ δύναται εἶναι οὐδεμία ἐπιθυμία ἢ ἔλξις πρὸς τὸ αἰσθητὸν ἐν τῷ πάσχοντι. Ἐν τῷ ὑπέρτατῳ φωτιστῇ (καθαρῇ συνειδήσει), ὅστις φωτίζει τὴν κατάστασιν τοῦ πάσχοντος καὶ δι’ οὗ τὸ φῶς ἡ ὑπαρξις τοῦ πάσχοντος, τῆς πείρας, καὶ τοῦ πειρατοῦ αἰσθητοῦ βεβαιοῦται, οὐκ ἔστιν ἐπιθυμία. Πάντα μέχρι τοῦ «ἐγώ» εἶναι μέρος τῆς φύσεως. Ἐπέκεινα καὶ ἐκείνου τοῦ «ἐγώ» εἶναι τὸ ἄμεσον μέρος τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά, ὅπερ εἶναι ἡ στήριγξ, ἡ βάσις, ἡ αἰτία, καὶ ὁ κινητὴς πάντων τούτων—σώματος, αἰσθήσεων, νοῦ, διανόου, καὶ «ἐγώ»—καὶ εἶναι ὑπέρτερον, κρεῖττον, φωτιστικόν, διηκτικόν, καὶ λεπτότερον. Μόνον τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον (τῆς φύσεως) μεταβάλλεται εἰς ἡδονὴν καὶ λύπην, τουτέστι αἱ τροπαὶ ἡδονῆς καὶ λύπης συμβαίνουσι μόνον ἐν τῷ ἀδρανεῖ. Οὐκ ἔστι τροπὴ ἐν τῇ συνειδήσει· μᾶλλον δὲ ἡ συνείδησις εἶναι ὁ γινώσκων τὰς τροπάς. Ἀλλὰ διὰ τὴν ταύτησιν πρὸς τὸ ἀδρανές, ἡ συνείδησις αὐτὴ γίνεται ὁ πάσχων ἡδονῆς καὶ λύπης, τουτέστιν ἡ συνείδησις αὐτὴ γίνεται εὐδαίμων ἢ ἀθλία. Εὐδαιμονία καὶ ἀθλιότης οὐ δύνανται ἀνήκειν μόνῳ τῷ ἀδρανεῖ. Τὸ νόημα εἶναι ὅτι ταυτιζομένη πρὸς τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον ἐν τῷ «ἐγώ», ἡ συνείδησις δέχεται καὶ ἑαυτὴν ὡς «ἐγώ εἰμι ὁ πάσχων». Ἐπὶ τῇ ἐπιγνώσει τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά, ὁ χυμὸς τῆς ἀπολαύσεως παύεται—«Ἰδὼν τὸν Ὑπέρτατον, καὶ οὗτος ὁ χυμὸς παύεται» (Γκίτα 2.59). Ἐνταῦθα, ἡ λέξις «οὗτος» ἀναφέρεται εἰς τὸ «ἐγώ» τὸ γεγονὸς πάσχον, καὶ ἡ λέξις «Ὑπέρτατος» ἀναφέρεται εἰς ἐκεῖνο τὸ Ὑπέρτατον Ἀτμά, ὅπερ εἶναι ἀπρόσδεκτον τῆς καταστάσεως τοῦ πάσχοντος. Διὰ τῆς γνώσεως ἐκείνου, ὁ χυμός, τουτέστιν ἡ ἐπιθυμία, παύεται. Ἡ αἰτία εἶναι ὅτι ἡ ἐπιθυμία ἀναφαίνεται μόνον διὰ τὴν εὐδαιμονίαν, καὶ ἡ οὐσιώδης φύσις εἶναι αὐτὸ τὸ πλήρωμα τῆς συμφυοῦς εὐδαιμονίας. Διὰ τοῦτο, ἐπὶ τῇ ἐπιγνώσει τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά, ἡ ἐπιθυμία (ἡ εὐχὴ τῆς εὐδαιμονίας ἐκ τῆς ἑνώσεως) ἀπόλλυται εἰς τὸν αἰῶνα καὶ τελείως. Τὸ κύριον σημεῖον: Τὸ παχὺ σῶμα εἶναι τὸ αἰσθητόν· αἱ αἰσθήσεις εἶναι τὰ ἐξωτερικὰ ὄργανα· καὶ ὁ νοῦς-διάνουα εἶναι τὰ ἐσωτερικὰ ὄργανα. Αἱ αἰσθήσεις εἶναι ὑπέρτεραι (κρείττονες, φωτιστικαί, διηκτικαί, καὶ λεπτότεραι) τοῦ παχέος σώματος, καὶ ὁ διάνουα εἶναι ὑπέρτερος τῶν αἰσθήσεων. Ὑπέρτερον δὲ καὶ τοῦ διανόου εἶναι τὸ «ἐγώ», ὅπερ εἶναι ὁ ποιῶν. Ἐν ἐκείνῳ τῷ «ἐγώ» (τῷ ποιοῦντι) κατοικεῖ ἡ ἐπιθυμία, τουτέστιν ἡ κοσμικὴ ἐπιθυμία. Ἡ ἰδία ὑπαρξις (τὸ εἶναι), τουτέστιν ἡ οὐσιώδης φύσις, εἶναι συνείδησις, ἀμετάβλητος, καὶ τῆς φύσεως Ὑπάρξεως-Συνειδήσεως-Εὐδαιμονίας. Ὅταν ταυτίζεται πρὸς τὸ ἀδρανὲς (τὸ σῶμα γεγενημένον ἐκ τῆς φύσεως), τότε τὸ «ἐγώ» ἀναφαίνεται καὶ ἡ οὐσιώδης φύσις γίνεται ὁ ποιῶν. Οὕτως, ἐν τῷ ποιοῦντι, ὑπάρχει ἓν ἀδρανὲς στοιχεῖον καὶ ἓν συνειδητικὸν στοιχεῖον. Πρωτίστως, ἡ ἔλξις πρὸς τὸν κόσμον εἶναι διὰ τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον, καὶ πρωτίστως, ἡ ἔλξις πρὸς τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά εἶναι διὰ τὸ συνειδητικὸν στοιχεῖον (Σημείωσις σ. 201). Τὸ νόημα εἶναι ὅτι διὰ τὴν ἐπικράτησιν τοῦ ἀδρανοῦς στοιχείου ἐν αὐτῷ, αἱ κοσμικαὶ (πρὸς τὸν κόσμον ἀνήκουσαι) ἐπιθυμίαι μένουσιν, καὶ διὰ τὴν ἐπικράτησιν τοῦ συνειδητικοῦ στοιχείου, ἡ πνευματικὴ (πρὸς τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά ἀνήκουσα) ἐπιθυμία μένει. Τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον εἶναι φθαρτόν· διὰ τοῦτο, αἱ κοσμικαὶ ἐπιθυμίαι εἶναι φθαρταί. Τὸ συνειδητικὸν στοιχεῖον εἶναι ἀΐδιον· διὰ τοῦτο, ἡ πνευματικὴ ἐπιθυμία εἶναι πληρωτέα. Οὕτως, ὑπάρχει ἡ παῦσις τῶν κοσμικῶν ἐπιθυμιῶν (ὀρέξεων) καὶ ἡ πλήρωσις τῆς πνευματικῆς ἐπιθυμίας (ἡ ἐπιθυμία τῆς ἀπολυτρώσεως ἀπὸ τοῦ κόσμου, ἡ περιεργία τῆς Ἀτμα-γνώσεως, καὶ ἡ πόθος τῆς θείας ἀγάπης). Αἱ κοσμικαὶ ἐπιθυμίαι δύνανται ἀναφαίνεσθαι ἀλλ’ οὐ δύνανται διαμένειν. Ἀλλ’ ἡ πνευματικὴ ἐπιθυμία δύναται καταπιεσθῆναι ἀλλ’ οὐ δύναται ἀπολυθῆναι. Ἡ αἰτία εἶναι ὅτι αἱ κοσμικαὶ ἐπιθυμίαι εἶναι ἀνύπαρκτοι καὶ ἡ πνευματικὴ ἐπιθυμία εἶναι ὑπαρκτή. Διὰ τοῦτο, ὁ ζητητὴς οὔτε ἐλπίζειν ὀφείλει εἰς τὴν πλήρωσιν τῶν κοσμικῶν ἐπιθυμιῶν οὔτε ἀπογινώσκειν ἀπὸ τῆς πληρώσεως τῆς πνευματικῆς ἐπιθυμίας. Κατ’ οὐσίαν, ἐν τῇ ῥίζῃ, ὑπάρχει μόνον μία ἐπιθυμία, ἥτις εἶναι πρὸς τὸ ἴδιον ὅλον, τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά. Ἀλλὰ διὰ τὴν σύνδεσιν πρὸς τὸ ἀδρανές, αὕτη ἡ ἐπιθυμία διαιρεῖται εἰς δύο, καὶ ὁ ἄνθρωπος, ἵνα πληρώσῃ τὴν ἀληθινὴν αὐτοῦ ἐπιθυμίαν διὰ τοῦ μεταβαλλομένου ἀδρανοῦς (τοῦ κόσμου), ἄρχεται ἐπιθυμεῖν ἀδρανῆ αἰσθητά, ὅπερ εἶναι τὸ αὐτοῦ ἁμάρτημα. Ἡ αἰτία εἶναι ὅτι αἱ κοσμικαὶ ἐπιθυμίαι εἶναι ἀλλότρια καθήκοντα (παρα-δhαρμα) καὶ ἡ πνευματικὴ ἐπιθυμία εἶναι τὸ ἴδιον καθήκον (σβα-δhαρμα). Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀμφότεραι αἱ κοσμικαὶ καὶ πνευματικαὶ ἐπιθυμίαι μένουσιν ἐν τῷ ζητητῇ, μάχη ἀναφαίνεται. Διὰ ταύτης τῆς μάχης, ἐν τῷ χρόνῳ τῆς λατρείας, διαλογισμοῦ, ἁγίας συναναστροφῆς, κτλ., ἡ πνευματικὴ ἐπιθυμία μένει ἐγρηγορυῖα ἐν τῷ ζητητῇ, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἄλλοις χρόνοις, ἡ πνευματικὴ αὐτοῦ ἐπιθυμία καταπιέζεται καὶ αἱ κοσμικαὶ (δι’ ἀπόλαυσιν καὶ συσσώρευσιν) ἐπιθυμίαι ἀναφαίνονται. Ἕως οὗ αἱ κοσμικαὶ ἐπιθυμίαι μένουσιν, ἑδραία πρόθεσις πρὸς τὴν ἄσκησιν τῶν πνευματικῶν ἀσκήσεων οὐ δύναται μένειν βεβαία ἐν τῷ ζητητῇ. Χωρὶς τῆς πνευματικῆς ἐπιθυμίας ἐγειρομένης, ἡ πρόοδος τοῦ ζητητοῦ οὐ συμβαίνει. Ὅταν ὁ ζητητὴς ἔχῃ τὴν ἑδραίαν μόνην σκοπὸν τοῦ ἐπιτυχεῖν τὸν Θεόν, τότε αὕτη ἡ μάχη ἀπόλλυται καὶ μόνον μία πνευματικὴ ἐπιθυμία μένει ἐπικρατοῦσα ἐν τῷ ζητητῇ. Μόνης μιᾶς πνευματικῆς ἐπιθυμίας ἐπικρατούσης, ὁ ζητητὴς ῥᾳδίως ἐπιτυγχάνει τὸν Θεόν (Γκίτα 5.3). Διὰ τοῦτο, εἶναι πάνυ ἀναγκαῖον τῷ ζητητῇ ἐξαλείψαι τὴν μάχην μεταξὺ κοσμικῆς καὶ πνευματικῆς ἐπιθυμίας. Ἐν τῇ καθαρᾷ οὐσιώδει φύσει, ὑπάρχει αὐτομάτως ἔλξις ἢ ῥοπὴ πρὸς τὸ ἴδιον ὅλον, τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά, ἥτις καλεῖται ἀγάπη. Ὅταν δέχεται σχέσιν πρὸς τὸν κόσμον, τότε ἐκείνη ἡ ἀγάπη καταπιέζεται καὶ ἡ ἐπιθυμία ἀναφαίνεται. Ἕως οὗ ἡ ἐπιθυμία μένει, ἡ ἀγάπη οὐκ ἐγείρεται. Ἕως οὗ ἡ ἀγάπη οὐκ ἐγείρεται, ἡ ἐπιθυμία οὐκ ἀπόλλυται τελείως. Διὰ τὴν ἐπικράτησιν τοῦ ἀδρανοῦς στοιχείου, ἡ ἐπιθυμία τῶν κοσμικῶν ἀπολαύσεων (ἡ ἐπιθυμία) κατοικεῖ ἐν αὐτῷ· διὰ τὴν ἐπικράτησιν τοῦ συνειδητικοῦ στοιχείου, ἡ ἐπιθυμία πρὸς τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά κατοικεῖ καὶ ἐν αὐτῷ. Διὰ τοῦτο, ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ἡ ἐπιθυμία κατοικεῖ μόνον ἐν τῷ ἀδρανεῖ στοιχείῳ, ἀλλὰ καὶ τοῦτο μόνον διὰ τὴν σύνδεσιν αὐτοῦ πρὸς τὴν συνείδησιν. Ἀμέσως ὅταν ἡ σύνδεσις πρὸς τὴν συνείδησιν διακοπῇ, ἡ ἐπιθυμία ἀπόλλυται. Τὸ νόημα εἶναι ὅτι ἀμέσως ὅταν ἡ συνείδησις διακόψῃ τὴν σχέσιν αὐτῆς πρὸς τὸ ἀδρανὲς δι’ ἑαυτῆς, τὸ «ἐγώ», ὅπερ εἶναι ἡ ταύτησις τῆς συνειδήσεως πρὸς τὸ ἀδρανές, ἀπόλλυται, καὶ μετὰ τὴν ἀπώλειαν τοῦ «ἐγώ», ἡ ἐπιθυμία ἀπόλλυται. Ὁ ἰσχυρὸς λογισμὸς διὰ τὴν ἐπιθυμίαν κατοικοῦσαν ἐν τῷ ἀδρανεῖ στοιχείῳ τοῦ «ἐγώ» εἶναι οὗτος: Χωρὶς οὐσιώδους (στοιχειακῆς) ἑνότητος μεταξὺ τῶν τριῶν τούτων—τοῦ κόσμου φαινομένου ὡς τὸ ὁρώμενον, τῶν αἰσθήσεων τῶν ὁρώντων αὐτό, τοῦ διανόου, καὶ αὐτοῦ τοῦ ὁρῶντος, τοῦ πάσχοντος—οὐ δύναται εἶναι οὐδεμία ἔλξις τοῦ πάσχοντος πρὸς τὸ πειρατὸν αἰσθητόν. Ἡ αἰτία εἶναι ὅτι ἡ ἔλξις συμβαίνει μόνον ἐν ὁμοιογενείᾳ, οὐκ ἐν ἑτερογενείᾳ. Οἷον, οἱ ὀφθαλμοὶ ἕλκονται μόνον πρὸς μορφήν, οὐ πρὸς ψόφον. Τοῦτο ἁρμόζει εἰς πάσας τὰς αἰσθήσεις. Ὁ διάνουα ἕλκεται καὶ αὐτὸς μόνον πρὸς τὸ νοητὸν αἰσθητόν (διάκρισιν καὶ ἀνάκλασιν), οὐ πρὸς αἰσθητὰ ὡς ψόφον, κτλ. (Ἐὰν εἶναι, εἶναι μόνον λαμβάνων τὰς αἰσθήσεις μετ’ αὐτοῦ). Ὁμοίως, ὁ Ἀτμά ἔχει οὐσιώδη ἑνότητα πρὸς τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά· διὰ τοῦτο, ὁ Ἀτμά ἔχει ἔλξιν πρὸς τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά. Αὕτη ἡ οὐσιώδης ἑνότης πείρεται μόνον παντελῶς ἀπορρίπτοντας τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον, τουτέστι παντελῶς διακόπτοντας τὴν ὑποτεθεῖσαν σχέσιν πρὸς τὸ ἀδρανές. Ἐπὶ τῇ πείρᾳ αὐτοῦ, ἡ ἀγάπη ἐγείρεται. Ἐν τῇ ἀγάπῃ, οὐδὲ ἴχνος ἀδρανείας (ἀνυπαρξίας) μένει, τουτέστιν ὑπάρχει ἀπόλυτος ἀπουσία ἀδρανείας. Τὸ λεπτότατον μέρος τῆς ἀποτελέσματος τῆς φύσεως, τὸ αἰτιατικὸν σῶμα (Μαhατ-ταττβα, ὁ κοσμικὸς διάνουα), εἶναι τὸ ἀδρανὲς στοιχεῖον τοῦ «ἐγώ». Ἡ ἐπιθυμία κατοικεῖ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰτιατικῷ σώματι. Διὰ τὴν ταύτησιν πρὸς τὸ αἰτιατικὸν σῶμα, ἡ ἐπιθυμία φαίνεται εἶναι ἐν τῷ Ἀτμά. Ἐπὶ τῇ παύσει τῆς ταυτήσεως, πείρεται ἡ ἰδία καθαρὰ οὐσιώδης φύσις, ἐν ᾗ οὐδὲ ἴχνος ἐπιθυμίας ὑπάρχει. Ἐπὶ τῇ πείρᾳ τῆς οὐσιώδους φύσεως, ἡ ἐπιθυμία ἐκριζοῦται τελείως. Οὕτως, γνοὺς τοῦτο τὸ ὑπέρτερον τοῦ διανόου. Πρῶτον, ἐλέχθη ὅτι αἱ αἰσθήσεις εἶναι ὑπέρτεραι τοῦ σώματος, ὁ νοῦς ὑπέρτερος τῶν αἰσθήσεων, ὁ διάνουα ὑπέρτερος τοῦ νοῦ, καὶ ἡ ἐπιθυμία ὑπέρτερη τοῦ διανόου. Νῦν, ἡ πρόθεσις τοῦ εἰπεῖν γνῶναι τὸ ὑπέρτερον τοῦ διανόου ἐν ταῖς ἄνω βαθμίσιν εἶναι ὅτι αὕτη ἡ ἐπιθυμία κατοικεῖ ἐν τῷ «ἐγώ». Ἐν τῇ ἀληθινῇ οὐσιώδει φύσει, οὐκ ἔστιν ἐπιθυμία. Εἰ ἡ ἐπιθυμία ἦν ἐν τῇ οὐσιώδει φύσει, οὐδέποτε ἂν ἀπώλλυτο. Ἡ ἐπιθυμία ἀναφαίνεται μόνον ταυτιζομένη πρὸς τὸ φθαρτὸν ἀδρανές. Καὶ ἐν τῇ ταυτήσει, ἡ ἐπιθυμία κατοικεῖ μόνον ἐν τῷ ἀδρανεῖ, ἀλλὰ φαίνεται εἶναι ἐν τῇ οὐσιώδει φύσει. Διὰ τοῦτο, γνοὺς ταύτην τὴν ἐπιθυμίαν τὴν κατοικοῦσαν ἐπέκεινα τοῦ διανόου, ὀφείλει τις ἀπολέσαι αὐτήν. Δαμάσας τὸν ἑαυτοῦ δι’ ἑαυτοῦ. Ὁ τρόπος τοῦ κτεῖναι τὴν ἐπιθυμίαν τὴν κατοικοῦσαν ἐν τῷ «ἐγώ», τῷ ἐπέκεινα τοῦ διανόου, εἶναι: δαμάσαι τὸν ἑαυτοῦ δι’ ἑαυτοῦ, τουτέστι τηρεῖν τὴν σχέσιν μόνον πρὸς τὴν ἰδίαν καθαρὰν οὐσιώδη φύσιν ἢ πρὸς τὸ ἴδιον ὅλον, τὸν Θεόν, ὅπερ εἶναι ἀληθινόν. Ἡ αὐτὴ ἰδέα ἐκφράζεται ἐν τῷ ἕκτῳ κεφαλαίῳ, πέμπτῃ στίχῳ, διὰ τῶν λέξεων «ἀνέλκων τὸν ἑαυτοῦ δι’ ἑαυτοῦ» καὶ ἐν τῇ ἕκτῃ στίχῳ διὰ τῶν λέξεων «ὑφ’ οὗ ὁ ἑαυτοῦ δαμάζεται δι’ ἑαυτοῦ». Ἡ οὐσιώδης φύσις (ὁ Ἀτμά) εἶναι ἄμεσον μέρος τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά, καὶ τὸ σῶμα, αἱ αἰσθήσεις, ὁ νοῦς, καὶ ὁ διάνουα εἶναι μέρη τοῦ κόσμου. Ὅταν ἡ οὐσιώδης φύσις ἀποστρέφεται ἀπὸ τοῦ ὅλου αὐτῆς, τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά, καὶ στρέφεται πρὸς τὴν φύσιν (τὸν κόσμον), τότε αἱ ἐπιθυμίαι ἀναφαίνονται ἐν αὐτῇ. Αἱ ἐπιθυμίαι ἀναφαίνονται ἐκ αἰσθήματος ἐλλείψεως, καὶ ἡ ἔλλειψις ἀναφαίνεται ἐκ σχέσεως πρὸς τὸν κόσμον, διότι ὁ κόσμος εἶναι τῆς φύσεως ἐλλείψεως μόνον—«Τοῦ ἀνυπάρκτου οὐκ ἔστιν ὕπαρξις» (Γκίτα 2.16). Ἀμέσως ὅταν ἡ σχέσις πρὸς τὸν κόσμον διακοπῇ, αἱ ἐπιθυμίαι ἀπόλλυνται, διότι ἐν τῇ οὐσιώδει φύσει οὐκ ἔστιν ἔλλειψις—«Τοῦ ὑπάρκτου οὐκ ἔστιν ἀνυπαρξία» (Γκίτα 2.16). Καὶ μετὰ τὸ ἀποστραφῆναι ἀπὸ τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά καὶ ὑποθέσει σχέσεως πρὸς τὸν κόσμον, ἡ ἀληθινὴ ἐπιθυμία (χρεία ἢ πείνα) τῆς ἀτομικῆς ψυχῆς εἶναι μόνον τὸ ἐπιτυχεῖν τὸ ὅλον αὐτῆς, τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά. Ἐν εἴδει «Μήποτε ζῶσα διατελῶ, μήποτε πάντα γινώσκω, μήποτε γένωμαι εὐδαίμων εἰς τὸν αἰῶνα», αὐτὴ ἐν τῇ ἀληθείᾳ ἐπιθυμεῖ μόνον τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμά, τῆς φύσεως Ὑπάρξεως-Συνειδήσεως-Εὐδαιμονίας. Ἀλλὰ διὰ τὴν ὑπόθεσιν σχέσεως πρὸς τὸν κόσμον, ἐπιθυμεῖ πλανωμένη πληρῶσαι ταύτας τὰς ἐπιθυμίας δι’ αὐτοῦ τοῦ κόσμου—τοῦτό ἐστιν ἡ ἐπιθυμία. Αὕτη ἡ ἐπιθυμία οὐδέποτε δύναται πληρωθῆναι. Διὰ τοῦτο, αὕτη ἡ ἐπιθυμία ὀφείλει ἀπολυθῆναι. Ὁ συνδεθεὶς ἑαυτὸν πρὸς τὸν κόσμον δύναται καὶ ἀποσυνδέσει αὐτόν. Διὰ τοῦτο, ὁ Κύριος ἐνετείλατο διακόψαι τὴν ἰδίαν σχέσιν πρὸς τὸν κόσμον δι’ ἑαυτοῦ καὶ κτεῖναι τὴν ἐπιθυμίαν. Ἐν τῷ δαμάσαι τὸν ἑαυτοῦ δι’ ἑαυτοῦ, οὐκ ἔστιν ἄσκησις, διότι ἡ ἄσκησις συμβαίνει μόνον μετὰ τῆς βοηθείας τοῦ κόσμου (σώματος, αἰσθήσεων, νοῦ, καὶ διανόου). Διὰ τοῦτο, ἐν τῇ ἀσκήσει, ἡ βοήθεια σχέσεως πρὸς τὸν κόσμον ὀφείλει ληφθῆναι. Ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ἡ ἑδραίωσις ἐν τῇ ἰδίᾳ οὐσιώδει φύσει ἢ ἡ ἐπίτευξις τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμά οὐ συμβαίνει μετὰ τῆς βοηθείας τοῦ κόσμου· μᾶλλον δὲ συμβαίνει δι’ ἑαυτοῦ διὰ ἀπορρήξεως (διακοπῆς σχέσεως) τοῦ κόσμου. Τὸ κύριον σημεῖον: Ὅταν ἡ συνείδησις ὑποθέτῃ σχέσιν πρὸς τὸ ἀδρανές, τότε