Indera dikatakan lebih utama daripada badan; minda lebih utama daripada indera, akal lebih utama daripada minda, dan yang lebih utama daripada akal ialah Sang Diri.

**3.42** Dikatakan bahawa indera-indera itu lebih unggul (daripada badan kasar atau objek-objek indera). Maksudnya, melalui indera, objek-objek diketahui, tetapi melalui objek-objek, indera tidak dapat diketahui. Indera boleh wujud tanpa objek, tetapi tanpa indera, kewujudan objek tidak dapat dipastikan. Objek tidak mempunyai kuasa untuk menyinari indera; sebaliknya, inderalah yang menyinari objek. Indera kekal sama, tetapi objek sentiasa berubah. Indera bersifat meresap (pervasive), dan objek-objek itu yang diresapi, bermaksud objek jatuh dalam skop indera, tetapi indera tidak jatuh dalam skop objek. Berbanding objek, indera lebih halus. Oleh itu, berbanding objek, indera lebih unggul, lebih kuat, penyinar, meresap, dan halus. Lebih unggul daripada indera ialah minda. Indera tidak mengetahui minda, tetapi minda mengetahui semua indera. Dalam kalangan indera, setiap indera hanya mengetahui objeknya sendiri, bukan objek indera lain. Contohnya, telinga hanya mengetahui bunyi, bukan sentuhan, rupa, rasa, atau bau. Kulit hanya mengetahui sentuhan, bukan bunyi, rupa, rasa, atau bau. Mata hanya mengetahui rupa, bukan bunyi, sentuhan, rasa, atau bau. Lidah hanya mengetahui rasa, bukan bunyi, sentuhan, rupa, atau bau. Dan hidung hanya mengetahui bau, bukan bunyi, sentuhan, rupa, atau rasa. Tetapi minda mengetahui kelima-lima organ deria dan objek-objeknya. Oleh itu, minda lebih unggul, lebih kuat, penyinar, meresap, dan halus berbanding indera. Lebih unggul daripada minda pula ialah budi (intelek). Minda tidak mengetahui budi, tetapi budi mengetahui minda. Budi mengetahui keadaan minda—sama ada tenang atau gelisah, betul atau tidak betul, dan sebagainya. Ia juga mengetahui sama ada indera berfungsi dengan baik atau tidak. Maksudnya, budi mengetahui minda dan fikirannya, serta indera dan objek-objeknya. Oleh itu, budi lebih unggul (lebih kuat, penyinar, meresap, dan halus) daripada minda, yang lebih unggul daripada indera. Tetapi yang lebih unggul daripada budi ialah Dia (nafsu keinginan). Budi adalah alat, dan 'aku' (ahankara) adalah pelaku. Alat itu bergantung, tetapi pelaku itu bebas. Dalam 'aku' itu, unsur jada (inert) adalah tempat nafsu keinginan bersarang. Disebabkan pengenalan diri (identifikasi) dengan unsur jada, nafsu keinginan itu kelihatan bersarang dalam diri yang sedar. Pada hakikatnya, nafsu keinginan bersarang dalam 'aku' kerana 'akulah yang menginginkan kenikmatan dan menjadi pengalaman kesenangan dan kesakitan. Terdapat keserupaan hakiki (homogeneity) antara ketiga-tiganya: pengalaman, pengalaman itu sendiri, dan objek pengalaman. Tanpa keserupaan hakiki ini, tidak mungkin ada sebarang nafsu keinginan atau tarikan terhadap objek dalam diri pengalaman. Dalam penyinar tertinggi (kesedaran tulen), yang menyinari keadaan sebagai pengalaman dan melalui cahaya-Nya kewujudan pengalaman, pengalaman itu sendiri, dan objek pengalaman dipastikan, tiada nafsu keinginan. Segala-galanya sehingga 'aku' adalah sebahagian daripada alam (prakriti). Bahkan melampaui 'aku' itu adalah bahagian langsung daripada Atma Tertinggi (Paramatma), yang menjadi sokongan, asas, sebab, dan penggerak semua ini—badan, indera, minda, budi, dan 'aku'—dan adalah lebih unggul, lebih kuat, penyinar, meresap, dan halus. Hanya unsur jada (daripada alam) berubah menjadi kesenangan dan kesakitan, bermaksud perubahan (modifikasi) kesenangan dan kesakitan hanya berlaku dalam yang jada. Tiada perubahan dalam kesedaran; sebaliknya, kesedaran adalah pengetahuan kepada perubahan. Walau bagaimanapun, disebabkan pengenalan diri dengan yang jada, kesedaran itu sendiri menjadi pengalaman kesenangan dan kesakitan, bermaksud kesedaran itu sendiri menjadi gembira atau sedih. Kegembiraan dan kesedihan tidak boleh menjadi milik yang jada semata-mata. Maksudnya, dengan mengenali diri dengan unsur jada dalam 'aku', kesedaran juga menerima dirinya sebagai 'akulah pengalaman'. Atas kesedaran Atma Tertinggi, selera untuk kenikmatan terhenti—"Setelah melihat Yang Tertinggi, bahkan selera ini terhenti" (Gita 2.59). Di sini, perkataan 'ini' merujuk kepada 'aku' yang telah menjadi pengalaman, dan perkataan 'Tertinggi' merujuk kepada Atma Tertinggi itu, yang tidak terikat dengan keadaan sebagai pengalaman. Melalui pengetahuan tentang Itu, selera, iaitu nafsu keinginan, terhenti. Sebabnya, nafsu keinginan timbul hanya untuk kebahagiaan, dan sifat hakiki adalah kumpulan kebahagiaan semula jadi yang wujud dalam diri. Oleh itu, atas kesedaran Atma Tertinggi, nafsu keinginan (keinginan untuk kebahagiaan yang timbul daripada penyatuan) dimusnahkan selama-lamanya dan sepenuhnya. Inti patinya: Badan kasar adalah objek; indera adalah alat luaran; dan minda-budi adalah alat dalaman. Indera lebih unggul (lebih kuat, penyinar, meresap, dan halus) daripada badan kasar, dan budi lebih unggul daripada indera. Lebih unggul daripada budi ialah 'aku', yang merupakan pelaku. Dalam 'aku' (pelaku) itu bersarang nafsu keinginan, iaitu nafsu keinginan duniawi. Kewujudan sendiri (keadaan wujud), iaitu sifat hakiki sendiri, adalah kesedaran, tidak berubah, dan bersifat Kewujudan-Kesedaran-Kebahagiaan (Sat-Chit-Ananda). Apabila ia mengenali diri dengan yang jada (badan yang lahir daripada alam), maka 'aku' timbul dan sifat hakiki menjadi pelaku. Justeru, dalam pelaku, terdapat satu unsur jada dan satu unsur sedar. Pada asasnya, tarikan terhadap dunia adalah disebabkan unsur jada, dan pada asasnya, tarikan terhadap Atma Tertinggi adalah disebabkan unsur sedar (Nota hlm. 201). Maksudnya, disebabkan keunggulan unsur jada di dalamnya, nafsu keinginan duniawi (berkaitan dunia) kekal, dan disebabkan keunggulan unsur sedar, nafsu keinginan rohani (berkaitan Atma Tertinggi) kekal. Unsur jada itu fana; oleh itu, nafsu keinginan duniawi adalah fana. Unsur sedar itu kekal; oleh itu, nafsu keinginan rohani perlu dipenuhi. Demikianlah, berlakunya penghentian nafsu keinginan duniawi (kerinduan) dan pemenuhan nafsu keinginan rohani (keinginan untuk pembebasan daripada dunia, keingintahuan untuk Pengetahuan Diri, dan kerinduan untuk cinta ketuhanan). Nafsu keinginan duniawi boleh timbul tetapi tidak dapat kekal. Walau bagaimanapun, nafsu keinginan rohani boleh ditekan tetapi tidak dapat dimusnahkan. Sebabnya, nafsu keinginan duniawi adalah tidak nyata dan nafsu keinginan rohani adalah nyata. Oleh itu, seorang pencari tidak seharusnya mengharapkan pemenuhan nafsu keinginan duniawi mahupun berputus asa daripada pemenuhan nafsu keinginan rohani. Pada dasarnya, pada akarnya, hanya ada satu nafsu keinginan, iaitu untuk keseluruhan diri sendiri, Atma Tertinggi. Walau bagaimanapun, disebabkan hubungan dengan yang jada, nafsu keinginan ini terbahagi kepada dua, dan manusia, untuk memenuhi nafsu keinginan sebenarnya melalui yang jada yang berubah (dunia), mula menginginkan objek-objek jada, yang merupakan kesilapannya. Sebabnya, nafsu keinginan duniawi adalah kewajipan orang lain (para-dharma) dan nafsu keinginan rohani adalah kewajipan sendiri (sva-dharma). Walau bagaimanapun, kerana kedua-dua nafsu keinginan duniawi dan rohani kekal dalam diri seorang pencari, konflik timbul. Disebabkan konflik ini, semasa waktu ibadah, meditasi, pergaulan suci, dan sebagainya, nafsu keinginan rohani kekal terjaga dalam pencari, tetapi pada masa lain, nafsu keinginan rohaninya ditekan dan nafsu keinginan duniawi (untuk kenikmatan dan pengumpulan) timbul. Selagi nafsu keinginan duniawi kekal, tekad yang kukuh untuk melaksanakan disiplin rohani tidak dapat kekal teguh dalam diri pencari. Tanpa nafsu keinginan rohani terjaga, kemajuan pencari tidak berlaku. Apabila pencari mempunyai satu-satunya tujuan yang kukuh untuk mencapai Tuhan, maka konflik ini dimusnahkan dan hanya satu nafsu keinginan rohani kekal dominan dalam pencari. Dengan hanya satu nafsu keinginan rohani kekal dominan, pencari dengan mudah mencapai Tuhan (Gita 5.3). Oleh itu, adalah sangat perlu bagi pencari untuk menghapuskan konflik antara nafsu keinginan duniawi dan rohani. Dalam sifat hakiki tulen, secara automatik terdapat tarikan atau kecenderungan terhadap keseluruhan diri sendiri, Atma Tertinggi, yang dipanggil cinta (prema). Apabila ia menerima hubungan dengan dunia, maka cinta itu ditekan dan nafsu keinginan timbul. Selagi nafsu keinginan kekal, cinta tidak terjaga. Selagi cinta tidak terjaga, nafsu keinginan tidak dimusnahkan sepenuhnya. Disebabkan keunggulan unsur jada, nafsu keinginan untuk kenikmatan duniawi (kama) bersarang di dalamnya; disebabkan keunggulan unsur sedar, nafsu keinginan untuk Atma Tertinggi juga bersarang di dalamnya. Oleh itu, pada hakikatnya, nafsu keinginan hanya bersarang dalam unsur jada, tetapi itu juga hanya disebabkan hubungannya dengan kesedaran. Sebaik sahaja hubungan dengan kesedaran diputuskan, nafsu keinginan dimusnahkan. Maksudnya, sebaik sahaja kesedaran memutuskan hubungannya dengan yang jada melalui dirinya sendiri, 'aku', iaitu pengenalan diri kesedaran dengan yang jada, dimusnahkan, dan dengan kemusnahan 'aku', nafsu keinginan dimusnahkan. Alasan kukuh untuk nafsu keinginan bersarang dalam unsur jada 'aku' adalah ini: Tanpa kesatuan hakiki (unsur) antara ketiga-tiga ini—dunia yang kelihatan sebagai yang dilihat, indera yang melihatnya, budi, dan si pelihat sendiri, si pengalaman—tidak mungkin ada sebarang tarikan si pengalaman terhadap objek pengalaman. Sebabnya, tarikan hanya berlaku dalam keserupaan hakiki, bukan dalam perbezaan hakiki. Contohnya, mata hanya tertarik kepada rupa, bukan kepada bunyi. Ini terpakai untuk semua indera. Budi juga hanya tertarik kepada objek pemahaman (diskriminasi dan renungan), bukan kepada objek seperti bunyi, dan sebagainya (jika ada, ia hanya dengan membawa indera bersamanya). Begitu juga, Diri mempunyai kesatuan hakiki dengan Atma Tertinggi; oleh itu, Diri mempunyai tarikan terhadap Atma Tertinggi. Kesatuan hakiki ini dialami hanya dengan melepaskan unsur jada sepenuhnya, iaitu dengan memutuskan sepenuhnya hubungan yang dianggap dengan yang jada. Atas pengalamannya, cinta terjaga. Dalam cinta, tidak ada sedikit pun sisa kejadaan (ketidaknyataan), bermaksud terdapat ketiadaan mutlak kejadaan. Bahagian kesan alam yang sangat halus, badan sebab (Mahat-tattva, budi kosmik), adalah unsur jada 'aku'. Nafsu keinginan hanya bersarang dalam badan sebab ini. Disebabkan pengenalan diri dengan badan sebab, nafsu keinginan kelihatan berada dalam Diri. Atas penghentian pengenalan diri, seseorang mengalami sifat hakiki tulen sendiri, di mana tidak ada sedikit pun nafsu keinginan. Atas pengalaman sifat hakiki, nafsu keinginan dihapuskan sepenuhnya. Demikianlah, mengetahui yang lebih unggul daripada budi. Pertama, dinyatakan bahawa indera lebih unggul daripada badan, minda lebih unggul daripada indera, budi lebih unggul daripada minda, dan nafsu keinginan lebih unggul daripada budi. Sekarang, maksud mengatakan untuk mengetahui yang lebih unggul daripada budi dalam langkah-langkah di atas adalah bahawa nafsu keinginan ini bersarang dalam 'aku'. Dalam sifat hakiki sebenar sendiri, tiada nafsu keinginan. Jika nafsu keinginan berada dalam sifat hakiki, ia tidak akan pernah dimusnahkan. Nafsu keinginan timbul hanya dengan mengenali diri dengan yang jada yang fana. Walaupun dalam pengenalan diri, nafsu keinginan hanya bersarang dalam yang jada, tetapi ia kelihatan berada dalam sifat hakiki. Oleh itu, mengetahui nafsu keinginan ini yang bersarang di sebalik budi, seseorang harus memusnahkannya. **Mengawal diri dengan diri sendiri.** Cara untuk membunuh nafsu keinginan yang bersarang dalam 'aku', yang berada di sebalik budi, adalah: mengawal diri dengan diri sendiri, bermaksud mengekalkan hubungan seseorang hanya dengan sifat hakiki tulen sendiri atau dengan keseluruhan diri sendiri, Tuhan, yang nyata. Idea yang sama dinyatakan dalam bab keenam, ayat kelima, dengan perkataan "angkatlah diri dengan diri sendiri" dan dalam ayat keenam dengan perkataan "oleh siapa diri dikawal oleh diri sendiri." Sifat hakiki (Diri) adalah bahagian langsung Atma Tertinggi, dan badan, indera, minda, dan budi adalah bahagian dunia. Apabila sifat hakiki berpaling daripada keseluruhannya, Atma Tertinggi, dan menghadap alam (dunia), maka nafsu keinginan timbul di dalamnya. Nafsu keinginan timbul daripada rasa kekurangan, dan kekurangan timbul daripada hubungan dengan dunia kerana dunia bersifat kekurangan semata-mata—"Daripada yang tidak nyata tiada kewujudan" (Gita 2.16). Sebaik sahaja hubungan dengan dunia diputuskan, nafsu keinginan dimusnahkan kerana dalam sifat hakiki tiada kekurangan—"Daripada yang nyata tiada ketiadaan" (Gita 2.16). Walaupun setelah berpaling daripada Atma Tertinggi dan menganggap hubungan dengan dunia, nafsu keinginan sebenar (keperluan atau kelaparan) jiwa individu hanyalah untuk mencapai keseluruhannya, Atma Tertinggi. Dalam bentuk "Semoga aku sentiasa hidup, semoga aku mengetahui segala-galanya, semoga aku menjadi bahagia selama-lamanya," ia sebenarnya hanya menginginkan Atma Tertinggi, yang bersifat Kewujudan-Kesedaran-Kebahagiaan. Tetapi disebabkan menganggap hubungan dengan dunia, ia secara silap mahu memenuhi nafsu keinginan ini melalui dunia itu sendiri—inilah nafsu keinginan. Nafsu keinginan ini tidak akan pernah dipenuhi. Oleh itu, nafsu keinginan ini mesti dimusnahkan. Dia yang telah menghubungkan dirinya dengan dunia juga boleh memutuskan hubungan itu. Oleh itu, Tuhan telah memerintahkan untuk memutuskan hubungan seseorang dengan dunia oleh diri sendiri dan untuk membunuh nafsu keinginan. Dalam mengawal diri dengan diri sendiri, tiada amalan, kerana amalan hanya berlaku dengan bantuan dunia (badan, indera, minda, dan budi). Oleh itu, dalam amalan, bantuan hubungan dengan dunia perlu diambil. Pada hakikatnya, peneguhan dalam sifat hakiki sendiri atau pencapaian Atma Tertinggi tidak berlaku dengan bantuan dunia; sebaliknya, ia berlaku oleh diri sendiri melalui pelepasan (pemutusan hubungan) dunia. Inti patinya: Apabila kesedaran menganggap hubungan dengan yang jada, maka di dalamnya terdapat nafsu keinginan untuk dunia (kenikmatan) serta untuk Atma Tertinggi. Atas menganggap hubungan dengan yang jada, kesilapan yang berlaku untuk jiwa individu adalah bahawa ia mula menginginkan objek-objek duniawi untuk memenuhi nafsu keinginan, kerinduan untuk Atma Tertinggi yang bersifat Kewujudan-Kesedaran-Kebahagiaan, melalui dunia itu sendiri. Akibatnya, kedua-dua nafsu keinginan ini (tanpa Pengetahuan Diri) tidak pernah berhenti. Untuk mengetahui dunia, pemisahan adalah perlu, dan untuk mengetahui Atma Tertinggi, kesatuan dengan Atma Tertinggi adalah perlu kerana pada hakikatnya Diri adalah berbeza daripada dunia dan tidak berbeza daripada Atma Tertinggi. Walau bagaimanapun, dengan menginginkan dunia, Diri menganggap ketidakbezaan atau kedekatan sendiri dengan dunia, yang tidak pernah mungkin; dan dengan menginginkan Atma Tertinggi, Diri menganggap perbezaan atau jarak (pembelakan) sendiri daripada Atma Tertinggi, tetapi tidak ada kemungkinan untuk ini juga. Walau bagaimanapun, untuk memusnahkan nafsu keinginan duniawi, mempunyai nafsu keinginan rohani adalah sangat berguna. Jika nafsu keinginan rohani menjadi kuat, maka nafsu keinginan duniawi secara automatik terhenti. Atas penghentian sepenuhnya nafsu keinginan duniawi, nafsu keinginan rohani dipenuhi, bermaksud Atma Tertinggi yang sentiasa dicapai dialami (Nota hlm. 203.1). Sebabnya, pada hakikatnya, Tuhan sentiasa dan di mana-mana hadir, tetapi disebabkan kehadiran nafsu keinginan duniawi, Dia tidak dialami. **Bunuhlah musuh, wahai yang berlengan perkasa, dalam bentuk nafsu keinginan, yang sukar ditakluki.** 'Berkedua lengan perkasa' bermaksud yang mempunyai lengan besar dan kuat, iaitu seorang wira. Dengan memanggil Arjuna 'berlengan perkasa', iaitu seorang wira, Tuhan menunjukkan bahawa kamu mampu mengawal musuh dalam bentuk nafsu keinginan ini. Semasa mengekalkan hubungan dengan dunia, adalah sangat sukar untuk memusnahkan nafsu keinginan. Nafsu keinginan ini, meliputi bahkan diskriminasi orang-orang besar, mengalihkan mereka daripada kewajipan, menyebabkan kejatuhan mereka. Oleh itu, Tuhan telah memanggilnya musuh yang sukar ditakluki. Maksud memanggil nafsu keinginan musuh yang sukar ditakluki adalah untuk lebih berhati-hati mengenainya, bukan untuk menjadi putus asa dengan menganggapnya tidak dapat ditakluki. Kemunculan, pemenuhan, ketidakpuasan, dan penghentian mana-mana satu nafsu keinginan berlaku; oleh itu, nafsu keinginan semata-mata tertakluk kepada kemunculan dan kemusnahan. Tetapi Diri wujud secara berterusan dan mengetahui kemunculan dan kemusnahan nafsu keinginan. Oleh itu, ia boleh dengan mudah memutuskan hubungannya dengan nafsu keinginan kerana pada hakikatnya tiada hubungan. Justeru, seorang pencari tidak seharusnya takut kepada nafsu keinginan. Jika pencari mempunyai tujuan kukuh untuk kebaikan sendiri (Nota hlm. 203.2), maka dia boleh dengan mudah membunuh nafsu keinginan. Dalam pelepasan nafsu keinginan atau dalam pencapaian Tuhan, semua berhak, layak, dan mampu secara bebas. Tetapi dalam pemenuhan nafsu keinginan, tiada siapa yang berhak, layak, atau mampu secara bebas. Sebabnya, nafsu keinginan tidak akan pernah dipenuhi. Tuhan telah memberikan badan manusia hanya untuk pencapaian-Nya. Oleh itu, melepaskan nafsu keinginan tidak sukar. Ia kelihatan sukar hanya kerana memberikan kepentingan kepada objek-objek kenikmatan duniawi. Untuk membasmi nafsu keinginan untuk kebahagiaan (keadaan yang menguntungkan), Tuhan menghantar kesedihan (keadaan yang tidak menguntungkan) dari semasa ke semasa supaya seseorang tidak menginginkan kebahagiaan; jika kamu menginginkan, kamu akan mendapat kesedihan. Seseorang yang menginginkan objek duniawi tidak akan pernah terlepas daripada kesedihan—inilah peraturan kerana kenikmatan yang timbul daripada sentuhan memang punca kesedihan (Gita 5.22). Dalam Diri (sifat hakiki) terdapat kekuatan tak terhingga. Ia adalah dengan mencapai kewujudan dan kekuatannya bahawa budi, minda, dan indera menjadi wujud dan kuat. Tetapi disebabkan menghubungkan hubungan dengan yang jada, ia melupakan kekuatan sendiri dan menganggap dirinya bawahan kepada budi, minda, dan indera. Oleh itu, untuk membunuh musuh dalam bentuk nafsu keinginan, mengetahui diri sendiri dan mengenali kekuatan sendiri adalah sangat perlu. Nafsu keinginan berlaku disebabkan hubungan dengan yang jada dan berada dalam yang jada sahaja. Disebabkan pengenalan diri, ia kelihatan berada dalam Diri. Jika tiada hubungan dengan yang jada, tiada langsung nafsu keinginan. Oleh itu, di sini maksud membunuh nafsu keinginan sebenarnya adalah untuk menunjukkan ketiadaan mutlak nafsu keinginan. Bertentangan dengan ini, jika seseorang menerima kewujudan nafsu keinginan, iaitu kerinduan, dan cuba memusnahkannya, maka kemusnahan nafsu keinginan adalah sukar. Sebabnya, pada hakikatnya, nafsu keinginan tidak mempunyai kewujudan bebas. Nafsu keinginan timbul, dan yang timbul akan dimusnahkan—inilah peraturan. Jika seseorang tidak menghiburkan nafsu keinginan ini, maka nafsu keinginan sebelumnya akan secara automatik dimusnahkan. Oleh itu, maksud memusnahkan nafsu keinginan adalah: tidak menghiburkan nafsu keinginan baru. Hanya dengan menganggap objek-objek duniawi seperti badan, dan sebagainya, sebagai 'aku', 'milikku', dan 'untukku' seseorang mengalami rasa kekurangan dalam dirinya, tetapi manusia secara silap mahu memenuhi kekurangan itu juga melalui objek-objek duniawi. Oleh itu, dia menginginkan objek-objek itu. Tetapi pada hakikatnya, sehingga hari ini, kekurangan seseorang tidak pernah dipenuhi oleh objek-objek duniawi, dan tidak akan pernah boleh. Sebabnya, Diri tidak dapat binasa dan objek boleh binasa. Walaupun Diri tidak dapat binasa, dengan menginginkan yang boleh binasa, tiada faedah diperoleh, dan tiada kerugian kekal juga.