**३.४२** इंद्रियांना (स्थूल शरीरापेक्षा) श्रेष्ठ म्हटले आहे. इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ मन आहे आणि मनापेक्षाही श्रेष्ठ बुद्धी आहे. बुद्धीपेक्षाही जे श्रेष्ठ आहे ते (काम) आहे. अशा प्रकारे, हे महाबाहो, बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या (काम) याला जाणून, आत्म्यानेच आत्म्याचे दमन करून, या जय करण्यास कठीण असलेल्या कामरूपी शत्रूला मार.
**३.४२** इंद्रियांना शरीरापेक्षा किंवा विषयांपेक्षा श्रेष्ठ असे म्हटले आहे. अर्थ: इंद्रियांद्वारे विषय जाणले जातात, पण विषयांद्वारे इंद्रिये जाणली जात नाहीत. इंद्रिये विषयांशिवाय असू शकतात, पण इंद्रियांशिवाय विषयांचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही. विषयांना इंद्रियांना प्रकाशित करण्याची शक्ती नाही; उलट, इंद्रिये विषयांना प्रकाशित करतात. इंद्रिये तशीच राहतात, पण विषय बदलत राहतात. इंद्रिये व्यापक आहेत आणि विषय व्यापलेले आहेत, म्हणजे विषय इंद्रियांच्या व्याप्तीत येतात, पण इंद्रिये विषयांच्या व्याप्तीत येत नाहीत. विषयांच्या तुलनेत इंद्रिये सूक्ष्म आहेत. म्हणून, विषयांच्या तुलनेत इंद्रिये श्रेष्ठ, बलवान, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म आहेत.
इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ मन आहे. इंद्रिये मनाला जाणत नाहीत, पण मन सर्व इंद्रियांना जाणते. इंद्रियांमध्ये, प्रत्येक इंद्रिय फक्त स्वतःचा विषय जाणते, इतर इंद्रियांचे विषय जाणत नाही. उदाहरणार्थ, कान फक्त शब्द जाणतात, स्पर्श, रूप, रस, गंध जाणत नाहीत. त्वचा फक्त स्पर्श जाणते, शब्द, रूप, रस, गंध जाणत नाही. डोळे फक्त रूप जाणतात, शब्द, स्पर्श, रस, गंध जाणत नाहीत. जीभ फक्त रस जाणते, शब्द, स्पर्श, रूप, गंध जाणत नाही. आणि नाक फक्त गंध जाणते, शब्द, स्पर्श, रूप, रस जाणत नाही. पण मन पाच इंद्रियांना आणि त्यांच्या विषयांना जाणते. म्हणून, इंद्रियांच्या तुलनेत मन श्रेष्ठ, बलवान, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म आहे.
मनापेक्षाही श्रेष्ठ बुद्धी आहे. मन बुद्धीला जाणत नाही, पण बुद्धी मनाला जाणते. बुद्धीला मनाची स्थिती माहीत असते — ते शांत आहे की चंचल आहे, योग्य आहे की अयोग्य आहे, इत्यादी. तसेच इंद्रिये योग्य रीतीने कार्य करत आहेत की नाही हेही तिला माहीत असते. अर्थ: बुद्धीला मन आणि त्याचे विचार, तसेच इंद्रिये आणि त्यांचे विषय ज्ञात असतात. म्हणून, इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या मनापेक्षाही बुद्धी श्रेष्ठ (बलवान, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म) आहे.
पण बुद्धीपेक्षाही जे श्रेष्ठ आहे ते तो (काम) आहे. बुद्धी हे साधन आहे आणि 'अहं' हा कर्ता आहे. साधन अवलंबून असते, पण कर्ता स्वतंत्र असतो. त्या 'अहं' मध्ये, जड तत्त्व हेच कामाचे स्थान आहे. जड तत्वाशी ओळख झाल्यामुळे ते काम चैतन्यात्मक आत्म्यात आहे असे दिसते. वास्तविक, काम 'अहं' मध्येच असते कारण भोगांची इच्छा करणारा आणि सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा 'अहं'च असतो. अनुभवी, अनुभव आणि अनुभवविषय या तिघांमध्ये साम्य (सारखेपणा) असते. हे साम्य नसले तर अनुभवीमध्ये विषयाबद्दल कोणतीही इच्छा किंवा आकर्षण राहत नाही. सर्वोच्च प्रकाशक (शुद्ध चैतन्य) मध्ये, जो अनुभवीपणाची स्थिती प्रकाशित करतो आणि ज्याच्या प्रकाशाने अनुभवी, अनुभव आणि अनुभवविषय यांचे अस्तित्व सिद्ध होते, तेथे काम नसते.
'अहं' पर्यंत सर्व काही प्रकृतीचा भाग आहे. त्याही 'अहं' पेक्षा परे, परमात्म्याचा प्रत्यक्ष अंश आहे, जो या सर्वांचा — शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि 'अहं' यांचा — आधार, आश्रय, कारण आणि प्रेरक आहे आणि श्रेष्ठ, बलवान, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म आहे. फक्त जड तत्त्व (प्रकृतीचे) सुख-दुःखात रूपांतरित होते, म्हणजे सुख-दुःखाच्या विकारांचा उद्भव फक्त जडामध्येच होतो. चैतन्यात कोणताही विकार नसतो; उलट, चैतन्य हे विकारांचे ज्ञाता असते. पण, जडाशी ओळख झाल्यामुळे चैतन्यच सुख-दुःखाचा अनुभवी होते, म्हणजे चैतन्यच आनंदित किंवा दुःखी होते. सुख-दुःख फक्त जडालाच शोभत नाहीत. अर्थ: 'अहं' मधील जड तत्त्वाशी ओळख करून घेतल्यामुळे चैतन्यही स्वतःला 'मी अनुभवी आहे' असे मानते. परमात्म्याच्या प्राप्तीमुळे, भोगाची आसक्ती नाहीशी होते — "परं दृष्ट्वा निवर्तते" (गीता २.५९). येथे 'इदं' शब्द अनुभवी झालेल्या 'अहं' ला सूचित करतो आणि 'परं' शब्द त्या परमात्म्याला सूचित करतो, जो अनुभवीपणाशी असंलग्न आहे. त्या ज्ञानाने आसक्ती, म्हणजे काम, नाहीशी होते. कारण: सुखासाठीच काम उद्भवते आणि स्वरूप हेच स्वाभाविक सुखाचा समूह आहे. म्हणून, परमात्म्याच्या प्राप्तीमुळे काम (मिळण्याच्या सुखाची इच्छा) कायमचा आणि पूर्णपणे नष्ट होतो.
मुख्य मुद्दा: स्थूल शरीर हा विषय आहे; इंद्रिये ही बाह्य साधने आहेत; आणि मन-बुद्धी ही अंतरंग साधने आहेत. इंद्रिये स्थूल शरीरापेक्षा श्रेष्ठ (बलवान, प्रकाशक, व्यापक आणि सूक्ष्म) आहेत आणि बुद्धी इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. बुद्धीपेक्षाही श्रेष्ठ 'अहं' आहे, जो कर्ता आहे. त्या 'अहं' (कर्त्यामध्ये) काम, म्हणजे सांसारिक इच्छा, राहते. स्वतःचे अस्तित्व (आस्तित्व), म्हणजे स्वरूप, हे चैतन्य, अविकारी आणि सत्चिदानंदरूप आहे. ते जडाशी (प्रकृतीपासून झालेल्या शरीराशी) ओळख करून घेतले की 'अहं' उद्भवते आणि स्वरूप कर्ता होते. अशाप्रकारे, कर्त्यामध्ये एक जड तत्त्व आणि एक चैतन्य तत्त्व असते. मुख्यत्वे, जगाकडे आकर्षण जड तत्त्वामुळे असते आणि मुख्यत्वे, परमात्म्याकडे आकर्षण चैतन्य तत्त्वामुळे असते (टीप पृ. २०१). अर्थ: त्यात जड तत्त्वाचे प्राबल्य असल्यामुळे सांसारिक (जगाचे) काम राहतात आणि चैतन्य तत्त्वाचे प्राबल्य असल्यामुळे आध्यात्मिक (परमात्म्याचे) काम राहते. जड तत्त्व नाशवंत आहे; म्हणून सांसारिक काम नाशवंत आहेत. चैतन्य तत्त्व शाश्वत आहे; म्हणून आध्यात्मिक काम पूर्ण होणारे आहे. अशाप्रकारे सांसारिक कामांचा (वासनेचा) क्षय होतो आणि आध्यात्मिक कामाची (जगातून मुक्त होण्याची इच्छा, आत्मज्ञानाची जिज्ञासा आणि दैवी प्रेमाची तळमळ) पूर्ती होते. सांसारिक काम उद्भवू शकतात पण टिकू शकत नाहीत. तर आध्यात्मिक काम दडपले जाऊ शकते पण नष्ट होऊ शकत नाही. कारण: सांसारिक काम मिथ्या आहेत आणि आध्यात्मिक काम सत्य आहे. म्हणून साधकाने सांसारिक कामांची पूर्तीची आशा धरू नये आणि आध्यात्मिक कामाच्या पूर्तीपासून निराश होऊ नये.
सारांश: मुळात फक्त एकच काम आहे, तो म्हणजे स्वतःच्या पूर्णाचा, परमात्म्याचा. पण, जडाशी संबंध आल्यामुळे हा काम दोन भागात विभागला जातो आणि मनुष्य, आपली खरी इच्छा बदलत्या जडाद्वारे (जगाद्वारे) पूर्ण करण्यासाठी, जड पदार्थांची इच्छा करू लागतो, हीच त्याची चूक आहे. कारण: सांसारिक काम परधर्म आहे आणि आध्यात्मिक काम स्वधर्म आहे. पण, साधकामध्ये सांसारिक आणि आध्यात्मिक दोन्ही काम राहिल्यामुळे संघर्ष उद्भवतो. या संघर्षामुळे, पूजा, ध्यान, सत्संग इत्यादी वेळी साधकामध्ये आध्यात्मिक काम जागृत राहते, पण इतर वेळी त्याचे आध्यात्मिक काम दडपले जाते आणि सांसारिक (भोग आणि संग्रहाची) कामे उद्भवतात. सांसारिक काम राहिल्यापर्यंत साधकामध्ये साधनेचा दृढ निश्चय स्थिर राहू शकत नाही. आध्यात्मिक काम जागृत न झाल्यास साधकाची प्रगती होत नाही. साधकाला ईश्वरप्राप्तीचा एकमेव दृढ हेतू असला की हा संघर्ष नष्ट होतो आणि साधकामध्ये फक्त एक आध्यात्मिक काम प्रबळ राहते. फक्त एक आध्यात्मिक काम प्रबळ राहिल्यास साधक सहजपणे ईश्वराला प्राप्त होतो (गीता ५.३). म्हणून साधकासाठी सांसारिक आणि आध्यात्मिक काम यांच्यातील संघर्ष नाहीसा करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
शुद्ध स्वरूपात, स्वतःच्या पूर्णाकडे, परमात्म्याकडे, आपोआप आकर्षण किंवा ओढ असते, त्यालाच प्रेम म्हणतात. ते जगाशी संबंध स्वीकारले की ते प्रेम दडपले जाते आणि काम उद्भवते. काम राहिल्यापर्यंत प्रेम जागृत होत नाही. प्रेम जागृत न झाल्यापर्यंत काम पूर्णपणे नष्ट होत नाही. जड तत्त्वाचे प्राबल्य असल्यामुळे त्यात सांसारिक भोगांची इच्छा (काम) राहते; चैतन्य तत्त्वाचे प्राबल्य असल्यामुळे त्यात परमात्म्याची इच्छाही राहते. म्हणून, वास्तविक, काम फक्त जड तत्त्वातच असते, पण तेही फक्त चैतन्याशी असलेल्या संबंधामुळे. चैतन्याशी असलेला संबंध तुटला की काम नष्ट होते. अर्थ: चैतन्याने स्वतःद्वारे जडाशी असलेला संबंध तोडला की, चैतन्याची जडाशी झालेली ओळख म्हणजे 'अहं' नष्ट होते आणि 'अहं' नष्ट झाल्यामुळे काम नष्ट होते.
काम जड तत्त्वातच असण्याचा बलवान तर्क असा: दृश्यरूपाने दिसणारे जग, ते पाहणारी इंद्रिये, बुद्धी आणि स्वतः पाहणारा, अनुभवी, या तिघांमध्ये सार (तत्त्व) साम्य नसले तर अनुभवीचे अनुभवविषयाकडे कोणतेही आकर्षण होऊ शकत नाही. कारण: आकर्षण फक्त सारसाम्यात होते, सारभेदात होत नाही. उदाहरणार्थ, डोळे फक्त रूपाकडे आकर्षित होतात, शब्दाकडे होत नाहीत. हे सर्व इंद्रियांना लागू आहे. बुद्धीही फक्त बोधविषयाकडे (विवेक आणि चिंतन याकडे) आकर्षित होते, शब्द इत्यादी विषयांकडे होत नाही (जर होते तर फक्त इंद्रियांना बरोबर घेऊन). त्याचप्रमाणे, आत्म्याचे परमात्म्याशी सारसाम्य आहे; म्हणून आत्म्याचे परमात्म्याकडे आकर्षण असते. हे सारसाम्य जड तत्त्वाचा पूर्ण त्याग करून, म्हणजे जडाशी असलेला कल्पित संबंध पूर्णपणे तोडूनच अनुभवास येते. तो अनुभव आला की प्रेम जागृत होते. प्रेमात जडतेचा (मिथ्यात्वाचा) लेशही राहात नाही, म्हणजे जडतेचा पूर्ण अभाव असतो.
प्रकृतीच्या कार्याचा अत्यंत सूक्ष्म भाग, कारणशरीर (महत्तत्त्व), हेच 'अहं' मधील जड तत्त्व आहे. काम फक्त या कारणशरीरातच असते. कारणशरीराशी ओळख झाल्यामुळे काम आत्म्यात आहे असे दिसते. ओळख नष्ट झाल्यास स्वतःचे शुद्ध स्वरूप अनुभवास येते, त्यात कामाचा लेशही नसतो. स्वरूपाचा अनुभव आल्यास काम पूर्णपणे नष्ट होते.
अशाप्रकारे, बुद्धीपेक्षा जे श्रेष्ठ आहे ते जाणून. प्रथम, इंद्रिये शरीरापेक्षा श्रेष्ठ, मन इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ, बुद्धी मनापेक्षा श्रेष्ठ आणि काम बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ असे सांगितले. आता वरील पायऱ्यांमध्ये बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्याला जाणण्याचा हेतू असा की हे काम 'अहं' मध्ये असते. स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात काम नसते. काम स्वरूपात असते तर ते कधीच नष्ट होणार नव्हते. काम नाशवंत जडाशी ओळख करून घेतल्यामुळेच उद्भवते. ओळखीमध्येही काम फक्त जडातच असते, पण ते स्वरूपात आहे असे दिसते. म्हणून, बुद्धीपलीकडे असलेल्या या कामाला जाणून त्याचा नाश करावा.
आत्म्यानेच आत्म्याचे दमन करून. बुद्धीपलीकडे असलेल्या 'अहं' मधील कामाचा वध करण्याचे साधन म्हणजे: आत्म्यानेच आत्म्याचे दमन करणे, म्हणजे स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाशी किंवा स्वतःच्या पूर्णाशी, ईश्वराशी, जो सत्य आहे त्याशीच संबंध ठेवणे. हाच भाव सहाव्या अध्यायात, पाचव्या श्लोकात "आत्मनैवात्मानम् उद्धरेत्" या शब्दांनी आणि सहाव्या श्लोकात "येन आत्मना आत्मा जित:" या शब्दांनी व्यक्त केला आहे.
स्वरूप (आत्मा) हा परमात्म्याचा प्रत्यक्ष अंश आहे आणि शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी हे जगाचे अंश आहेत. स्वरूपाने आपल्या पूर्णाकडून, परमात्म्याकडून, वळून प्रकृतीकडे (जगाकडे) तोंड केले की त्यात काम उद्भवते. काम अभावजन्य असते आणि अभाव जगाशी संबंध आल्यामुळे उद्भवतो कारण जग अभावरूपच आहे — "नासतो विद्यते भाव:" (गीता २.१६). जगाशी असलेला संबंध तुटला की काम नष्ट होतात कारण स्वरूपात अभाव नसतो — "नाभावो विद्यते सत:" (गीता २.१६).
परमात्म्याकडून वळून जगाशी संबंध कल्पिल्यानंतरही जीवाची खरी इच्छा (गरज किंवा भूक) फक्त आपल्या पूर्णाला, परमात्म्याला, प्राप्त करून घेण्याचीच असते. "मी नेहमी जगावे, मला सर्व काही माहीत व्हावे, मी सदासुखी होवे" या रूपाने तो वास्तविक परमात्म्याचीच, सत्चिदानंदरूपाची, इच्छा करत असतो. पण जगाशी संबंध कल्पिल्यामुळे तो ही इच्छा जगाद्वारेच पूर्ण करू इच्छितो — हेच काम आहे. हे काम कधीच पूर्ण होणार नाही. म्हणून या कामाचा नाश करावा लागतो.
ज्याने स्वतःला जगाशी जोडले आहे त्यानेच तोडू शकतो. म्हणून प्रभूंनी स्वतःद्वारे जगाशी असलेला संबंध तोडून कामाचा वध करण्याचा आदेश दिला आहे.
आत्म्याने आत्म्याचे दमन करण्यामध्ये साधन नाही, कारण साधन फक्त जगाच्या (शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी यांच्या) साहाय्यानेच होते. म्हणून साधनामध्ये जगाशी असलेल्या संबंधाची मदत घ्यावी लागते. वास्तविक, स्वतःच्या स्वरूपात स्थित होणे किंवा परमात्म्याची प्राप्ती जगाच्या साहाय्याने होत नाही; उलट, जगाचा त्याग (संबंध तोडणे) करून स्वतःद्वारेच होते.
मुख्य मुद्दा: चैतन्याने जडाशी संबंध कल्पिला की त्यात जगाची (भोगाची) तसेच परमात्म्याची इच्छा असते. जडाशी संबंध कल्पिल्यामुळे जीवाची जी चूक होते ती अशी: तो सत्चिदानंदरूप परमात्म्याची तहान, इच्छा, जगाद्वारेच पूर्ण करण्यासाठी सांसारिक पदार्थांची इच्छा करू लागतो. यामुळे ही दोन्ही कामे (आत्मज्ञानाशिवाय) कधीच नाहीशी होत नाहीत.
जग जाणण्यासाठी भिन्नत्व आवश्यक आहे आणि परमात्मा जाणण्यासाठी परमात्म्याशी अभिन्नत्व आवश्यक आहे कारण वास्तविक आत्मा जगापेक्षा भिन्न आहे आणि परमात्म्यापेक्षा अभिन्न आहे. पण, जगाची इच्छा करून आत्मा जगाशी आपले अभिन्नत्व किंवा सान्निध्य कल्पितो, ते कधीच शक्य नाही; आणि परमात्म्याची इच्छा करून आत्मा परमात्म्यापासून आपले भिन्नत्व किंवा दूरत्व (विमुखता) कल्पितो, पण याचीही शक्यता नाही. तरी, सांसारिक काम नष्ट करण्यासाठी आध्यात्मिक काम असणे फार उपयोगी आहे. आध्यात्मिक काम प्रबळ झाले तर सांसारिक काम आपोआप नाहीसे होतात. सांसारिक काम पूर्णपणे नाहीसे झाले की आध्यात्मिक कामाची पूर्ती होते, म्हणजे सदैव प्राप्त असलेला परमात्मा अनुभवास येतो (टीप पृ. २०३.१). कारण: वास्तविक, ईश्वर सदैव आणि सर्वत्र उपस्थित असतो, पण सांसारिक कामांच्या उपस्थितीमुळे तो अनुभवास येत नाही.
हे महाबाहो, या जय करण्यास कठीण असलेल्या कामरूपी शत्रूला मार. 'महाबाहो' म्हणजे मोठ्या आणि बलवान भुजा असलेला, म्हणजे वीर. अर्जुनाला 'महाबाहो' म्हणजे वीर असे संबोधून प्रभू सूचित करतात की तू या कामरूपी शत्रूचे दमन करण्यास समर्थ आहेस.
जगाशी संबंध ठेवून कामाचा नाश करणे फार कठीण आहे. हे काम महानांच्याही विवेकावर आच्छादन घालून त्यांना कर्तव्यापासून विमुख करून त्यांचा नाश करते. म्हणून प्रभूंनी त्याला जय करण्यास कठीण शत्रू असे म्हटले आहे.
कामाला जय करण्यास कठीण शत्रू असे म्हणण्याचा हेतू त्याबद्दल अधिक सावधगिरी बाळगण्यासाठी आहे, तो अजिंक्य आहे असे समजून निराश होण्यासाठी नाही.
एखाद्या एका कामाचा उद्भव, पूर्ती, अपूर्ती आणि क्षय होतो; म्हणून केवळ काम हे उद्भव आणि नाश यांच्या अधीन आहेत. पण आत्मा सतत असतो आणि कामांचा उद्भव-नाश जाणतो. म्हणून तो कामांशी असलेला संबंध सहज तोडू शकतो कारण वास्तविक संबंध नसतो. म्हणून साधकाने कामांपासून कधीही भीती बाळगू नये. साधकाला स्वतःच्या कल्याणाचा दृढ हेतू असला (टीप पृ. २०३.२) तर तो कामाचा सहज वध करू शकतो.
कामांचा त्याग करण्यात किंवा ईश्वरप्राप्तीमध्ये सर्व स्वतंत्रपणे अधिकारी, पात्र आणि समर्थ आहेत. पण कामांच्या पूर्तीमध्ये कोणीही स्वतंत्रपणे अधिकारी, पात्र किंवा समर्थ नाही. कारण: काम कधीच पूर्ण होणार नाही. माणसाला ईश्वराने मानवी शरीर फक्त त्याच्या प्राप्तीसाठीच दिले आहे. म्हणून कामाचा त्याग करणे कठीण नाही. सांसारिक भोगपदार्थांना महत्त्व दिल्यामुळे ते कठीण वाटते.
सुखाच्या (अनुकूल परिस्थितीच्या) कामाचा निर्मूलन करण्यासाठी प्रभू वेळोवेळी दुःख (प्रतिकूल परिस्थिती) पाठवतात, जेणेकरून सुखाची इच्छा करू नये; इच्छा केली तर दुःख मिळावे लागेल. सांसारिक पदार्थांची इच्छा करणारा मनुष्य दुःखापासून कधीच सुटू शकत नाही — हा नियम आहे कारण संयोगजन्य भोग हेच दुःखाचे कारण आहेत (गीता ५.२२).
आत्म्यात (स्वरूपात) अनंत शक्ती आहे. त्याच्या अस्तित्वाची आणि शक्तीची प्राप्ती झाल्यामुळेच बुद्धी, मन आणि इंद्रिये अस्तित्वात आणि बलवान होतात. पण जडाशी संबंध जोडल्यामुळे तो स्वतःची शक्ती विसरतो आणि स्वतःला बुद्धी, मन, इंद्रियांपेक्षा कनिष्ठ समजतो. म्हणून कामरूपी शत्रूचा वध करण्यासाठी स्वतःला ओळखणे आणि स्वतःची शक्ती जाणणे फार आवश्यक आहे.
काम हा जडाशी संबंध आल्यामुळे होतो आणि तो जडातच असतो. ओळखीमुळे तो आत्म्यात आहे असे दिसते. जडाशी संबंध नसला तर काम अजिबात नसते. म्हणून येथे कामाचा वध करण्याचा हेतू वास्तविक कामाचा पूर्ण अभाव दर्शविण्यासाठी आहे. याच्या उलट, कामाचे, म्हणजे वासनेचे, अस्त
★🔗
