3.5. Σχόλιο: «Διότι, πράγματι, κανείς, ούτε στιγμήν, δεν δύναται ποτέ να παραμείνει χωρίς να εκτελεί πράξεις.» – Ο αναζητητής δεν δύναται να παραμείνει χωρίς να εκτελεί πράξεις σε οποιοδήποτε μονοπάτι, είτε είναι το μονοπάτι της δράσης (Κάρμα Γιόγκα), το μονοπάτι της γνώσης (Γνιάνα Γιόγκα), είτε το μονοπάτι της αφοσίωσης (Μπάκτι Γιόγκα). Εδώ, οι τρεις διακριτικές λέξεις είναι «κανείς» (kashchit), «για μια στιγμή» (kshanam) και «ποτέ» (jatu). Χρησιμοποιώντας τη λέξη «κανείς», ο Κύριος δηλώνει ότι κανένα ανθρώπινο ον δεν μένει χωρίς να εκτελεί πράξεις, είτε είναι γνώστης (του Εαυτού) είτε άγνωστος. Αν και ο γνώστης δεν έχει καμία σχέση με το σώμα που λέγεται δικό του, εν τούτοις, δραστηριότητα συμβαίνει διαρκώς μέσω αυτού του σώματος που λέγεται δικό του. Χρησιμοποιώντας τη λέξη «για μια στιγμή», ο Κύριος λέει ότι αν και ένα άτομο δεν σκέφτεται, «Εγώ εκτελώ διαρκώς πράξεις», όσο θεωρεί τον εαυτό του συνδεδεμένο με το σώμα, δεν μένει χωρίς να εκτελεί πράξεις ούτε για μια μόνο στιγμή. Χρησιμοποιώντας τη λέξη «ποτέ», ο Κύριος δηλώνει ότι ένα άτομο δεν μπορεί να παραμείνει χωρίς να εκτελεί πράξεις σε οποιαδήποτε κατάσταση – είτε είναι η κατάσταση της εγρήγορσης, του ονείρου, του βαθέος ύπνου ή της απώλειας συνείδησης. Ο Κύριος δίνει τον λόγο για αυτό στο δεύτερο μισό αυτού του ίδιου στίχου με τη λέξη «ανήμπορος» (avashah) – διότι, υπόκεινται στην Πρακρίτι (Φύση), αναγκάζεται να δρά. Η Πρακρίτι αλλάζει διαρκώς. Ο αναζητητής δεν έχει τίποτα να κάνει για τον εαυτό του. Όποιο καθήκον προβλέπεται έρχεται μπροστά του, αυτό πρέπει να το εκτελεί αποκλειστικά με την όραση της ευημερίας των άλλων. Εφόσον ο στόχος είναι η επίτευξη του Θεού, ο αναζητητής σίγουρα δεν μπορεί να εκτελεί απαγορευμένες πράξεις.
Πολλοί άνθρωποι θεωρούν μόνο τις δραστηριότητες του αισθητού σώματος ως πράξη, αλλά η Γκίτα θεωρεί και τις δραστηριότητες του νου ως πράξη. Η Γκίτα έχει θεωρήσει οποιαδήποτε δραστηριότητα εκτελείται απλώς μέσω του σώματος, του λόγου ή του νου ως πράξη – «Οποιαδήποτε πράξη ένας άνθρωπος αναλαμβάνει με σώμα, λόγο ή νου» (Γκίτα 18.15). Μόνο εκείνες οι σωματικές ή νοητικές δραστηριότητες με τις οποίες ένα άτομο συνδέει τον εαυτό του γίνονται «πράξη» που τον δεσμεύει· άλλες δραστηριότητες όχι.
Υπάρχει μια κοινή αντίληψη μεταξύ των ανθρώπων σύμφωνα με την οποία θεωρούν μόνο την ανατροφή παιδιών, τον βιοπορισμό – επιχείρηση, υπηρεσία, διδασκαλία, κλπ. – ως πράξη, και δεν θεωρούν το φαγητό-ποτό, τον ύπνο, το κάθισμα, τη διαλογή, κλπ., ως πράξη. Για το λόγο αυτό, πολλοί άνθρωποι, έχοντας εγκαταλείψει την επιχείρηση και άλλες τέτοιες πράξεις, υποθέτουν ότι δεν εκτελούν καμία πράξη. Αλλά αυτό είναι το σοβαρό λάθος τους. Οι δραστηριότητες του αισθητού σώματος που σχετίζονται με τη σωματική διατήρηση· δραστηριότητες του λεπτού σώματος όπως ο ύπνος, η διαλογή, κλπ.· και δραστηριότητες του αιτιατού σώματος όπως η σαμάνττι, κλπ. – όλες αυτές είναι πράγματι πράξη. Όσο υπάρχει εγωισμός και αίσθηση κατοχής (ahantā-mamatā) προς το σώμα, οποιαδήποτε δραστηριότητα συμβαίνει μέσω του σώματος είναι πράξη. Ο λόγος είναι ότι το σώμα είναι προϊόν της Πρακρίτι, και η Πρακρίτι δεν είναι ποτέ αδρανής. Επομένως, όσο υπάρχει εγωισμός και αίσθηση κατοχής στο σώμα, κανένα ανθρώπινο ον δεν μπορεί να παραμείνει χωρίς να εκτελεί πράξεις ούτε για μια στιγμή σε οποιαδήποτε κατάσταση, είτε είναι κατάσταση δέσμευσης είτε κατάσταση αποχής.
«Όλα τα όντα αναγκάζονται να δρουν ανημπόρως από τις ιδιότητες που γεννιούνται από την Πρακρίτι.» – Οι ιδιότητες που γεννιούνται από την Πρακρίτι κάνουν τα όντα, που υπόκεινται (στην Πρακρίτι), να εκτελούν πράξεις. Υπόκεινται, η πράξη ωθείται μέσω των ιδιοτήτων της Πρακρίτι· διότι η Πρακρίτι και οι ιδιότητές της είναι διαρκώς ενεργές (Γκίτα 3.27, 13.29). Αν και ο Εαυτός (Άτμαν) είναι ο ίδιος απράγμων, απροσάρτητος, άφθαρτος, αμετάβλητος και ανεπηρέαστος, εν τούτοις όσο θεωρεί τον εαυτό του σχετιζόμενο με την Πρακρίτι και τα αποτελέσματά της – τα αισθητά, λεπτά και αιτιατά σώματα – και επιθυμεί ευχαρίστηση από οποιοδήποτε από αυτά τα σώματα, παραμένει υπόκειμενος στην Πρακρίτι (Γκίτα 14.5). Αυτή η κατάσταση υποταγής εκφράζεται εδώ με τη λέξη «ανήμπορος» (avashah). Στο ένατο κεφάλαιο, όγδοο στίχο, και στο όγδοο κεφάλαιο, δέκατο ένατο στίχο, δηλώνεται επίσης ότι το όν, υπόκειμενο λόγω της θεώρησης μιας σύνδεσης με την Πρακρίτι, εκτελεί πράξεις.
Η Φύση (svabhāva) σχηματίζεται από τις τάσεις (vrittis), οι τάσεις σχηματίζονται από τις ιδιότητες (gunas), και οι ιδιότητες προέρχονται από την Πρακρίτι. Επομένως, είτε πεις υπόκειται στη φύση, υπόκειται στις ιδιότητες, είτε υπόκειται στην Πρακρίτι, είναι το ίδιο πράγμα. Στην πραγματικότητα, στη ρίζα όλων είναι η υποταγή στα αντικείμενα που γεννιούνται από την Πρακρίτι. Από αυτήν την υποταγή, προκύπτουν όλες οι άλλες υποταγές. Επομένως, η υποταγή στα αντικείμενα που γεννιούνται από την Πρακρίτι έχει περιγραφεί αλλού ως υποταγή στο χρόνο, υποταγή στη φύση, υποταγή στην πράξη ή υποταγή στις ιδιότητες. Το νόημα είναι ότι όσο αυτό το όν δεν υπερβαίνει την Πρακρίτι και τις ιδιότητές της, δεν επιτυγχάνει τον Θεό, παραμένει υπόκειμενο σε ιδιότητες, χρόνο, φύση, κλπ. Δηλαδή, όσο αυτό το όν θεωρεί τον εαυτό του συνδεδεμένο με την Πρακρίτι, κατοικεί στην Πρακρίτι, παραμένει υπόκειμενο κάποιες φορές σε ιδιότητες, κάποιες φορές στο χρόνο, κάποιες φορές σε απολαύσεις και κάποιες φορές στη φύση· ποτέ δεν παραμένει ανεξάρτητο (svavasha). Εκτός από αυτά, παραμένει επίσης υπόκειμενο σε περιστάσεις, άτομα, σύζυγο, γιο, πλούτο, σπίτι, κλπ. Αλλά όταν υπερβεί τις ιδιότητες και βιώσει τη δική του αληθινή φύση ή την αρχή του Θεού, τότε αυτή η υποταγή παύει και επιτυγχάνει αυτο-εγκαθιδρυμένη ανεξαρτησία.
Ένα ιδιαίτερο σημείο: Η Πρακρίτι έχει δύο καταστάσεις – ενεργή (αισθητή) και ανενεργή (λεπτή)· για παράδειγμα, η εκτέλεση έργου είναι η ενεργή κατάσταση, και η μη εκτέλεση έργου (ύπνος, κλπ.) είναι η ανενεργή κατάσταση. Στην πραγματικότητα, ακόμη και στην ανενεργή κατάσταση, η Πρακρίτι δεν είναι ανενεργή· μάλλον, υπάρχει λεπτή δραστηριότητα μέσα σε αυτήν. Για παράδειγμα, εάν ένας κοιμώμενος άνθρωπος ξυπνήσει πριν από την ώρα της αφύπνισης, λέει, «Με ξύπνησες από ελαφρύ ύπνο.» Αυτό αποδεικνύει ότι ακόμη και στην ανενεργή κατάσταση του ύπνου, η διαδικασία της ωρίμανσης του ύπνου συνέβαινε. Όταν ένα άτομο ξυπνά μετά από πλήρη ύπνο, δεν λέει τα παραπάνω διότι η ωρίμανση του ύπνου είναι πλήρης. Ομοίως, ακόμη και σε καταστάσεις όπως η σαμάνττι, η διάλυση (πραλάγια), η μεγάλη διάλυση (μαχαπραλάγια), κλπ., συνεχίζεται η λεπτή δραστηριότητα.
Στην αλήθεια, αν παρατηρηθεί, η Πρακρίτι ποτέ δεν έχει ανενεργή κατάσταση· διότι αλλάζει διαρκώς. Ο Εαυτός ο ίδιος δεν έχει υπόσταση δράστη· αλλά θεωρώντας τον εαυτό του συνδεδεμένο με τα αποτελέσματα της Πρακρίτι, δηλαδή το σώμα, κλπ., γίνεται υπόκειμενος στην Πρακρίτι. Λόγω αυτής της υποταγής, αν και ο ίδιος μη-δράστης, συνεχίζει να θεωρεί τον εαυτό του δράστη. Στην πραγματικότητα, καμία δραστηριότητα με τη μορφή αλλαγής δεν συμβαίνει στον Εαυτό. Όπως όλες οι δραστηριότητες της δημιουργίας συμβαίνουν φυσικά μέσω της Πρακρίτι, ομοίως, μέσω αυτής, στάδια όπως η παιδική ηλικία, η νεότητα, κλπ., δραστηριότητες όπως η πέψη τροφής, η εισπνοή-εκπνοή της αναπνοής, κλπ., και ομοίως δραστηριότητες όπως το βλέμμα, η ακοή, κλπ., συμβαίνουν επίσης φυσικά. Αλλά η ατομική ψυχή (jivatma), θεωρώντας τον εαυτό της δράστη σε κάποιες δραστηριότητες, δεσμεύεται.
Η Πρακρίτι αλλάζει διαρκώς, αλλά στην καθαρή της μορφή, ποτέ δεν συμβαίνει αλλαγή. Στην πραγματικότητα, τα υλικά αντικείμενα δεν έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη. Το διαρκώς μεταβαλλόμενο σύνολο ονομάζεται αντικείμενο. Θεωρώντας τον εαυτό του συνδεδεμένο με αντικείμενα, κανένα ανθρώπινο ον δεν μπορεί να παραμείνει χωρίς να εκτελεί πράξεις ούτε για μια στιγμή σε οποιαδήποτε κατάσταση. Εάν ένας αναζητητής πραγματικά συνειδητοποιήσει ότι όλες οι δραστηριότητες συμβαίνουν μόνο στα αντικείμενα και ότι δεν έχει την παραμικρή σχέση με τα αντικείμενα, τότε μπορεί να απελευθερωθεί από την υποταγή. Ένας Κάρμα Γιόγκι, εγκαταλείποντας κάθε στιγμή την επιθυμία, την αίσθηση κατοχής και την προσκόλληση για τα διαρκώς μεταβαλλόμενα αντικείμενα, εξαλείφει αυτήν την υποταγή.
Αυτό που είπε ο Κύριος σε αυτόν τον στίχο, το έχει πει και στο δέκατο όγδοο κεφάλαιο, ενδέκατο στίχο: Κανένας άνθρωπος, θεωρώντας τον εαυτό του συνδεδεμένο με την Πρακρίτι, δεν μπορεί να εγκαταλείψει εντελώς τις πράξεις – «Διότι, δεν είναι δυνατόν για ένα ενσωματωμένο όν να εγκαταλείψει τις πράξεις εντελώς.»
Σύνδεση: Στον προηγούμενο στίχο, δηλώθηκε ότι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να παραμείνει χωρίς να εκτελεί πράξεις ούτε για μια στιγμή σε οποιαδήποτε κατάσταση. Πάνω σε αυτό, μπορεί να προκύψει μια αμφιβολία ότι ένα άτομο μπορεί βίαια να συγκρατήσει τις δραστηριότητες των αισθήσεων και ακόμη να θεωρεί τον εαυτό του αδρανή. Για την επίλυση αυτού, ο επόμενος στίχος προφέρεται.
★🔗
