ពិតប្រាកដណាស់ គ្មាននរណាម្នាក់អាចនៅដោយមិនធ្វើសកម្មភាព សូម្បីតែខណៈពេលមួយក៏ដោយ ព្រោះអ្នកទាំងអស់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យធ្វើសកម្មភាពដោយគុណសម្បត្តិដែលកើតពីធម្មជាតិ។

អត្ថន័យពាក្យ៖ នហិ - មិនមែន, កឝ្ចិត - នរណាម្នាក់, ក្ឞណម - មួយភ្លែត, អបិ - សូម្បីតែ, ជាតុ - ពិតប្រាកដ, តិឞ្ឋតិ - នៅ, អកម្មក្ឫត - ដោយមិនធ្វើសកម្មភាព, ការ្យតេ - ត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើ, ហិ - ព្រោះ, អវឝះ - អស់សង្ឃឹម, កម្ម - សកម្មភាព, សវ៌ះ - ទាំងអស់, ប្រក្ឫតិជៃះ - កើតចេញពីធម្មជាតិ, គុណៃះ - ដោយគុណធម៌។ អត្ថាធិប្បាយរបស់ Swami Sivananda៖ គុណធម៌នៃធម្មជាតិមានបីគឺ៖ សត្វ រជស និងតមស។ សត្វ គឺជាភាពសុខដុម ពន្លឺ ឬភាពបរិសុទ្ធ; រជស គឺជាចំណង់ ឬចលនា; តមស គឺជាភាពអសកម្ម ឬភាពងងឹត។ សកម្មភាពបែបសត្វ ជួយឱ្យមនុស្សសម្រេចបាននូវមោក្ស។ សកម្មភាពបែប រជស និង តមស ធ្វើឱ្យមនុស្សជាប់ជំពាក់ក្នុងសង្សារវដ្ត។ គុណធម៌ទាំងនេះមិនអាចប៉ះពាល់ដល់អ្នកដែលមានចំណេះដឹងអំពីខ្លួនឯងនោះទេ។ គាត់បានឆ្លងផុតគុណធម៌ទាំងនេះ (គុណាតិត)។ មនុស្សល្ងង់ខ្លៅដែលគ្មានចំណេះដឹងអំពីខ្លួនឯង ហើយត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយអវិជ្ជា ត្រូវបានជំរុញដោយគុណធម៌ទាំងនេះឱ្យធ្វើសកម្មភាពដោយមិនអាចជៀសបាន។

**៣.៥. ពន្យល់៖** "ព្រោះពិតប្រាកដមិនមានអ្នកណាម្នាក់ សូម្បីតែក្នុងរយៈពេលមួយភ្លែត អាចនៅដោយមិនប្រតិបត្តិកម្មបានឡើយ" – អ្នកស្វែងរកមិនអាចនៅដោយមិនប្រតិបត្តិកម្មនៅលើផ្លូវណាមួយបានឡើយ ទោះជាផ្លូវកម្មយោគ (កម្មយោគ) ផ្លូវញាណយោគ (ជ្ញានយោគ) ឬផ្លូវភក្តិយោគ (ភក្តិយោគ) ។ នៅទីនេះ ពាក្យសំខាន់ៗបីគឺ៖ 'អ្នកណាម្នាក់' (កស្ឈិត) 'ក្នុងរយៈពេលមួយភ្លែត' (ក្សណំ) និង 'ជានិច្ច' (ជតុ) ។ តាមរយៈការប្រើពាក្យ 'អ្នកណាម្នាក់' ព្រះអាទិត្យទ្រង់បានបញ្ជាក់ថា មិនមានមនុស្សណាម្នាក់អាចនៅដោយមិនប្រតិបត្តិកម្មបានឡើយ ទោះជាជាអ្នកដឹង (ពីអត្តា) ឬជាអ្នកល្ងង់ខ្លៅក៏ដោយ ។ ទោះបីជាអ្នកដឹងមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយរូបកាយដែលគេថាជារបស់គាត់ក៏ដោយ ក៏សកម្មភាពនៅតែកើតឡើងឥតឈប់ឈរតាមរយៈរូបកាយនោះដែលគេថាជារបស់គាត់ ។ តាមរយៈការប្រើពាក្យ 'ក្នុងរយៈពេលមួយភ្លែត' ព្រះអាទិត្យទ្រង់បានមានបន្ទូលថា ទោះបីជាមនុស្សមិនគិតថា "ខ្ញុំកំពុងប្រតិបត្តិកម្មឥតឈប់ឈរ" ក៏ដោយ ប៉ុន្តែពេលណាគាត់ចាត់ទុកខ្លួនឯងថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយរូបកាយ គាត់មិនអាចនៅដោយមិនប្រតិបត្តិកម្មសូម្បីតែមួយភ្លែតបានឡើយ ។ តាមរយៈការប្រើពាក្យ 'ជានិច្ច' ព្រះអាទិត្យទ្រង់បានបញ្ជាក់ថា មនុស្សមិនអាចនៅដោយមិនប្រតិបត្តិកម្មក្នុងស្ថានភាពណាមួយបានឡើយ – ទោះជាក្នុងស្ថានភាពភ្ញាក់រលឹក សុបិន្ត ដេកលក់ជ្រៅ ឬស្ថានភាពអស្ចារ្យ ។ ព្រះអាទិត្យទ្រង់បានផ្តល់ហេតុផលសម្រាប់រឿងនេះនៅក្នុងពាក់កណ្តាលខាងក្រោយនៃខនេះដោយពាក្យ 'ដោយមិនអាចគេចវេះបាន' (អវស្សៈ) – ព្រោះថា ដោយសារតែជាប្រធានបទនៃព្រក្ខរិតិ (ធម្មជាតិ) គាត់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យធ្វើកម្ម ។ ព្រក្ខរិតិគឺផ្លាស់ប្តូរឥតឈប់ឈរ ។ អ្នកស្វែងរកគ្មានអ្វីត្រូវធ្វើសម្រាប់ខ្លួនឯងទេ ។ កាតព្វកិច្ចណាដែលបានកំណត់ដោយសាស្ត្រាវិធាន បានមកដល់គាត់ គាត់ត្រូវតែប្រតិបត្តិវាតែមួយគត់ដោយមានទស្សនៈចំពោះសុខុមាលភាពរបស់អ្នកដទៃ ។ ដោយសារគោលដៅគឺការទទួលបានព្រះជាម្ចាស់ អ្នកស្វែងរកពិតជាមិនអាចប្រតិបត្តិកម្មហាមប្រាមបានឡើយ ។ មនុស្សជាច្រើនចាត់ទុកតែសកម្មភាពនៃរូបកាយធាតុដើម (ស្ថូលសរីរៈ) ថាជាកម្ម ប៉ុន្តែគីតាចាត់ទុកសកម្មភាពនៃចិត្តក៏ជាកម្មដែរ ។ គីតាបានចាត់ទុកសកម្មភាពណាមួយដែលប្រតិបត្តិតាមរយៈរូបកាយ វាចា ឬចិត្តថាជាកម្ម – "កម្មណាដែលមនុស្សប្រតិបត្តិដោយរូបកាយ វាចា ឬចិត្ត" (គីតា ១៨.១៥) ។ មានតែសកម្មភាពផ្លូវកាយ ឬផ្លូវចិត្តដែលមនុស្សភ្ជាប់ខ្លួនជាមួយ ទើបក្លាយជា 'កម្ម' ដែលចងស្ពាន់គាត់; សកម្មភាពផ្សេងទៀតមិនមែនជាកម្មទេ ។ មានគំនិតទូទៅមួយក្នុងចំណោមមនុស្ស ដោយយោងតាមគំនិតនេះ ពួកគេចាត់ទុកតែការចិញ្ចឹមកូន ការចិញ្ចឹមជីវិត – ជំនួញ ការងារ ការបង្រៀន ជាដើម – ថាជាកម្ម ហើយមិនចាត់ទុកការទទួលទានអាហារ ការដេកលក់ ការអង្គុយ ការពិចារណា ជាដើម ថាជាកម្មទេ ។ ដោយសារហេតុនេះ មនុស្សជាច្រើន បានលះបង់ជំនួញ និងកម្មផ្សេងៗទៀត ហើយសន្មត់ថាពួកគេមិនកំពុងប្រតិបត្តិកម្មណាមួយឡើយ ។ ប៉ុន្តែនេះគឺជាកំហុសធ្ងន់ធ្ងររបស់ពួកគេ ។ សកម្មភាពនៃរូបកាយធាតុដើមដែលទាក់ទងនឹងការថែរក្សារាងកាយ; សកម្មភាពនៃរូបកាយសុក្ខម (សុក្សមសរីរៈ) ដូចជាដេកលក់ ការពិចារណា ជាដើម; និងសកម្មភាពនៃរូបកាយហេតុ (ការណសរីរៈ) ដូចជាសមាធិ ជាដើម – សកម្មភាពទាំងអស់នេះពិតជាកម្ម ។ ពេលណាដែលមានអហង្ការ និងមមតា (អហន្តា-មមតា) ចំពោះរូបកាយ សកម្មភាពណាមួយកើតឡើងតាមរយៈរូបកាយ គឺជាកម្ម ។ ហេតុផលគឺថា រូបកាយគឺជាផលិតផលនៃព្រក្ខរិតិ ហើយព្រក្ខរិតិមិនដែលអសកម្មឡើយ ។ ដូច្នេះ ពេលណាដែលមានអហង្ការ និងមមតាក្នុងរូបកាយ គ្មានមនុស្សណាម្នាក់អាចនៅដោយមិនប្រតិបត្តិកម្មសូម្បីតែមួយភ្លែតក្នុងស្ថានភាពណាមួយបានឡើយ ទោះជាស្ថានភាពជាប់ពាក់ព័ន្ធ ឬស្ថានភាពលះបង់ ។ "សត្វលោកទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើឱ្យប្រតិបត្តិកម្មដោយមិនអាចគេចវេះបាន ដោយគុណធម៌ដែលកើតពីព្រក្ខរិតិ" – គុណធម៌ដែលកើតពីព្រក្ខរិតិ បង្ខំឱ្យសត្វលោក ដែលជាប្រធានបទ (នៃព្រក្ខរិតិ) ប្រតិបត្តិកម្ម ។ ដោយជាប្រធានបទ កម្មត្រូវបានជំរុញតាមរយៈគុណធម៌នៃព្រក្ខរិតិ; ព្រោះព្រក្ខរិតិ និងគុណធម៌របស់វាសកម្មឥតឈប់ឈរ (គីតា ៣.២៧, ១៣.២៩) ។ ទោះបីជាអត្តា (អត្មា) ខ្លួនឯងគ្មានកម្ម មិនជាប់ជំពាក់ មិនអាចវិនាស មិនអាចប្រែប្រួល និងមិនរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែពេលណាដែលវាចាត់ទុកខ្លួនឯងថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយព្រក្ខរិតិ និងផលរបស់វា – រូបកាយធាតុដើម សុក្ខម និងការណ – ហើយប្រាថ្នាសុខសន្តិភាពពីរូបកាយទាំងនេះ វានៅតែជាប្រធានបទនៃព្រក្ខរិតិ (គីតា ១៤.៥) ។ ស្ថានភាពនៃការជាប្រធានបទនេះត្រូវបានបង្ហាញនៅទីនេះដោយពាក្យ 'ដោយមិនអាចគេចវេះបាន' (អវស្សៈ) ។ នៅក្នុងជំពូកទីប្រាំបួន ខទីប្រាំបី និងជំពូកទីប្រាំបី ខទីដប់ប្រាំបួន ក៏ត្រូវបានបញ្ជាក់ផងដែរថា សត្វលោក ដែលជាប្រធានបទដោយសារតែចាត់ទុកថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយព្រក្ខរិតិ ប្រតិបត្តិកម្ម ។ សវភាព (ស្វភាព) ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីស្ថានភាពចិត្ត (វ្ឫត្តិ) ស្ថានភាពចិត្តត្រូវបានបង្កើតឡើងពីគុណធម៌ (គុណ) ហើយគុណធម៌កើតចេញពីព្រក្ខរិតិ ។ ដូច្នេះ ទោះបីជាអ្នកនិយាយថាជាប្រធានបទនៃសវភាព ជាប្រធានបទនៃគុណធម៌ ឬជាប្រធានបទនៃព្រក្ខរិតិ ក៏ជារឿងដូចគ្នា ។ តាមពិត នៅឫសគល់នៃអ្វីៗទាំងអស់គឺការជាប្រធានបទនៃវត្ថុដែលកើតពីព្រក្ខរិតិ ។ ពីការជាប្រធានបទនេះ ការជាប្រធានបទផ្សេងៗទាំងអស់កើតឡើង ។ ដូច្នេះ ការជាប្រធានបទនៃវត្ថុដែលកើតពីព្រក្ខរិតិ ត្រូវបានពិពណ៌នានៅកន្លែងផ្សេងទៀតថាជាការជាប្រធានបទនៃកាលៈ ជាប្រធានបទនៃសវភាព ជាប្រធានបទនៃកម្ម ឬជាប្រធានបទនៃគុណធម៌ ។ សេចក្តីខ្លឹមសារគឺថា ពេលណាដែលសត្វលោកនេះមិនទាន់ឆ្លងផុតព្រក្ខរិតិ និងគុណធម៌របស់វា មិនទាន់ទទួលបានព្រះជាម្ចាស់ វានៅតែជាប្រធានបទនៃគុណធម៌ កាលៈ សវភាព ជាដើម ។ នោះគឺ ពេលណាដែលសត្វលោកនេះចាត់ទុកខ្លួនឯងថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយព្រក្ខរិតិ ស្ថិតនៅក្នុងព្រក្ខរិតិ វានៅតែជាប្រធានបទខ្លះតាមគុណធម៌ ខ្លះតាមកាលៈ ខ្លះតាមការសោយសុខ និងខ្លះតាមសវភាព; វាមិនដែលនៅឯករាជ្យ (ស្វវសៈ) ឡើយ ។ ក្រៅពីនេះ វាក៏នៅជាប្រធានបទនៃស្ថានភាព បុគ្គល ភរិយា កូន ទ្រព្យសម្បត្តិ ផ្ទះ ជាដើម ។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលវាឆ្លងផុតគុណធម៌ និងជួបប្រទះនូវធម្មជាតិពិតរបស់វា ឬគោលការណ៍របស់ព្រះជាម្ចាស់ នោះការជាប្រធានបទនេះនឹងរលត់អស់ ហើយវានឹងទទួលបានឯករាជ្យដែលបង្កើតឡើងដោយខ្លួនឯង ។ ចំណុចពិសេសមួយ៖ ព្រក្ខរិតិមានស្ថានភាពពីរ – សកម្ម (ធាតុដើម) និងអសកម្ម (សុក្ខម); ឧទាហរណ៍ ការធ្វើការងារគឺជាស្ថានភាពសកម្ម ហើយការមិនធ្វើការងារ (ដេកលក់ ជាដើម) គឺជាស្ថានភាពអសកម្ម ។ តាមពិត សូម្បីតែនៅក្នុងស្ថានភាពអសកម្ម ព្រក្ខរិតិក៏មិនមែនជាអសកម្មដែរ; ផ្ទុយទៅវិញ មានសកម្មភាពសុក្ខមនៅក្នុងវា ។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិនបើអ្នកដេកលក់ត្រូវបានដាស់ពីដេកមុនពេលភ្ញាក់ គាត់នឹងនិយាយថា "អ្នកបានដាស់ខ្ញុំពីដេកស្រាល" ។ នេះបញ្ជាក់ថា សូម្បីតែនៅក្នុងស្ថានភាពអសកម្មនៃការដេកលក់ ដំណើរការនៃការទទួលបានដេកលក់ពេញលេញកំពុងកើតឡើង ។ នៅពេលដែលមនុស្សភ្ញាក់ពីដេកលក់ពេញលេញ គាត់មិននិយាយពាក្យខាងលើទេ ព្រោះការទទួលបានដេកលក់ពេញលេញបានបញ្ចប់ ។ ដូចគ្នានេះដែរ សូម្បីតែនៅក្នុងស្ថានភាពដូចជាសមាធិ ការរំលាយ (ប្រល័យ) ការរំលាយដ៏ធំ (មហាប្រល័យ) ជាដើម សកម្មភាពសុក្ខមនៅតែបន្ត ។ តាមពិត ប្រសិនបើសង្កេតមើល ព្រក្ខរិតិមិនដែលមានស្ថានភាពអសកម្មឡើយ; ព្រោះវាផ្លាស់ប្តូរឥតឈប់ឈរ ។ អត្តាខ្លួនឯងគ្មានភាពជាអ្នកធ្វើទេ; ប៉ុន្តែដោយចាត់ទុកខ្លួនឯងថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយផលរបស់ព្រក្ខរិតិ ឧ. រូបកាយ ជាដើម វាក្លាយជាប្រធានបទនៃព្រក្ខរិតិ ។ ដោយសារតែការជាប្រធានបទនេះ ទោះបីជាខ្លួនឯងមិនមែនជាអ្នកធ្វើក៏ដោយ វានៅតែបន្តចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកធ្វើ ។ តាមពិត គ្មានសកម្មភាពណាមួយក្នុងទម្រង់នៃការផ្លាស់ប្តូរកើតឡើងនៅក្នុងអត្តាឡើយ ។ ដូចជាសកម្មភាពទាំងអស់នៃការបង្កើតកំពុងកើតឡើងដោយធម្មជាតិតាមរយៈព្រក្ខរិតិ ដូច្នោះដែរ តាមរយៈវា ដំណាក់កាលដូចជាកុមារភាព យុវភាព ជាដើម សកម្មភាពដូចជាការរំលាយអាហារ ការដកដង្ហើមចូល-ចេញ ជាដើម ហើយដូចគ្នានេះដែរ សកម្មភាពដូចជាការឃើញ ការឮ ជាដើម ក៏កំពុងកើតឡើងដោយធម្មជាតិដែរ ។ ប៉ុន្តែជីវអត្តា (ជីវត្មា) ដោយចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកធ្វើក្នុងសកម្មភាពខ្លះៗ ក៏ក្លាយជាជាប់ចំណង ។ ព្រក្ខរិតិផ្លាស់ប្តូរឥតឈប់ឈរ ប៉ុន្តែនៅក្នុងទម្រង់សុទ្ធរបស់វា គ្មានការផ្លាស់ប្តូរណាមួយកើតឡើងឡើយ ។ តាមពិត វត្ថុធាតុដើមគ្មានអត្តសញ្ញាណឯករាជ្យឡើយ ។ ការប្រមូលផ្តុំដែលផ្លាស់ប្តូរឥតឈប់ឈរនេះហើយដែលគេហៅថាវត្ថុ ។ ដោយចាត់ទុកខ្លួនឯងថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយវត្ថុ