३.५. टीका: "कारण, कोणीही प्राणी क्षणभरही कर्म न करता राहू शकत नाही." – साधक कोणत्याही मार्गाने चालला तरी कर्मयोग, ज्ञानयोग किंवा भक्तियोग यापैकी कोणत्याही मार्गावर कर्म न करता राहू शकत नाही. येथे तीन विशिष्ट शब्द आहेत – 'कोणीही' (कश्चित्), 'क्षणभर' (क्षणम्) आणि 'कधीही' (जातु). 'कोणीही' या शब्दाने प्रभू सांगतात की ज्ञानी असो किंवा अज्ञानी असो, कोणताही मानव देहबुद्धीशी संबंध मानतो तोपर्यंत कर्म न करता राहत नाही. ज्ञानी व्यक्तीचा आपला म्हणवून घेतलेल्या शरीराशी काहीही संबंध नसला तरी, त्या आपल्या म्हणवून घेतलेल्या शरीराद्वारे सतत क्रिया घडत असते. 'क्षणभर' या शब्दाने प्रभू सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य स्वतःला शरीराशी संबंधित मानतो, तोपर्यंत 'मी सतत कर्म करीत आहे' असे त्याला वाटत नसले तरी एक क्षणभरही तो कर्म न करता राहत नाही. 'कधीही' या शब्दाने प्रभू सांगतात की जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती किंवा बेशुद्धी अशा कोणत्याही अवस्थेत मनुष्य कर्म न करता राहू शकत नाही. याचे कारण प्रभूंनी याच श्लोकाच्या उत्तरार्धात 'अवश:' या शब्दाने दिले आहे – कारण, प्रकृतीच्या अधीन असल्यामुळे तो कर्म करण्यास भाग पडतो. प्रकृती सतत बदलत असते. साधकाला स्वतःसाठी काहीही करायचे नसते. त्यापुढे जे नियत कर्म येते, ते केवळ परहितदृष्टीने करावयाचे असते. लक्ष्य ईश्वरप्राप्ती असल्याने साधक निषिद्ध कर्म नक्कीच करू शकत नाही.
बऱ्याच लोकांना केवळ स्थूल शरीराच्या क्रियाच कर्म समजतात, पण गीतेने मनाच्या क्रियाही कर्म मानल्या आहेत. केवळ शरीर, वाचा किंवा मन यांद्वारे केलेली कोणतीही क्रिया गीतेने कर्म मानली आहे – "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्। यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥" (गीता ९.२७). ज्या शारीरिक किंवा मानसिक क्रियेशी मनुष्य स्वतःचा संबंध जोडतो, तेच कर्म त्याला बांधते; इतर क्रिया बांधत नाहीत.
लोकांमध्ये एक सामान्य समज आहे, त्यानुसार मुले वाढवणे, उपजीविका – व्यवसाय, नोकरी, शिक्षण इ. – यांनाच ते कर्म मानतात आणि खाणे-पिणे, झोपणे, बसणे, चिंतन इ. यांना कर्म मानीत नाहीत. यामुळे बरेच लोक व्यवसाय इ. कर्मे सोडून 'आम्ही काही कर्म करीत नाही' असे समजतात. पण ही त्यांची मोठी चूक आहे. शारीरिक पोषणाशी संबंधित स्थूल शरीराच्या क्रिया; सूक्ष्म शरीराच्या झोप, चिंतन इ. क्रिया; आणि कारण शरीराच्या समाधी इ. क्रिया – ह्या सर्वच खरेतरी कर्म आहेत. जोपर्यंत शरीराविषयी अहंता-ममता आहे, तोपर्यंत शरीराद्वारे घडणारी कोणतीही क्रिया हे कर्म आहे. कारण शरीर हे प्रकृतीचेच उत्पादन आहे आणि प्रकृती कधीच निष्क्रिय नसते. म्हणून, शरीरात अहंता-ममता असताना संगत असो किंवा त्यागत असो, कोणत्याही अवस्थेत एक क्षणभरही कोणताही मानव कर्म न करता राहू शकत नाही.
"सर्व प्राणी प्रकृतिजन्य गुणांनी अवश होऊन कर्म करण्यास भाग पडतात." – प्रकृतिजन्य गुण (सत्त्व, रज, तम) अधीन असलेल्या प्राण्यांना कर्म करायला लावतात. अधीन असल्यामुळे प्रकृतीच्या गुणांद्वारे कर्म प्रेरित होते; कारण प्रकृती आणि तिचे गुण सतत क्रियाशील असतात (गीता ३.२७, १३.२९). आत्मा स्वतः अकर्ता, असक्त, अविनाशी, अविक्रिय आणि अप्रभावित असला तरी, जोपर्यंत तो स्वतःला प्रकृती आणि तिच्या परिणाम – स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण शरीर – यांशी संबंधित मानतो आणि या शरीरांपैकी कोणत्याही शरीरातून सुखाची इच्छा करतो, तोपर्यंत तो प्रकृतीच्या अधीन राहतो (गीता १४.५). अधीन असण्याच्या या स्थितीचे येथे 'अवश:' या शब्दाने वर्णन केले आहे. नवव्या अध्यायातील आठव्या श्लोकात आणि आठव्या अध्यायातील एकोणिसाव्या श्लोकात हेही सांगितले आहे की, प्रकृतीशी संबंध मानल्यामुळे अधीन झालेला प्राणी कर्म करतो.
स्वभाव (स्वभाव:) वृत्तींपासून बनतो, वृत्ती गुणांपासून बनतात आणि गुण प्रकृतीपासून उद्भवतात. म्हणून तुम्ही स्वभावाच्या अधीन, गुणांच्या अधीन किंवा प्रकृतीच्या अधीन असे म्हटले तरी ते सारखेच आहे. वास्तवात, सर्वांच्या मुळात प्रकृतिजन्य विषयांच्या अधीनतेमध्ये आहे. या अधीनतेपासूनच इतर सर्व अधीनता निर्माण होतात. म्हणून प्रकृतिजन्य विषयांची अधीनता इतरत्र कालाची अधीनता, स्वभावाची अधीनता, कर्माची अधीनता किंवा गुणांची अधीनता अशी वर्णन केली आहे. अर्थ असा की, हा प्राणी जोपर्यंत प्रकृती आणि तिच्या गुणांना तरंगून जात नाही, ईश्वराला प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत तो गुण, काल, स्वभाव इ. च्या अधीन राहतो. म्हणजेच, हा प्राणी जोपर्यंत स्वतःला प्रकृतीशी संबंधित मानतो, प्रकृतीतच वास करतो, तोपर्यंत तो कधी गुणांच्या, कधी कालाच्या, कधी भोगांच्या तर कधी स्वभावाच्या अधीन राहतो; स्ववश (स्वतंत्र) कधीच राहत नाही. याशिवाय तो परिस्थिती, व्यक्ती, पत्नी, पुत्र, धन, घर इ. च्याही अधीन राहतो. पण जेव्हा तो गुणांना तरंगून जाऊन स्वतःचे सत्यस्वरूप किंवा ईश्वरतत्त्व अनुभवतो, तेव्हा ही अधीनता नष्ट होते आणि त्याला आत्मस्थ स्वावलंबन प्राप्त होते.
एक विशेष मुद्दा: प्रकृतीची दोन अवस्था असतात – सक्रिय (स्थूल) आणि निष्क्रिय (सूक्ष्म); उदा. काम करणे ही सक्रिय अवस्था आणि काम न करणे (झोप इ.) ही निष्क्रिय अवस्था. वास्तविक पाहिले तर निष्क्रिय अवस्थेतही प्रकृती निष्क्रिय नसते; तर तिच्यात सूक्ष्म क्रिया चालू असते. उदाहरणार्थ, झोपलेल्या माणसाला जागे होण्याच्या वेळेपूर्वी जागे केले तर तो म्हणतो, "तू मला हलक्या झोपेतून जागे केलेस." यावरून झोपेच्या निष्क्रिय अवस्थेतही झोप पक्की होण्याची प्रक्रिया चालू होती हे सिद्ध होते. पुरी झोप झाल्यानंतर माणूस जागा झाला तर वरील वाक्य तो म्हणत नाही कारण झोप पक्की होण्याची प्रक्रिया पूर्ण झालेली असते. त्याचप्रमाणे समाधी, प्रलय, महाप्रलय इ. अवस्थांमध्येही सूक्ष्म क्रिया चालू असते.
खरं पाहिले तर प्रकृतीची निष्क्रिय अवस्था कधीच नसते; कारण ती सतत बदलत असते. आत्म्याला स्वतः काही कर्तृत्व नसते; पण प्रकृतीच्या परिणाम म्हणजेच शरीर इ. शी संबंध मानल्यामुळे तो प्रकृतीच्या अधीन होतो. या अधीनतेमुळे स्वतः अकर्ता असूनही तो कर्ता आहे असे मानत राहतो. वास्तवात आत्म्यात बदलरूप कोणतीही क्रिया घडत नाही. जशी सृष्टीची सर्व क्रिया प्रकृतीद्वारे नैसर्गिकरित्या घडत आहेत, तशीच तिच्याद्वारे बालपण, तारुण्य इ. अवस्था, अन्नपचन, श्वासोच्छ्वास इ. क्रिया आणि त्याचप्रमाणे पाहणे, ऐकणे इ. क्रियाही नैसर्गिकरित्या घडत आहेत. पण जीवात्मा काही क्रियांमध्ये कर्ता आहे असे मानल्यामुळे बद्ध होतो.
प्रकृती सतत बदलत असते, पण तिच्या शुद्ध स्वरूपात कधीही बदल घडत नाही. वास्तविक भौतिक पदार्थांचे स्वतंत्र अस्तित्व नसते. सतत बदलणारा समुदायच पदार्थ म्हणून ओळखला जातो. पदार्थांशी संबंध मानल्यामुळे कोणत्याही अवस्थेत एक क्षणभरही कोणताही मानव कर्म न करता राहू शकत नाही. साधकाने खरोखर जाणले की सर्व क्रिया केवळ पदार्थांमध्येच घडत आहेत आणि त्याचा पदार्थांशी अल्पसाही संबंध नाही, तर तो अधीनतेपासून मुक्त होऊ शकतो. कर्मयोगी सतत बदलणाऱ्या पदार्थांसाठीची इच्छा, ममता आणि आसक्ति प्रतिक्षण त्यागून ही अधीनता नष्ट करतो.
प्रभूंनी या श्लोकात जे सांगितले आहे, तेच अठराव्या अध्यायातील अकराव्या श्लोकातही सांगितले आहे: प्रकृतीशी संबंध मानणारा कोणताही मानव कर्मांचा पूर्ण त्याग करू शकत नाही – "कारण देहधारी प्राण्याला कर्मांचा सर्वस्वी त्याग करणे शक्य नाही."
संदर्भ: मागील श्लोकात असे सांगितले होते की कोणताही मानव कोणत्याही अवस्थेत क्षणभरही कर्म न करता राहू शकत नाही. यावर एक शंका येऊ शकते की मनुष्य जबरदस्तीने इंद्रियांच्या क्रिया अडवून स्वतःला अकर्मा समजू शकतो. हे निरसन करण्यासाठी पुढील श्लोक सांगितला आहे.
★🔗
