**અનુવાદ:**
અર્જુન બોલ્યા: હે કૃષ્ણ, યુદ્ધ માટે ગોઠવાયેલા આ સગાં-સંબંધીઓના સમૂહને જોઈને મારાં અંગો ઢીલાં પડી રહ્યાં છે, મારું મોં સુકાઈ રહ્યું છે, મારું શરીર કાંપી રહ્યું છે અને મારાં રોમાચ ઊભા થઈ રહ્યાં છે. ગાંડીવ ધનુષ્ય મારા હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે અને મારી ત્વચા બળી રહી છે. મારું મન ઘૂમી રહ્યું છે અને હું સ્થિર ઊભો રહેવા પણ અશક્ત છું.
**ટીકા:** 'હે કૃષ્ણ, યુદ્ધ માટે ગોઠવાયેલા અને ઉત્સુક આ સગાં-સંબંધીઓને જોઈને' – 'કૃષ્ણ' એ નામ અર્જુનને અત્યંત પ્રિય હતું. ગીતામાં આ સંબોધન નવ વાર આવે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ માટે બીજું કોઈ સંબોધન આટલી વાર આવતું નથી. તે જ રીતે, 'પાર્થ' એ નામ અર્જુન માટે ભગવાનને અત્યંત પ્રિય હતું. એટલે, ભગવાન અને અર્જુન એકબીજા માટે આ નામોનો ઉપયોગ તેમના સંવાદમાં કરતા હતા અને આ તથ્ય લોકોમાં સુવિદિત હતું. આ દૃષ્ટિએ જ સંજયે ગીતાના અંતે 'કૃષ્ણ' અને 'પાર્થ' નામોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે: 'જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધર પાર્થ છે' (૧૮.૭૮).
પહેલાં ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું હતું કે 'એકઠા થયેલા અને યુદ્ધ કરવા ઇચ્છતા', અને અહીં અર્જુન પણ કહે છે કે 'ગોઠવાયેલા અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક'; પરંતુ, તેમની દૃષ્ટિમાં મોટો તફાવત છે. ધૃતરાષ્ટ્રની દૃષ્ટિમાં ભેદભાવ છે: દુર્યોધનાદિ મારા પુત્રો છે અને યુધિષ્ઠિરાદિ પાંડુના પુત્રો છે; એટલે ધૃતરાષ્ટ્રે ત્યાં 'મારા પુત્રો' અને 'પાંડુના પુત્રો' એવા શબ્દો વાપર્યા હતા. પરંતુ અર્જુનની દૃષ્ટિમાં એવો કોઈ ભેદભાવ નથી; એટલે અર્જુન અહીં 'સગાં-સંબંધીઓ' કહે છે, જેમાં બંને પક્ષના લોકો સમાયેલા છે. અર્થ એ છે કે ધૃતરાષ્ટ્રને પોતાના પુત્રોના યુદ્ધમાં મરી જવાના ભયથી ભય અને શોક છે; પરંતુ અર્જુન બંને પક્ષના સગાં-સંબંધીઓના મરી જવાના ભયથી શોકાતુર છે, એવો વિચાર કરીને કે કોઈ પણ પક્ષનો કોઈ પણ મરે તો તે આપણો સગો-સંબંધી જ છે.
અત્યાર સુધી 'જોઈને' શબ્દ ત્રણ વાર આવ્યો છે: 'પાંડવોની સેના જોઈને' (૧.૨), 'ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને ગોઠવાયેલા જોઈને' (૧.૨૦), અને અહીં 'આ સગાં-સંબંધીઓને જોઈને' (૧.૨૮). આ ત્રણનો અર્થ એ છે કે દુર્યોધનનું જોવું એક જ પ્રકારનું રહ્યું, એટલે કે દુર્યોધનની ભાવના કેવળ યુદ્ધની હતી; પરંતુ અર્જુનનું જોવું બે પ્રકારનું હતું. પહેલાં, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને જોઈને, પરાક્રમથી ભરપૂર અર્જુને પોતાનું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને ઊભા રહ્યા; અને હવે, સગાં-સંબંધીઓને જોઈને, તે કાયરતાથી ગ્રસ્ત થઈ રહ્યા છે, યુદ્ધથી વિરમી રહ્યા છે અને ધનુષ્ય હાથમાંથી પડી રહ્યું છે.
'મારાં અંગો ઢીલાં પડી રહ્યાં છે... મારું મન ઘૂમી રહ્યું છે' – યુદ્ધના ભવિષ્યના પરિણામ વિશે અર્જુનના મનમાં ચિંતા અને શોક છવાઈ ગયા છે. તે ચિંતા અને શોકની અસર અર્જુનના સમગ્ર શરીર પર પડી રહી છે. તે જ અસર અર્જુન સ્પષ્ટ શબ્દોમાં વર્ણવી રહ્યા છે: મારા શરીરનું દરેક અંગ – હાથ, પગ, મોં વગેરે – નિર્બળ બની રહ્યું છે! મોં સુકાઈ રહ્યું છે, બોલવું પણ મુશ્કેલ થઈ રહ્યું છે! સમગ્ર શરીર કાંપી રહ્યું છે! શરીર પરનાં બધાં જ રોમાચ ઊભા થઈ રહ્યાં છે, એટલે કે સમગ્ર શરીર રોમાંચિત થઈ રહ્યું છે! તે ગાંડીવ ધનુષ્ય, જેની શબ્દથી શત્રુઓ ભયભીત થઈ જતા હતા, તે આજે મારા હાથમાંથી પડી રહ્યું છે! ત્વચા – સમગ્ર શરીર – બળી રહ્યું છે. મારું મન ઘૂમી રહ્યું છે, એટલે કે હું શું કરવું જોઈએ તે પણ સમજી શકતો નથી! અહીં, આ રણભૂમિ પર, હું રથ પર પણ ઊભો રહેવામાં અશક્ત બની રહ્યો છું! એવું લાગે છે કે હું બેભાન થઈને પડી જઈશ! આવા અનિષ્ટકારક યુદ્ધમાં, અહીં ઊભા રહેવું પણ પાપ જેવું લાગે છે.
**સંધાન:** પાછલા શ્લોકમાં પોતાના શરીરમાં પ્રગટ થયેલા શોકના આઠ ચિહ્નોનું વર્ણન કર્યા પછી, અર્જુન હવે ભવિષ્યના પરિણામોનું સૂચન કરતાં અપશુકનોની દૃષ્ટિએ યુદ્ધ કરવાની અયોગ્યતા જણાવે છે.
★🔗
