अर्जुनले भने: हे कृष्ण, युद्धको लागि तयार भएर उभिएका यी आफन्तहरूलाई हेर्दा मेरा अङ्गहरू शिथिल भएका छन्, मुख सुख्खा छ, शरीर काँपिरहेको छ, र रौँहरू टुङ्गिएका छन्। गाण्डीव धनु मेरो हातबाट खसिरहेको छ, र मेरो छाला जलिरहेको छ। मेरो मन घुमिरहेको छ, र म ठडो हुन पनि असमर्थ छु।
टिप्पणी: 'हे कृष्ण, युद्धको लागि तयार र उत्सुक भएर उभिएका यी आफन्तहरूलाई हेर्दा' – 'कृष्ण' नाम अर्जुनको लागि अत्यन्त प्रिय थियो। यो सम्बोधन गीतामा नौ पटक देखिएको छ। भगवान श्रीकृष्णको कुनै अन्य सम्बोधन यति पटक देखिएको छैन। त्यस्तै 'पार्थ' नाम अर्जुनको लागि भगवानको अत्यन्त प्रिय थियो। त्यसैले भगवान र अर्जुनले आपसमा यी नामहरूको प्रयोग आफ्नो कुराकानीमा गर्थे, र यो कुरा मानिसमाझ भलै भएको थियो। यसै दृष्टिले संजयले गीताको अन्त्यमा 'कृष्ण' र 'पार्थ' नामहरूको उल्लेख गरेका छन्: 'जहाँ योगेश्वर कृष्ण छन् र जहाँ धनुर्धर पार्थ छन्' (१८.७८)।
यसभन्दा पहिले धृतराष्ट्रले 'जम्मा भएर युद्ध गर्न इच्छुक' भनेका थिए, र यहाँ अर्जुनले पनि 'तयार र युद्धको लागि उत्सुक' भनेका छन्; तथापि, तिनीहरूको दृष्टिकोणमा ठूलो भिन्नता छ। धृतराष्ट्रको दृष्टिमा भेद छ: दुर्योधन आदि मेरा छोराहरू हुन्, र युधिष्ठिर आदि पाण्डुका छोराहरू हुन्; त्यसैले धृतराष्ट्रले त्यहाँ 'मेरा छोराहरू' र 'पाण्डुका छोराहरू' शब्दहरूको प्रयोग गरे। तर अर्जुनको दृष्टिमा त्यस्तो कुनै भेद छैन; त्यसैले अर्जुनले यहाँ 'आफन्तहरू' भनेका छन्, जसमा दुवै पक्षका मानिसहरू समावेश छन्। यसको अर्थ यो हो कि धृतराष्ट्रलाई आफ्ना छोराहरू युद्धमा मर्ने आशंकाबाट डर र दुःख छ; तर अर्जुनलाई दुवै पक्षका आफन्तहरू मर्ने आशंकाबाट दुःखी छ, यो सोच्दै कि कुनै पनि पक्षको कोही मरे पनि, त्यो त हाम्रो आफन्त नै हो।
अहिलेसम्म 'हेर्दा' शब्द तीन पटक आइसकेको छ: 'पाण्डवहरूको सेना हेर्दा' (१.२), 'धृतराष्ट्रका छोराहरूलाई तयार भएर उभिएको हेर्दा' (१.२०), र यहाँ 'यी आफन्तहरूलाई हेर्दा' (१.२८)। यी तीनवटाको अर्थ यो हो कि दुर्योधनको हेर्ने एउटै प्रकारको रह्यो, अर्थात् दुर्योधनको भावना केवल युद्धको मात्र थियो; तर अर्जुनको हेर्ने दुई प्रकारको थियो। पहिलो, धृतराष्ट्रका छोराहरूलाई हेरेर अर्जुनले वीरत्वले भरिएर आफ्नो धनु उठाए र युद्धको लागि तयार भएर उभिए; र अब, आफ्ना आफन्तहरूलाई हेरेर उनी कायरताले ग्रस्त भइरहेका छन्, युद्धबाट विरत हुँदै छन्, र धनु हातबाट खसिरहेको छ।
'मेरा अङ्गहरू शिथिल भएका छन्... मेरो मन घुमिरहेको छ' – अर्जुनको मन युद्धको भविष्यका परिणामहरूको चिन्ता र दुःखले भरिएको छ। त्यो चिन्ता र दुःखको प्रभाव अर्जुनको सम्पूर्ण शरीरमा पर्दैछ। त्यही प्रभावलाई नै अर्जुनले स्पष्ट शब्दहरूमा वर्णन गर्दैछन्: मेरो शरीरको प्रत्येक अङ्ग – हात, खुट्टा, मुख आदि – कमजोर हुँदैछ! मुख सुख्खा हुँदैछ, बोल्न पनि गाह्रो भइरहेको छ! सम्पूर्ण शरीर काँपिरहेको छ! शरीरका सबै रौँहरू टुङ्गिएका छन्, अर्थात् सम्पूर्ण शरीर रौं काटिएको छ! त्यो गाण्डीव धनु, जसको टंकार सुनेर शत्रुहरू भयभीत हुने गर्थे, आज मेरो हातबाट खसिरहेको छ! छाला – सम्पूर्ण शरीर – जलिरहेको छ। मेरो मन घुमिरहेको छ, अर्थात् म के गर्नु पर्छ के गर्नु हुँदैन भन्ने पनि बुझिरहेको छैन! यहाँ, यस युद्धभूमिमा, म रथमा पनि ठडो हुन असमर्थ भइरहेको छु! लाग्छ म बेहोस हुँदै झर्छु! यस्तो विनाशकारी युद्धमा, यहाँ उभिनु पनि पाप जस्तो लाग्छ।
सम्बन्ध: अघिल्लो श्लोकमा आफ्नो शरीरमा प्रकट भएका दुःखका आठ लक्षणहरूको वर्णन गरेपछि, अर्जुनले अब भविष्यका परिणाम सूचित गर्ने अपशकुनहरूको दृष्टिले युद्ध गर्नु अनुचित हुने कुरा बताउँदैछन्।
★🔗
