**ਅਨੁਵਾਦ:**
**ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ:** ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਇਸ ਯੁੱਧ-ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਢਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਏਂਠੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਜਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਘੂਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਠਹਿਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
**ਟੀਕਾ:** **'ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਇਸ ਯੁੱਧ-ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ'** – 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਨਾਮ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਨੌਂ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਬੋਧਨ ਇਤਨੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪਾਰਥ' ਨਾਮ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਜਯ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਅਤੇ 'ਪਾਰਥ' ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ: **'ਜਿਥੇ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਧਨੁੱਖਧਾਰੀ ਪਾਰਥ ਹਨ'** (18.78)।
ਪਹਿਲਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ **'ਜੁੱਧ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ'** ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਵੀ **'ਯੁੱਧ-ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ'** ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਹੈ: ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਆਦਿ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉੱਥੇ **'ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ'** ਅਤੇ **'ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ'** ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇੱਥੇ **'ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ'** ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਮਰੇ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਗਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।
**'ਵੇਖ ਕੇ'** ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ: **'ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ'** (1.2), **'ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ'** (1.20) ਅਤੇ ਇੱਥੇ **'ਇਸ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ'** (1.28)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ 'ਵੇਖਣਾ' ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਰਥਾਤ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੀ; ਪਰੰਤੂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ 'ਵੇਖਣਾ' ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨੁੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਇਰਤਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਡਿਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
**'ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਢਹਿ ਰਹੇ ਹਨ... ਮੇਰਾ ਮਨ ਘੂਮ ਰਿਹਾ ਹੈ'** – ਯੁੱਧ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਰੇਕ ਅੰਗ – ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਆਦਿ – ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਏਂਠੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਉਹ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿਗ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਚਮੜੀ – ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ – ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਘੂਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ! ਇੱਥੇ, ਇਸ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ! ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂਗਾ! ਅਜਿਹੇ ਅਨਰਥਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਪਾਪ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੱਠ ਚਿੰਹ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਜੁਨ ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
★🔗
