જન્મેલાનો મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને મૃત્યુ પામેલાનો જન્મ નિશ્ચિત છે; તેથી, જે અપરિહાર્ય છે તેના વિશે તમારે શોક ન કરવો જોઈએ.

શબ્દાર્થ: जातस्य - જન્મેલાનું, हि - કારણ કે, ध्रुवः - નિશ્ચિત, मृत्युः - મૃત્યુ, ध्रुवम् - નિશ્ચિત, जन्म - જન્મ, मृतस्य - મૃત્યુ પામેલાનું, च - અને, तस्मात् - તેથી, अपरिहार्ये - અનિવાર્ય, अर्थे - બાબતમાં, न - નહીં, त्वम् - તારે, शोचितुम् - શોક કરવો, अर्हसि - યોગ્ય છે. ભાવાર્થ: જેનો જન્મ થયો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને જેનું મૃત્યુ થયું છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે. જન્મ અને મૃત્યુ અનિવાર્ય છે, તેને કોઈ રોકી શકતું નથી. તેથી, જે બાબત અનિવાર્ય છે તેના માટે તમારે શોક ન કરવો જોઈએ.

જેનો જન્મ થયો છે તેનું મરણ નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે. તેથી, આ અનિવાર્ય વિષયમાં તમારે શોક ન કરવો જોઈએ. ટીકા: "જેનો જન્મ થયો છે તેનું મરણ નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે." પહેલાના શ્લોક મુજબ, ભલે દેહીને સતત જન્મ-મરણનો ભોગી માની લેવામાં આવે, તો પણ તે શોકનું કારણ ન બને. કારણ કે જેનો જન્મ થાય છે તેનું મરણ થવું નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે તેનો ફરીથી જન્મ થવો નિશ્ચિત છે. "તેથી, આ અનિવાર્ય વિષયમાં તમારે શોક ન કરવો જોઈએ." આમ, જન્મ-મરણના આ પ્રવાહને કોઈ ટાળી શકતું નથી; કારણ કે આમાં કોઈનો પણ સહેજ અંકુશ નથી. જન્મ-મરણનો આ પ્રવાહ અનાદિ કાળથી ચાલ્યો આવે છે અને અનંત કાળ સુધી ચાલતો રહેશે. આ દૃષ્ટિએ પણ તમારે શોક કરવો ઉચિત નથી. ધૃતરાષ્ટ્રના આ પુત્રોનો જન્મ થયો છે, તેથી તેમનું મરણ થવું નિશ્ચિત છે. તમારી પાસે એવો કોઈ ઉપાય નથી કે જેથી તમે તેમને બચાવી શકો. જે મરશે તેનો ફરીથી જન્મ થશે જ. તે પણ તમે અટકાવી શકતા નથી. પછી શોક કરવા જેવું શું રહ્યું? જે ન થવું જોઈએ તે માટે જ શોક કરો. જે ન થવું જોઈએ તે થતું નથી; જે થવાનું હોય તે થઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સૂર્યોદય થયો છે તો અસ્ત થશે જ અને અસ્ત થયો છે તો ફરીથી ઉદય થશે જ – એ સૌ જાણે છે. તેથી સૂર્યાસ્ત થાય ત્યારે લોકો શોક કે ચિંતા કરતા નથી. તે જ રીતે, હે અર્જુન! જો તમે ભીષ્મ-દ્રોણાદિ આ જીવોને દેહ સાથે મરનારા માનો, તો પછી દેહ સાથે જ તેમનો જન્મ પણ થશે. તેથી આ દૃષ્ટિએ પણ શોક હોઈ શકે નહીં. આ બે શ્લોકો (૨૬ અને ૨૭)માં ભગવાને જે કહ્યું છે, તે તેમનો વાસ્તવિક સિદ્ધાંત નથી. તેથી "અથ ચ" (પરંતુ જો) એવો પ્રયોગ કરી ભગવાન બીજો પક્ષ (જે દેહ અને દેહીને એક માને છે) રજૂ કરે છે, કે એવો સિદ્ધાંત છે જ નહીં, પણ માની લો તો પણ શોક યોગ્ય નથી. આ બે શ્લોકોનો સાર એ છે કે: સંસારની સર્વ વસ્તુઓ નિરંતર પરિવર્તનશીલ હોવાથી, એક સ્વરૂપ છોડી બીજું સ્વરૂપ ધારણ કરતી રહે છે. આમાં પૂર્વ સ્વરૂપ છોડવું એ મરણ અને નવું સ્વરૂપ ધારણ કરવું એ જન્મ છે. આ રીતે જેનો જન્મ થાય તે મરે અને જે મરે તેનો જન્મ થાય – આ પ્રવાહ નિરંતર ચાલુ રહે છે. આ દૃષ્ટિએ પણ શોક શા માટે? સંબંધ: આગળના બે શ્લોકોમાં વિકલ્પ દૃષ્ટિ રજૂ કર્યા પછી, ભગવાન હવે પછીના શ્લોકમાં સર્વથા સામાન્ય દૃષ્ટિએ વાત કરે છે.