१.२२. स्पष्टीकरण – ‘हे अच्युता, माझे रथ दोन्ही सेनेमध्ये उभे करा’ – दोन्ही सेना युद्ध करण्यासाठी एकमेकांसमोर उभ्या होत्या. दोन्ही सेनांमध्ये इतके अंतर होते की एका सेनेवर दुसरी सेना बाण इत्यादी प्रहार करू शकत होती. त्या दोन्ही सेनांमधील मध्यभाग दोन दृष्टिकोनांनी केंद्रीय होता: (१) सेना रचलेल्या रुंदीचा मध्यबिंदू, आणि (२) दोन्ही सेनांमधील अशा बिंदूपासून कौरव सेना जितक्या अंतरावर होती तितक्याच अंतरावर पांडव सेना होती. अर्जुन भगवंतांना असा मध्यभागी रथ उभा करण्यास सांगतात जेणेकरून दोन्ही सेना सहजतेने पाहता येतील.
‘दोन्ही सेनेमध्ये’ हा वाक्प्रचार गीतेत तीन वेळा आला आहे: येथे (१.२१ मध्ये), याच अध्यायाच्या चोविसाव्या श्लोकात, आणि दुसऱ्या अध्यायाच्या दहाव्या श्लोकात. तीन वेळा येण्याचे महत्त्व असे की, प्रथम अर्जुन शौर्याने आपला रथ दोन्ही सेनेमध्ये ठेवण्याचा आदेश देतात (१.२१). नंतर, भगवंत रथ दोन्ही सेनेमध्ये उभा करतात आणि त्यांना कुरूंकडे पाहण्यास सांगतात (१.२४). आणि शेवटी, दोन्ही सेनेमध्येच भगवंत शोकाकुल अर्जुनाला गीतेचे महान उपदेश देतात (२.१०). अशाप्रकारे, सुरुवातीला अर्जुनमध्ये शौर्य होते; नंतर, आप्तांना पाहून मोहामुळे त्यांच्यात युद्धाविषयी वैराग्य निर्माण झाले; आणि शेवटी, त्यांना भगवंतांकडून गीतेचा परम उपदेश प्राप्त झाला ज्याने त्यांचा मोह दूर केला. याचा अर्थ असा की, एखादी व्यक्ती जेथे आणि ज्या परिस्थितीत आहे, तेथेच राहून, प्राप्त परिस्थितीचा योग्य वापर करून, इच्छारहित होऊन परमेश्वराची प्राप्ती करू शकते. कारण सर्व परिस्थितीत भगवंत सारखेच विद्यमान असतात.
‘...जे येथे युद्धाच्या या प्रयत्नात आलेले आहेत त्यांना मी पाहू शकेन...’ – दोन्ही सेनेमध्ये रथ किती वेळ उभा राहावा? याबाबत अर्जुन म्हणतात, "जोपर्यंत मी येथे आलेले ते सर्व राजे, त्यांचे सैन्यासह, जे युद्धाची इच्छा बाळगून कौरव सेनेत उभे आहेत, त्या सर्वांना पाहिले नाही तोपर्यंत रथ तेथेच उभा ठेवा. या युद्धप्रयत्नात, मला कोणाशी लढावे लागेल? त्यांमध्ये, माझ्याबरोबरीचे बलवान कोण? कमी बलवान कोण? आणि अधिक बलवान कोण? मी त्या सर्वांना पाहू द्या."
येथे, ‘युद्धाची इच्छा बाळगणारे’ या शब्दांद्वारे अर्जुन असे म्हणत आहेत, "आम्ही शांततेचा विचार केला होता, पण त्यांनी शांततेचा प्रस्ताव मान्य केला नाही कारण त्यांच्या मनात युद्धाची अधिक तीव्र इच्छा आहे. म्हणून, मी त्यांना पाहू – कोणत्या बलाने ते युद्ध करण्याची इच्छा बाळगत आहेत?"
★🔗