२.३४. आणि सर्व प्राणी तुझी निर्भर्त्सना, म्हणजेच तुझा अपमान, कायमचे करतील. अशी निर्भर्त्सना माननीय पुरुषाला मृत्यूपेक्षाही अधिक दुःखदायक आहे.
टीका: "आणि प्राणी तुझा अक्षय्य अपमान गायील" — अर्थात, तुझ्याशी कोणतेही विशेष नाते नसलेले, म्हणजे तुझे मित्र नाहीत किंवा शत्रूही नाहीत, असे मानव, देव, यक्ष, राक्षस इत्यादी सामान्य प्राणीसुद्धा तुझा अपमान आणि बदनामी करतील. ते म्हणतील, "पहा! अर्जुन किती भ्याड होता, त्याने आपल्या क्षत्रियधर्मापासून माघार घेतली. त्याला इतका शूर समजले जात होते, पण युद्धाच्या क्षणी त्याची भीड उघडकीला आली, जी इतरांना माहितीसुद्धा नव्हती;" इत्यादी.
"तुझा" असे म्हणण्याचा अर्थ असा की तुझा अपमान स्वर्ग, मृत्यु आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत पसरेल, जिथे तुझी कीर्ती प्रस्थापित आहे. "अक्षय्य" याचा अर्थ असा की एखाद्या पुरुषाची जितकी श्रेष्ठतेबद्दल प्रसिद्धी असेल, तितकीच त्याची कीर्ती आणि अपकीर्ती टिकाऊ होते.
"ज्याचा मान केला गेला आहे अशासाठी, अपमान हा मृत्यूपेक्षाही वाईट आहे" — या श्लोकाच्या पूर्वार्धात, प्रभूंनी सामान्य प्राणी अर्जुनाची निर्भर्त्सना कशी करतील याचे वर्णन केले. आता, उत्तरार्धात, ते एक सार्वत्रिक सत्य नमूद करतात जे सर्वांना लागू आहे.
लौकिक दृष्टिकोनातून, जेव्हा एखाद्या श्रेष्ठ मानल्या जाणाऱ्या, ज्याचा लोक उच्च मानतात अशा पुरुषाचा अपमान होतो, तेव्हा तो अपमान त्याला मृत्यूपेक्षाही अधिक भयंकर आणि दुःखदायक होतो. याचे कारण असे की मृत्यूमध्ये, त्याचे आयुष्य फक्त संपले आहे; त्याने कोणताही अपराध केलेला नाही. पण अपमान सहन करताना, तो स्वतः धर्माच्या सीमेपासून, त्याच्या कर्तव्यापासून, च्युत झाला आहे. सारांश असा की जर एखादा लोकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जाणारा पुरुष त्याच्या कर्तव्यापासून विचलित झाला, तर त्याला भयंकर बदनामी सहन करावी लागते.
★🔗
