**३.१०** प्रजापतीने सृष्टीच्या आरंभी प्राणिमात्रांना (मुख्यत्वे मानवांना) कर्तव्याच्या विधीसह निर्माण करून त्यांना सांगितले: "या कर्तव्याद्वारे तुम्ही सर्वांचे कल्याण वाढवा आणि हे यज्ञरूप कर्तव्य तुम्हाला तुमची कर्तव्ये पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक साधने प्रदान करो. तुमच्या नित्यकर्मांद्वारे तुम्ही देवतांचे पोषण करा आणि त्या देवता त्यांच्या कर्तव्याद्वारे तुमचे पोषण करोत. अशाप्रकारे परस्परांचे पोषण करून तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल."
**टीका:** हा श्लोक सांगतो: 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः' – ब्रह्मदेव हे सृष्टीचे निर्माते आणि प्रजांचे स्वामी आहेत; म्हणून स्वतःचे कर्तव्य बजावण्यासोबतच ते त्यांचे रक्षण आणि कल्याण सतत विचारात घेतात. कारण, जो निर्माण करतो त्याचे कर्तव्य निर्माण केलेल्याचे रक्षण करणे हेच असते. ब्रह्मदेव प्रजांची निर्मिती करतात, त्यांच्या संरक्षणासाठी सजग राहतात आणि नेहमी त्यांच्या हिताचा विचार करतात. म्हणूनच त्यांना 'प्रजापती' असे म्हटले जाते.
सृष्टीच्या आरंभी, ब्रह्मदेवांनी नित्यकर्मे करण्याची क्षमता आणि विवेकबुद्धी असलेले मानव निर्माण केले (टीप पृ. १२८). अनुकूल आणि प्रतिकूल परिस्थितीचा योग्य वापर हाच कल्याणाचा मार्ग आहे. म्हणून ब्रह्मदेवांनी अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितीचा योग्य वापर करण्याची विवेकबुद्धी देऊन मानवांची निर्मिती केली. योग्य-अयोग्य ओळखण्यात, पशु, पक्षी, वृक्ष इत्यादी निसर्गतःच परोपकारी कृती (कर्तव्यपालन) करतात; परंतु मानवांना दैवी कृपेने विवेकाची विशेष शक्ती प्राप्त झाली आहे. म्हणून जर त्यांनी आपल्या विवेकाचा आदर केला आणि अयोग्य कृतींपासून दूर राहिले, तर जगाला नैसर्गिकरित्या लाभकारी अशा कृती देखील त्यांच्यामार्फत घडू शकतात.
देवता, ऋषी, पितर, मानव आणि इतर पशु-पक्षी, वृक्ष इत्यादी सर्व प्राणी ('प्रजा') आहेत. यापैकी, विशेष योग्यता, अधिकार आणि साधनांमुळे इतर सर्व प्राण्यांच्या पोषणाची जबाबदारी मानवांवर आहे. म्हणून येथे 'प्रजाः' हा शब्द विशेषतः मानवांसाठी वापरला आहे.
कर्मयोग हा अनादि काळापासून अस्तित्वात आहे. चौथ्या अध्यायातील तिसऱ्या श्लोकात, 'पुरातनः' या शब्दाद्वारे प्रभू हेही सांगतात की हा कर्मयोग प्राचीन काळापासून बहुतेक लुप्त झाला होता, तो मी आता तुला पुन्हा सांगितला आहे. येथेही 'पुरा' या शब्दाद्वारे तोच भाव दुसऱ्या प्रकारे सांगितला आहे: 'फक्त मीच नव्हे तर ब्रह्मदेवांनीही सृष्टीच्या आरंभी प्रजांना कर्तव्यासह निर्माण करून त्यांना तोच कर्मयोग आचरण्याची आज्ञा दिली.' याचा अर्थ असा की निःस्वार्थी बुद्धीने नित्यकर्मे करण्याची कर्मयोगाची परंपरा अनादि काळापासून आहे. ती काही नवीन गोष्ट नाही.
चौथ्या अध्यायात (श्लोक २४ ते ३०) परमात्मप्राप्तीसाठी वर्णन केलेली सर्व साधने 'यज्ञ' या नावाने ओळखली जातात; जसे द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ, प्राणायाम इत्यादी. साधारणपणे, 'यज्ञ' या शब्दाचा अर्थ अग्निहोत्र कर्मकांडाशी निगडित कृती असा समजला जातो; परंतु गीतेत 'यज्ञ' या शब्दाचा अर्थ शास्त्रविधीने विहित केलेल्या सर्व कर्मांचा सूचक आहे. वर्ण, आश्रम, धर्म, स्वभाव, देश, काल इत्यादीनुसार मिळालेली नित्यकर्मे 'यज्ञ' या श्रेणीत येतात. इतरांच्या हिताच्या भावनेने केलेली सर्व कर्मेही 'यज्ञ'च आहेत. अशा यज्ञ (कर्तव्य)ाची जबाबदारी केवळ मानवांवरच आहे.
'अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक्' (टीप पृ. १२९.१) – ब्रह्मदेव मानवांना सांगतात: "तुम्ही सर्वजण आपापल्या कर्तव्यपालनाद्वारे सर्वांची वृद्धी करा, उन्नती करा! असे करण्याने तुम्हाला तुमचे कर्तव्य बजावण्यास उपयुक्त साहित्य सतत प्राप्त होत राहो; त्याची कधीही कमतरता राहू नये."
अर्जुनाच्या निष्क्रियतेच्या कल्पनेचे निरसन करण्यासाठी, प्रभू सांगतात की प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या वचनांवरूनही तुला नित्यकर्म करण्याचे उपदेश शिकावे लागतील. इतरांच्या कल्याणासाठी कर्तव्य करण्यानेच तुमची ऐहिक आणि पारलौकिक प्रगती शक्य आहे.
निष्काम बुद्धीने, केवळ कर्तव्यपालनाचा विचार करून कर्म केल्यास मनुष्य मुक्त होतो; आणि सकाम बुद्धीने कर्म केल्यास मनुष्य बद्ध होतो. येथील प्रसंग निष्काम बुद्धीने केलेल्या कर्तव्याचा आहे. म्हणून येथे 'इष्टकाम' या शब्दाचा अर्थ 'भोग्य इच्छित वस्तू' (जो सकाम बुद्धीचा सूचक आहे) असा घेणे योग्य वाटत नाही. येथे या शब्दाचा अर्थ आहे: यज्ञ (नित्यकर्म) करण्यासाठी आवश्यक असलेली सामग्री (टीप पृ. १२९.२).
एक कर्मयोगी इतरांची सेवा किंवा हित करण्यासाठी नेहमी उत्सुक असतो. म्हणून प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या विधीनुसार, इतरांची सेवा करण्यासाठी लागणारी सामग्री, शक्ती आणि शारीरिक पोषणासाठी आवश्यक वस्तू यांची त्याला कधीही कमतरता भासत नाही. ही उपयुक्त वस्तू तो सहजतेने आणि सतत प्राप्त करतो. ब्रह्मदेवांच्या विधीनुसार, कोणत्याही व्यक्तीने कर्तव्य करण्यासाठी जी सामग्री प्राप्त केली आहे, ती त्या व्यक्तीचे कर्तव्य पूर्ण करण्यासाठी पूर्णतः पुरेशी आहे. कर्तव्यपालनाची सामग्री कोणासाठीही अपूर्ण नसते. ब्रह्मदेवांच्या विधीत कधीही तफावत येऊ शकत नाही; कारण जेव्हा त्यांनी कर्तव्य करण्याचा विधी निर्माण केला आहे, तेव्हा त्या कर्तव्यपालनासाठी पुरेशी सामग्री पुरवणे हे देखील केवळ त्यांच्यावरच अवलंबून आहे.
वास्तवात, मानवी शरीर भोग घेण्यासाठी नसून – 'हे शरीर इंद्रियविषय भोगण्यासाठी नाही' (मानस ७.४४.१). म्हणून कोणत्याही खऱ्या शास्त्रात 'ऐहिक सुखांचा भोग घ्या' अशी कोणतीही आज्ञा किंवा विधी नाही. समाजही सुखांचा मर्यादेविरहित भोग घेण्यास परवानगी देत नाही. उलट, शास्त्र आणि समाज दोन्ही इतरांना सुख देण्याची आज्ञा किंवा विधी देतात. उदाहरणार्थ, वडिलांना आपल्या मुलाचे पालनपोषण आणि संवर्धन करण्याचा विधी प्राप्त होतो, परंतु वडिलांनी मुलाकडून सेवा घ्यावी अशी कोठेही आज्ञा नाही. त्याचप्रमाणे पुत्र, पत्नी इत्यादी इतर नात्यांसाठीही समजावे.
एक कर्मयोगी नेहमी देण्याची भावना ठेवतो, घेण्याची नव्हे; कारण घेण्याची भावना बंधनकारक आहे. घेण्याची भावना ठेवल्याने केवळ मोक्षप्राप्तीतच अडथळा येत नाही तर ऐहिक वस्तूंच्या प्राप्तीतही अडथळा येतो. जगात जवळजवळ प्रत्येकाला अनुभव आहे की, घेण्याची भावना ठेवणाऱ्याला कोणीही देऊ इच्छित नाही. म्हणून ब्रह्मदेव सांगतात की केवळ निःस्वार्थी बुद्धीने, कोणत्याही इच्छेशिवाय कर्तव्य केल्यानेच मनुष्य आपली प्रगती (कल्याण) साधू शकतो.
'देवान् भावयतानेन' – येथे 'देव' हा शब्द सूचक आहे; म्हणून या पदांतर्गत मानव, देवता, ऋषी, पितर इत्यादी सर्व प्राणी समजावे. कारण कर्मयोगीचे उद्दिष्ट आपल्या नित्यकर्मांद्वारे सर्व प्राण्यांना सुख देणे हे आहे. म्हणून येथे ब्रह्मदेव सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी मानवांनी आपल्या नित्यकर्मांचा यज्ञ पाळावा असे सांगतात. आपापली कर्तव्ये पार पाडून मानव स्वतःहून कल्याण प्राप्त करतात (गीता १८.४५). कर्तव्य करण्याचे उपदेश घेण्यास मानवच पूर्णतः पात्र आहेत. केवळ मानवांनाच कर्म करण्याची स्वातंत्र्य प्राप्त झालेले आहे; म्हणून त्यांनी या स्वातंत्र्याचा योग्य वापर करावा.
'ते देवा भावयन्तु वः' – जशी वृक्ष, वेली इत्यादींवर फुले आणि फळे नैसर्गिकरित्या येतात; पण त्यांना खत आणि पाणी दिले तर त्यावर फुले-फळे विशेष चांगली येतात. त्याचप्रमाणे, पूजा-अर्चनेद्वारे देवतांचे पोषण होते, त्यामुळे त्यांची कार्ये विशेष न्याय्य होतात. पण जेव्हा मानव आपल्या नित्यकर्मांद्वारे देवतांची पूजा करीत नाहीत, तेव्हा देवतांना पोषण मिळत नाही, त्यामुळे त्यांच्या कर्तव्यपालनाची क्षमता कमी होते. त्यांच्या कर्तव्यपालनातील या कमतरतेमुळेच जगात दुष्काळ, अतिवृष्टी इत्यादी आपत्ती येतात.
'परस्परं भावयन्तः' – या शब्दांचा अर्थ असा समजू नये की: इतर जर आपली सेवा करतील तरच आपण त्यांची सेवा करावी. तर असा समजावा की: इतर आपली सेवा करोत किंवा न करोत, आपण आपल्या कर्तव्याद्वारे त्यांची सेवा करणे आवश्यक आहे. इतर काय करतात किंवा करीत नाहीत; ते आपल्याला सुख देतात की दुःख – या गोष्टींशी आपला काही संबंध नसावा; कारण इतरांच्या कर्तव्याकडे पाहणारा स्वतःच्या कर्तव्यापासून च्युत होतो. परिणामी त्याचा पतन होतो. इतरांवर कर्तव्यपालन लादणे हे आपल्या अधिकारातही नसते. आपण फक्त सर्वांच्या कल्याणासाठी आपले कर्तव्य पार पाडून सर्वांना सुखी करावे. सेवेत आपली समज, शक्ती, वेळ किंवा सामग्री यांपैकी अगदी थोडेही स्वतःसाठी राखून ठेवू नये. तरच भौतिकतेपासून पूर्ण तुटका पडेल.
आपल्या सर्व ऐहिक नात्यांची – माता, पिता, पत्नी, पुत्र, भाऊ, भावजय इत्यादींची सेवा करावी लागेल. ही नाती आपला स्वतःचा आनंद घेण्यासाठी नाहीत. त्यांच्याशी असलेल्या नात्याच्या स्वरूपानुसार त्यांची सेवा करणे, योग्यतेनुसार त्यांना सुख देणे हे आपले कर्तव्य आहे. त्यांच्याकडून काही अपेक्षा ठेवणे आणि त्यांना आपल्या अधिकारात मानणे ही मोठी चूक आहे. आपण त्यांचे ऋणी आहोत आणि ते ऋण फेडण्यासाठीच आपण त्यांच्यामध्ये जन्माला आलो आहोत. म्हणून त्या नातेवाईकांची निःस्वार्थी बुद्धीने सेवा करून त्यांचे ऋण फेडणे – हे आपले प्रथम आवश्यक कर्तव्य आहे. आपण सर्वांची सेवा करावी; पण ज्यांची जबाबदारी आपल्यावर आहे अशा नातेवाईकांची सेवा प्रथम करावी.
तत्त्व असे की शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय इत्यादी आपले नाहीत – आणि ते आपल्यासाठीही नाहीत. म्हणून आपापली कर्तव्ये पार पाडल्याने परस्परांची उन्नती आपोआप होते.
**कर्तव्य आणि अधिकार यांचा निर्णायक मुद्दा:** एखाद्या व्यक्तीने स्वतःचे कर्तव्य पार पाडताना इतरांचे अधिकार राखले तरच कर्मयोग घडतो. उदाहरणार्थ, पालकांची सेवा करणे हे पुत्राचे कर्तव्य आणि पालकांचा अधिकार आहे. दुसऱ्याचा जो अधिकार आहे तेच आपले कर्तव्य बनते. म्हणून प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःचे कर्तव्य पार पाडून इतरांचे अधिकार राखले पाहिजेत आणि इतरांच्या कर्तव्याकडे पाहू नये. इतरांच्या कर्तव्याकडे पाहिल्याने व्यक्ती स्वतः कर्तव्यच्युत होते; कारण दुसऱ्याचे कर्तव्य पाहणे हे आपले कर्तव्य नाही. याचा अर्थ असा की इतरांचे हित करणे हे आपले कर्तव्य आणि त्यांचा अधिकार आहे. अधिकार हे कर्तव्याच्या अधीन असले तरी, तरीही व्यक्तीने स्वतःच्या अधिकाराकडे अजिबात पाहू नये; तर तो आपले अधिकार त्यागावे. इतरांचे अधिकार राखण्यासाठीच त्याने आपले कर्तव्य करावे. इतरांच्या कर्तव्याकडे पाहणे आणि स्वतःचे अधिकार सांगणे यामुळे या लोकी आणि परलोकी मोठा पतन होतो. सध्याच्या काळात घरात आणि समाजात दिसणाऱ्या अशांतता, कलह आणि संघर्षाचे मूळ कारण हेच आहे: लोक आपले अधिकार मागतात पण कर्तव्ये पार पाडत नाहीत! म्हणून ब्रह्मदेव देवता आणि मानवांना सांगतात की परस्परांचे हित करणे हे तुमचे कर्तव्य आहे.
'श्रेयः परमवाप्स्यथ' – येथे परम कल्याण प्राप्त होते असे सांगणे हा अतिशयोक्तीपूर्ण भाग आहे अशी एक साधारण समजूत आहे, पण वास्तवात तसे नाही. याबद्दल कोणाला शंका असेल तर तो प्रयत्न करून पाहू शकतो. ज्याप्रमाणे ठेवीची वस्तू तिच्या मालकाला परत केल्याने त्या मालकाशी आणि त्या वस्तूशी आपला कोणताही संबंध तुटतो, त्याचप्रमाणे ऐहिक वस्तूंचा जगाच्या सेवेत उपयोग केल्याने जगाशी आणि त्याच्या वस्तूंशी असलेला आपला संबंध तुटतो. जगाशी असलेला कल्पित संबंध तुटताच शुद्ध चैतन्याचा अनुभव प्राप्त होतो. म्हणून प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या वचनात अतिशयोक्ती कल्पणे योग्य नाही.
तत्त्व असे की जोपर्यंत व्यक्ती स्वतःसाठी कर्म करते, तोपर्यंत तिची कर्मे संपत नाहीत आणि ती त्यांनी अधिकाधिक बद्ध होते. जो स्वतःसाठी काहीही करीत नाही तोच पूर्ण होतो. स्वतःसाठी काहीही न करण्याने, पापाचरणही घडत नाही; कारण पापाचरण केवळ इच्छेमुळे होते (३.३७). म्हणून स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या साधकाने शास्त्रविधीनुसार फलाची इच्छा आणि आसक्ती यांचा त्याग करून नित्यकर्म करण्यात दक्ष व्हावे; मग कल्याण आपोआप साध्य होते.
स्वतःच्या इच्छांचा त्याग केल्याने संपूर्ण जगाचा लाभ होतो. जो आसक्त होऊन स्वतःच्या इच्छापूर्तीसाठी सुखांचा भोग घेतो, तो केवळ स्वतःचे नुकसान करतो (आपला पतन करतो) असे नाही तर ज्यांच्याकडे भोगाची साधने नाहीत अशांनाही नुकसान पोहोचवतो, म्हणजे त्यांना दुःख देतो. कारण, साधनसंपन्न व्यक्ती पाहिल्याने, अभावग्रस्त व्यक्तीला त्या साधनांच्या अभावाचे दुःख होणे स्वाभाविक आहे. अशाप्रकारे स्वतःसाठी सुखांचा भोग घेणारा व्यक्ती हिंसेपासून कधीच सुटू शकत नाही. याच्या अगदी उलट, आध्यात्मिक मार्गावर चालणारी व्यक्ती पाहिल्याने इतरांना आपोआप शांती मिळते, कारण आध्यात्मिक संपत्तीचा अधिकार सर्वांना सारखाच आहे. निष्कर्ष असा की जो व्यक्ती इच्छा आणि आसक्तीचा त्याग करून आपले नित्यकर्म पार पाडत राहील, तर ब्रह्मदेवांच्या वचनाप्रमाणे तो निश्चितपणे परम कल्याण प्राप्त करेल. यात काही शंका नाही.
येथे परम कल्याणाची प्राप्ती ही मुख्यत्वे मानवांसाठी सांगितली आहे, देवतांसाठी नाही. कारण देवतांची स्थिती त्यांना स्वतःचा मोक्ष मिळवण्यासाठी निर्माण केलेली नाही. देवता हे मानव जी कर्मे करतात त्यानुसार फळे देण्यासाठी, कर्माची साधने पुरवण्यासाठी आणि स्वतःच्या पुण्यकर्मांची फळे भोगण्यासाठी निर्माण केलेले आहेत. ते निष्काम बुद्धीने कर्माची साधने पुरवतात असे नाही. तथापि, कोणत्याही देवतेला स्वतःच्या मोक्षाची इच्छा जर वाटली तर त्याचा मोक्ष होण्यास प्रतिबंध नाही, म्हणजे ज्याला आपला मोक्ष साधायचा असेल तो साधू शकतो. सर्वात पापी मानवाच्या सुद्धा मुक्तीस प्रतिबंध नसतो, तर देवता (जे पुण्यजन्म आहेत) यांच्या मोक्षास प्रतिबंध कसा असणार? तरीसुद्धा, देवतांचे उद्दिष्ट भोग घेणे हेच असल्याने त्यांना स्वतःच्या मोक्षाची साधारणतः इच्छा होत नाही.
★🔗
