**३.१२:** यज्ञाने पोषित झालेले देव तुम्हाला (मागणी न करताच) तुमच्या कर्तव्यकर्माच्या पालनासाठी आवश्यक असलेली साधने प्रदान करतील. जो मनुष्य, देवांकडून मिळालेल्या या साधनांपैकी इतरांना अर्पण न करता, स्वतः एकट्यासाठीच उपभोग घेतो, तो खरोखर चोर आहे.
**टीका:** "इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञ-भाविताः" — येथेही "इष्ट-भोग" या शब्दाचा अर्थ इच्छित भोग्य वस्तू असा होऊ शकत नाही. कारण मागील (अकराव्या) श्लोकात परम कल्याण प्राप्त होण्याचा उल्लेख आहे, आणि हा (बारावा) श्लोक त्याचा साधनोपाय सांगतो. भोगांची इच्छा असताना परम कल्याण कधीच प्राप्त होऊ शकत नाही. म्हणून येथे "इष्ट" हा शब्द "यज्" धातूपासून झालेला आहे आणि "भोग" या शब्दाचा अर्थ आवश्यक साधने असा घेतल्यास वरील शब्दसमूहाचा अर्थ असा होतो: ते देव तुम्हाला यज्ञ (कर्तव्यरूप कर्म) करण्यासाठी आवश्यक साधने पुरवत राहतील.
"यज्ञ-भाविताः देवाः" याचा अर्थ असा की देव, ते आपले कर्तव्य समजून, मानवांना आवश्यक साधने निश्चितपणे पुरवतात; फक्त मानवांनी आपले कर्तव्य पूर्ण करायचे आहे.
"तैर् दत्तान् अप्रदाय एभ्यो यो भुङ्क्ते" — ब्रह्मदेवाने देवांसाठी "ते देवाः" हे शब्द वापरले कारण त्यांच्यासमोर मानव होते, देव नव्हते. पण येथे "एभ्यः" (जो "इदम्" या शब्दापासून बनलेला आहे) हा शब्द वापरला आहे, जो निकटता दर्शवितो. प्रभूसाठी तर सर्वच निकटचे आहेत (गीता ७.२६). यावरून सिद्ध होते की येथून पुढे प्रभूचे स्वतःचे वचन सुरू होते.
येथे "भुङ्क्ते" या शब्दाचा अर्थ केवळ अन्न खाणे असा नसून, शरीरधारणेसाठीची सर्व आवश्यक साधने (अन्न, वस्त्र, धन, निवारा इ.) स्वतःच्या सुखासाठी वापरणे असा आहे.
हे शरीर पालकांकडून मिळालेले आहे आणि त्यांच्याकडूनच पोषितही होते. ज्ञान गुरूंकडून मिळते. देव सर्वांना कर्तव्यकर्मासाठी साधने पुरवतात. ऋषी सर्वांना बुद्धी देतात. पितर मानवांना सुख-सोयीचे मार्ग दाखवतात. पशु, पक्षी, वृक्ष, वेली इ. इतरांच्या सुखासाठी आपणास अर्पण करतात. (जरी पशु-पक्षी इ. त्यांद्वारे इतरांचा फायदा होतो हे जाणत नसले तरी, त्यांच्यामुळे इतरांचा फायदा स्वतःसिद्धपणे होत असतो.) अशाप्रकारे, आपल्याजवळ जी काही साधने आहेत — शक्ती, क्षमता, पद, अधिकार, संपत्ती, मालमत्ता इ. — ती सर्व इतरांकडूनच मिळालेली आहेत. म्हणूनच ती फक्त इतरांच्या सेवेसाठी वापरायची आहेत.
शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इ. — ही सर्व वस्तू जगाकडून मिळालेली आहेत. ती कधीच आपली स्वतःची नाहीत, किंवा कधीही होणार नाहीत. म्हणून त्यांना स्वतःचे व स्वतःसाठीचे समजून, त्यांच्याद्वारे सुखोपभोग घेणे हेच बंधन आहे. या बंधनातून मुक्त होण्याचा सोपा मार्ग म्हणजे या वस्तू ज्याकडून मिळाल्या त्यांच्याच आहेत असे समजून, त्यांच्याच सेवेसाठी निःस्वार्थीपणे वापरणे. हेच आपले परम कर्तव्य आहे.
साधकांच्या मनात अनेकदा एक शंका उद्भवते: "जर आपण जगाची सेवा केली तर त्याच्याशी आपला आसक्ती निर्माण होईल आणि आपण अडकू!" पण प्रभूचे वचन स्थापित करते की अडकण्याचे कारण सेवा नसून, स्वतःसाठी काही घेण्याची भावना आहे. म्हणून, घेण्याची भावना सोडून, देवांप्रमाणे इतरांना सुख देणे हे प्रत्येक मानवाचे परम कर्तव्य आहे.
कर्मयोगाचे तत्त्व मिळालेली साधने, क्षमता, वेळ आणि बुद्धी यांचा योग्य वापर करण्याचे विधान करते. मिळालेल्या साधनांपेक्षा अधिक (नवीन साधने इ.) इच्छिणे हे कर्मयोगाच्या तत्त्वाच्या विरुद्ध आहे. म्हणून, मिळालेली साधने इ. इतरांच्या कल्याणासाठी वापरायची. अधिक कशाचीही अल्पाती अल्प गरज नाही. जितकी एखाद्याची क्षमता आहे तितकेच त्याच्याकडून अपेक्षित असते हे तर्कसिद्ध आहे; मग देव किंवा देवता त्यापेक्षा अधिक अपेक्षा कशी करू शकतात?
"स्तेन एव सः" — येथे एकवचनाचा ("सः स्तेनः") उपयोग केला आहे याचा अर्थ असा की जो मनुष्य आपले कर्तव्य बजावत नाही तो सर्वांसाठी असलेल्या साधनांचा (अन्न, पाणी, वस्त्र इ.) वाटा इतरांना न देता स्वतः एकट्यासाठी घेतो. म्हणून तो खरोखर चोर आहे.
जो इतरांना त्यांचा वाटा न देता स्वतः एकट्यासाठी उपभोग घेतो तो निश्चितच चोर आहे. पण जो कोणत्याही प्रमाणात आपला स्वार्थ साधू इच्छितो — म्हणजे सेवेत साधने वापरल्याबद्दल आदर, स्तुती इ. परत मिळावी अशी इच्छा करतो — तोही त्या प्रमाणात चोरच आहे. अशा व्यक्तीचे हृदय कधीच निर्मल आणि शांत राहू शकत नाही.
हे व्यक्तिगत शरीर सामूहिक जगापासून कोणत्याही प्रकारे वेगळे नाही, किंवा राहू शकत नाही; कारण सामूहिकाचा भाग म्हणजे व्यक्तिगत. म्हणून, व्यक्तिगत (शरीर) स्वतःचे समजणे आणि सामूहिक (जग) स्वतःचे न समजणे हे राग-द्वेष यासारख्या द्वंद्वांचे कारण आहे, आणि हेच अहंकार, व्यक्तित्व किंवा विषमता आहे. कर्मयोगाच्या अभ्यासाने हे सर्व (राग-द्वेष इ.) सहज नष्ट होतात. कारण कर्मयोगी ही भावना ठेवतो: "मी जे काही करतोय ते स्वतःसाठी न करता, संपूर्ण जगासाठी करतोय." येथे एक गहन मुद्दा आहे: कर्मयोगी स्वतःच्या कल्याणासाठीही काही कर्म करीत नाही तर सर्व जगाच्या कल्याणाच्या हेतूने सर्व कर्मे करतो. कारण स्वतःचे कल्याण सर्वांच्या कल्याणापासून वेगळे समजणे हेही व्यक्तित्व आणि विषमता निर्माण करते, ज्या साधकाच्या प्रगतीत अडथळे आहेत. आपल्याजवळ जे काही आहे — शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इ. — ते सर्व जगाकडून मिळालेले आहे. जगाकडून मिळालेली वस्तू फक्त आपल्या स्वार्थासाठी वापरणे ही प्रामाणिकता नव्हे.
**कर्तव्याबाबत विशेष मुद्दा:**
हिंदू संस्कृतीचे एकमेव उद्दिष्ट म्हणजे मानवतेचे कल्याण. या उद्दिष्टाने ब्रह्मदेव (सृष्टीच्या आरंभी) मानवांना आपापली कर्तव्ये निःस्वार्थीपणे बजावून एकमेकांना सुख देण्याचा आदेश देतात (गीता ३.१०).
एका कुटुंबात, भाऊ, बहीण, आई इ. सर्व नक्कीच कर्मे करतात; पण त्यांनी केलेली मोठी चूक म्हणजे ते कर्मे इच्छा, आसक्ती, मोह, स्वार्थ इ. च्या वशीभूत होऊन करतात. म्हणून त्यांना लौकिक किंवा पारलौकिक अशा कोणत्याही प्रकारचा लाभ मिळत नाही; उलट तोटाच होतो. स्वार्थाच्या वशीभूत होऊन स्वतःसाठी कर्म करणे यामुळेच या जगात कलह, संघर्ष, मत्सर इ. निर्माण होतात आणि परलोकी दुःखद स्थिती प्राप्त होते. इतरांची सेवा करून त्याबदल्यात काही इच्छिण्याने वस्तू आणि व्यक्तींशी असलेला संबंध बंधनकारक बनतो. कोणत्याही कर्माशी स्वार्थ जोडल्यास ते कर्म क्षुद्र आणि बंधनकारक होते. जगात कोणीही स्वार्थी व्यक्तीला चांगला म्हणत नाही. इच्छा करणाऱ्याला जास्त देण्याची कोणाची इच्छा होत नाही. अनेकदा असे दिसून येते की घरीसुद्धा आसक्त आणि भोगी व्यक्तीपासून वस्तू लपविल्या जातात. उलट, जर आपण जे काही बुद्धी, वेळ, क्षमता आणि साधने आपल्याजवळ आहेत त्याने इतरांची सेवा केली तर त्यातून निश्चितच कल्याण होते. शिवाय, वस्तू, सोय, आदर, मान इ. ची इच्छा न करतासुद्धा त्या मिळू लागतात. मात्र, कर्मयोगीला आदर, स्तुती इ. ची इच्छा नसते, कारण यांची इच्छा आणि सुखोपभोग हे बंधनकारक आहेत. "मी सुख कसे मिळवू?" — केवळ या इच्छेमुळेच मनुष्य कर्तव्यातून निष्काळजी होऊन पडतो. म्हणून, "इतरांना सुख कसे मिळेल?" — अशी भावना कर्मयोगीने नेहमी ठेवावी. घरातील सर्व व्यक्ती — पालक, भाऊ, बहीण, पत्नी, मुले इ. — एकमेकांच्या कल्याणाचा विचार करावा.
सेवा करणाऱ्याने केलेली एक सामान्य चूक म्हणजे तो खोट्या अहंभावाने बसतो, "मी सेवा करतोय", "मी वस्तू देतोय" असे समजतो. प्रत्यक्षात, सेवा करणारा सेवेच्या ठिकाणी असलेली वस्तू सेव्यालाच देतो. ज्याप्रमाणे आईचे दूध तिच्यासाठी नसून केवळ बालकासाठी असते, त्याप्रमाणेच एखाद्या व्यक्तीजवळ जी काही साधने आहेत ती त्याच्यासाठी नसून फक्त इतरांसाठीच आहेत. म्हणून, मिळालेल्या साधनांबद्दल आसक्ती वाटण्याचा — म्हणजे ती स्वतःची व स्वतःसाठीची आहेत असे समजण्याचा — मनुष्याला कोणताही अधिकार नाही. जरी आसक्ती वाटली तरी मिळालेली साधने नेहमी राहणार नाहीत; फक्त आसक्तीरूपी बंधन राहील. यासाठीच प्रभू म्हणतात की जो वस्तू स्वतःच्या मानून स्वतःसाठी उपभोग घेतो तो खरोखर चोर आहे.
देव, ऋषी, पितर, पशु, पक्षी, वृक्ष, वेली इ. चे स्वाभाविक रूपच इतरांचे कल्याण करणे हे आहे. मनुष्य, नेहमी त्यांच्याकडून सहकार्य मिळवून, त्यांचा ऋणी आहे. या ऋणातून मुक्त होण्यासाठीच पंचमहायज्ञ (ऋषियज्ञ, देवयज्ञ, भूतयज्ञ, पितृयज्ञ, नृयज्ञ) या पद्धतीचे विधान केले आहे. मनुष्य हा एकमेव प्राणी आहे जो आपल्या कर्तव्यकर्माद्वारे बुद्धिपूर्वक सर्वांची तृप्ती करू शकतो. म्हणूनच मनुष्यावर सर्वात जास्त जबाबदारी आहे. त्यालाच अशी मुक्तता मिळालेली आहे, जिचा योग्य वापर करून तो परम कल्याण प्राप्त करू शकतो.
देव इ. निश्चितपणे आपले कर्तव्य बजावतात. जर मनुष्य आपले कर्तव्य बजावत नसेल, तर देवतांमध्येच नव्हे तर तीन्ही लोकांमध्ये अशांतता निर्माण होते, आणि त्याचा परिणाम म्हणून अतिवृष्टी, दुष्काळ, भूकंप, अकाल इ. नैसर्गिक आपत्ती येऊ लागतात. प्रभूही म्हणतात (गीता ३.२३-२४) की जर ते आपले कर्तव्य काळजीपूर्वक बजावीत नसतील तर सर्व लोक नष्ट होतील. ज्याप्रमाणे चालणाऱ्या बैलगाडीचे एक चाकही तुटले तर संपूर्ण गाडी झटके खाते, त्याप्रमाणे सृष्टीच्या चालणाऱ्या चक्रात एक व्यक्तीही कर्तव्यात निष्काळजी झाली तर त्याचा प्रतिकूल परिणाम संपूर्ण सृष्टीवर पडतो. उलट, ज्याप्रमाणे शरीराचा एकही आजारी (रोगग्रस्त) अवयव बरा झाला तर संपूर्ण शरीर स्वतःसिद्धपणे लाभान्वित होते, त्याप्रमाणे योग्य रीतीने कर्तव्य बजावणाऱ्या व्यक्तीद्वारे संपूर्ण सृष्टी स्वतःसिद्धपणे लाभान्वित होते.
प्रजापती ब्रह्मदेवाने देव आणि मानव या दोघांनाही आपापली कर्तव्ये बजावण्याचा आदेश दिला. देव इ. सर्व मर्यादेतच कर्म करतात. फक्त मनुष्य, आपल्या मूर्खपणामुळे, मर्यादा ओलांडतो. कारण इतरांच्या सेवेसाठी मिळालेली साधने तो स्वतःची मालमत्ता समजतो. अनंत भूतजन्मांच्या कर्मबंधनातून मुक्ती मिळवण्यासाठी मनुष्याला मुक्तता दिली आहे, पण तो तिचा दुरुपयोग करून कर्म आणि त्याच्या फलाशी आसक्ती आणि ममता विकसित करतो. परिणामी, नवीन बंधन निर्माण करून स्वतःच अडकतो आणि अनेक भविष्यजन्मांसाठी दुःख भोगण्याची तयारी करतो. म्हणून, मनुष्याने जी काही साधने मिळाली आहेत त्याने तीन्ही लोकांची सेवा करावी — म्हणजे ती साधने देव, देवता, ऋषी, पितर, मानव — सर्व प्राण्यांच्या सेवेत लावावीत.
**शंका:** जर मिळालेली सर्व साधने इतरांच्या सेवेत लावली, तर कर्मयोग्याची जीवननिर्वाह कशी होईल?
**समाधान:** प्रत्यक्षात, ही शंका शरीराशी तादात्म्य पाहण्यामुळे — म्हणजे शरीराला स्वतःचे स्वरूप समजण्यामुळे — उद्भवते. पण कर्मयोगी शरीराशी कोणताही संबंध मानीत नाही; उलट ते जगाचे आहे आणि फक्त जगासाठी आहे असे समजून त्याची सेवा करण्यात ते गुंतवितो. त्याचे दृष्टिकोन नाशवंत स्वरूपावर नसून अविनाशी स्वरूपावर असते. फक्त ज्याचे दृष्टिकोन शरीरावर आहे तोच "कर्मयोग्याची जीवननिर्वाह कशी होईल?" अशी शंका करू शकतो. जोपर्यंत भोगाची इच्छा आहे तोपर्यंत जगण्याची इच्छा आणि मृत्यूची भीती आहे. कर्मयोग्यात भोगाची इच्छा राहत नाही कारण त्याची सर्व कर्मे स्वतःसाठी नसून फक्त इतरांच्या सेवेसाठी असतात. म्हणून कर्मयोगी आपल्या जगण्याची काळजी करीत नाही. "माझी जीवननिर्वाह कशी होईल?" हा प्रश्न त्याच्या मनातच उद्भवत नाही. सत्य तर हे आहे की ज्याच्या हृदयाला जगाची गरज नाही, त्याला जगाची गरज असते. म्हणून जग त्याच्या पोषणाची व्यवस्था स्वतःसिद्धपणे करते.
ज्यांचे जीवन इतरांच्या कल्याणासाठी अर्पण केलेले आहे अशा पशु, पक्षी, कीटक, वृक्ष, वेली इ. सामान्य प्राण्यांची जीवननिर्वाहही जमते, तर जो मनुष्य मिळालेली सर्व साधने शरीरासह प्राण्यांच्या कल्याणासाठी खर्च करतो त्याची जीवननिर्वाह जमणार नाही असे कसे शक्य आहे?
सर्वांचे पोषण करणाऱ्या परमेश्वराच्या अनंत कृपेने सर्व प्राण्यांना समप्रमाणात जीवननिर्वाहाची साधने मिळतात. याचा प्रत्यक्ष पुरावा प्रत्येकासमोर आहे. आईच्या शरीरात जेथे फक्त रक्त आहे तेथेसुद्धा बालकाच्या पोषणासाठी गोड आणि पौष्टिक दूध स्वतःसिद्धपणे तयार होते. म्हणून, प्रारब्धामुळे किंवा ईश्वरी कृपेने, मनुष्याच्या जीवननिर्वाहाची साधने निश्चितपणे त्याला मिळतात. याबद्दल कोणतीही शंका, काळजी, दुःख किंवा चिंता करण्याचे कारण नाही. प्रभूच्या राज्यात, सर्वात पापी आणि सर्वात नास्तिक मनुष्याची जीवननिर्वाहही होते, तर कर्मयोग्याच्या जीवननिर्वाहात कोणताही अडथळा कसा असू शकतो? म्हणून हा प्रश्नच करणे ही चूक आहे.
**संदर्भ:** नवव्या श्लोकात, प्रभूने यज्ञार्थ केलेली कर्मे बंधनकारक नसतात असे सांगून, यज्ञार्थ कर्म करण्याचा आदेश दिला आहे. ब्रह्मदेवाच्या वचनाने त्या आदेशास बळकटी देऊन, तो नवव्या श्लोकात सांगितलेल्या स्वतःच्या वचनाशी सुसंगत करून, पुढील श्लोकांत यज्ञ (कर्तव्यकर्म) करण्याचे आणि न करण्याचे फल स्पष्ट करण्यास प्रवृत्त झाले आहेत.
★🔗
