**३.१४-३.१५:** सर्व प्राणी अन्नापासून उत्पन्न होतात. अन्न पर्जन्यापासून (पावसापासून) निर्माण होते. पर्जन्य यज्ञापासून होतो. यज्ञ विहित कर्मापासून सिद्ध होतो. कर्म वेदापासून उत्पन्न होतात आणि वेद अक्षर ब्रह्मापासून प्रकट झाले आहेत, हे जाणून घ्या. म्हणून ते सर्वव्यापी परब्रह्म नित्य यज्ञात (कर्तव्यरूप कर्मात) प्रतिष्ठित आहे.
**टीका:**
**३.१४:** 'अन्नाद्भवन्ति भूतानि' – ज्या पदार्थाचे सेवन करून प्राण्यांची प्राणशक्ती टिकते, त्या पदार्थाला 'अन्न' म्हणतात. येथे 'अन्न' म्हणजे कोणत्याही प्राण्यास योग्य असा जो अन्नपदार्थ, ज्याच्या सेवनाने त्याच्या शरीराची उत्पत्ती, पोषण व पालनपोषण होते. उदाहरणार्थ, गांडूळ माती खाऊन जगते; म्हणून माती हे त्याचे 'अन्न' होय. चार प्रकारचे प्राणी – जरायुज (मनुष्य, पशु इ.), उद्भिज्ज (झाडे इ.), अंडज (पक्षी, सर्प, मुंग्या इ.) आणि स्वेदज (उवा, यूका इ.) – हे सर्व अन्नापासून उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झाल्यावर अन्नानेच जिवंत राहतात.
'पर्जन्यादन्नसंभवः' – सर्व खाद्यपदार्थ पाण्यापासून निर्माण होतात. गवत, धान्य इत्यादी निश्चितपणे पाण्यापासूनच येतात; अगदी मातीची निर्मितीही पाण्यामुळेच होते. शरीरधारणेसाठी लागणारे सर्व साहित्य – अन्न, पाणी, वस्त्र, निवारा इ. – हे थेट किंवा अप्रत्यक्षरित्या पाण्याशी निगडित आहे आणि पाण्याचा आधार म्हणजे पाऊस.
'यज्ञाद्भवति पर्जन्यः' – 'यज्ञ' या शब्दाचा प्राथमिक अर्थ आहुती देण्याची क्रिया आहे. परंतु गीतेच्या सिद्धांतानुसार व येथील कर्मयोगाच्या संदर्भानुसार, येथे 'यज्ञ' या शब्दाने सर्व कर्तव्यरूप कर्मांचे दर्शन घडते. यज्ञाचे प्राथमिक लक्षण म्हणजे त्याग. आहुती देण्यामध्ये धान्य, तूप इ.चा त्याग असतो; दान देण्यामध्ये स्वतःच्या धनाचा त्याग असतो; तप करण्यामध्ये स्वतःच्या सुखसोयींचा त्याग असतो; कर्तव्यरूप कर्म करण्यामध्ये स्वतःच्या स्वार्थ, आराम इ.चा त्याग असतो. म्हणून 'यज्ञ' या शब्दाने यज्ञ, दान, तप इ. सर्व शास्त्रविहित कर्मांचे प्रतिनिधित्व केले आहे.
बृहदारण्यक उपनिषदात एक गोष्ट सांगितली आहे. प्रजापती ब्रह्मदेवांनी देव, मनुष्य आणि असुर या तीन्ही प्रकारच्या प्राण्यांची निर्मिती केली व त्यांना 'द' हे एकाक्षरी मंत्र उपदेशिले. भोगांच्या प्रचुरतेमुळे देवांनी 'द' याचा अर्थ 'दम्यत' (संयम धरा) असा केला. संग्रह करण्याच्या प्रबळ प्रवृत्तीमुळे मनुष्यांनी 'द' याचा अर्थ 'दत्त' (दान द्या) असा केला. हिंसा (इतरांना त्रास देण्याची) प्रबळ प्रवृत्तीमुळे असुरांनी 'द' याचा अर्थ 'दयध्वम्' (दया करा) असा केला. अशाप्रकारे देव, मनुष्य आणि असुर या तिघांनाही दिलेल्या उपदेशाचा सारांश म्हणजे परहितार्थ कर्म करणे. आजही पावसाळ्यात ढग 'द द' असा गर्जना करतात, तेव्हा ते ब्रह्मदेवांचा (संयम, दान, दया या रूपातील) कर्तव्यबोध करतात असे वाटते.
एखाद्याने आपले कर्तव्य बजावल्याने पाऊस कसा पडतो? एखाद्याच्या आचरणाचा इतरांवर होणारा नैसर्गिक परिणाम केवळ शब्दांपेक्षा अधिक असतो – 'यत् यत् आचरति श्रेष्ठः, तत् तत् एव इतरः जनः' (गीता ३.२१). जर मनुष्य आपापली कर्तव्ये बजावतील, तर त्याचा परिणाम देवांवरही होईल आणि तेही आपले पाऊस पाडण्याचे कर्तव्य बजावतील. (गीता ३.११). यावर एक गोष्ट आहे. चार शेतकरी मुलगे पाहतात की आषाढ महिना आला पण पाऊस पडत नाही. त्यांनी विचार केला, "नांगरटीची वेळ आली. पाऊस नाही पडला तरी आपण कर्तव्य वेळेवर करूया." असा विचार करून ते शेतात गेले व नांगरणी करू लागले. मोरांनी ते नांगरणी करताना पाहिले व विचार केला, "हे काय? अजून पाऊस पडला नाही, मग हे नांगर कशासाठी घालतात?" त्यांना कळले की मुलगे आपले कर्तव्य बजावत आहेत, तेव्हा त्यांनी विचार केला, "आम्ही कर्तव्यबुद्धीत मागे का राहू?" असा विचार करून मोरांनी आवाज काढला. मोरांचा आवाज ऐकून ढगांनी विचार केला, "आज आमच्या गडगडाटाशिवाय मोर कशामुळे आवाज काढत आहेत?" संपूर्ण गोष्ट कळल्यावर त्यांनी विचार केला, "आम्ही आपल्या कर्तव्यातून का चुकू?" आणि त्यांनीही गडगडाट सुरू केला. ढगांचा गडगडाट ऐकून इंद्रदेवांनी विचार केला, "हे काय चालले आहे?" त्यांना कळले की सर्वजण कर्तव्य बजावत आहेत, तेव्हा त्यांनी विचार केला, "मी कर्तव्यबुद्धीत मागे का राहू?" असा विचार करून इंद्रांनी ढगांना पाऊस पाडण्याचा आदेश दिला.
'यज्ञः कर्मसमुद्भवः' – निष्काम बुद्धीने केलेली सर्व विहित लौकिक व वैदिक कर्मे यांनाच 'यज्ञ' म्हणतात. ब्रह्मचार्यासाठी अग्निहोत्र करणे हा यज्ञ आहे. त्याचप्रमाणे स्त्रियांसाठी स्वयंपाक करणे हा यज्ञ आहे. आयुर्वेदाचा अभ्यासक, जर तो केवळ लोकहितार्थ वैद्यकीय सेवा करत असेल, तर तो त्याचा यज्ञ आहे. त्याचप्रमाणे विद्यार्थ्याने आपले अभ्यासकर्म व व्यापाऱ्याने आपला व्यापार (निष्काम बुद्धीने केवळ परहितार्थ केलेला) 'यज्ञ' समजावा. अशाप्रकारे, निष्काम बुद्धीने, वर्ण, आश्रम, देश आणि काल यांच्या मर्यादेचे पालन करत केलेली सर्व शास्त्रविहित कर्तव्यकर्मे यज्ञरूप होतात. कोणत्याही प्रकारचा यज्ञ हा कर्मापासूनच निर्माण होतो.
अतिविष, कुचला यांसारखे विषही वैद्यांनी शोधून औषध म्हणून दिले, तर ते अमृतासारखे होऊन मोठ्या रोगांवर उपचार करतात. त्याचप्रमाणे काम, संग्रह, आसक्ती, पक्षपात, विषमता, स्वार्थ, अहंकार इ. – हे सर्व कर्मात विषासारखे असतात. कर्मातील या विषयुक्त अंगाचा नाश झाला, की ती कर्मे अमृततुल्य होऊन जन्ममरणाचा मोठा रोग दूर करण्यास उपयोगी पडतात. अशी अमृततुल्य कर्मेच 'यज्ञ' म्हणून ओळखली जातात.
'कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि' – कर्तव्यरूप कर्म करण्याची पद्धत वेदांनी सांगितली आहे (गीता ४.३२). कर्तव्यकर्म करण्याचे ज्ञान मनुष्याला वेदांपासून प्राप्त होते, म्हणून कर्मे वेदापासून उत्पन्न होतात असे म्हटले आहे. येथे 'वेद' या शब्दात ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद यांच्या बरोबरच स्मृती, पुराणे, इतिहास (रामायण, महाभारत) व विविध परंपरांच्या आचार्यांचे अनुभवसिद्ध वचन – वेदानुकूल अशा सर्व शास्त्रांचा अंतर्भाव समजावा.
'ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम्' – येथे 'ब्रह्म' या शब्दाने वेदांचे दर्शन घडते. वेद परमेश्वरापासून प्रकट झाले आहेत, जे सच्चिदानंदघन आहेत (गीता १७.२३). अशाप्रकारे परमेश्वर हे सर्वांचे मूळ आहे.
परमेश्वरापासून वेद प्रकट झाले. वेदांनी कर्तव्यकर्म करण्याची पद्धत सांगितली. मनुष्य ती कर्तव्ये विहित पद्धतीने बजावतो. कर्तव्यरूप कर्मांच्या अंगीकाराने यज्ञ घडतो; यज्ञापासून पाऊस होतो; पावसापासून अन्न निर्माण होते; अन्नापासून प्राणी उत्पन्न होतात; आणि त्या प्राण्यांपैकी मनुष्य कर्तव्यकर्मांच्या अंगीकाराने यज्ञ करतो. अशाप्रकारे हे सृष्टीचे चक्र चालू राहते.
'तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्' – येथे 'ब्रह्म' या शब्दाने अक्षर (सगुण-निराकार परब्रह्म) दर्शविले आहे. म्हणून ते सर्वव्यापी परमेश्वर आहे, वेद नव्हेत.
सर्वव्यापी असूनही परमेश्वर 'यज्ञ' (कर्तव्यरूप कर्म) यामध्ये नेहमी विशेषतः विद्यमान असतो. याचा अर्थ असा की जेथे निष्काम बुद्धीने कर्तव्यकर्म केले जाते, तेथे परमेश्वर वास करतो. म्हणून परमेश्वरप्राप्तीची इच्छा असणाऱ्या मनुष्याला आपल्या कर्तव्यकर्माद्वारे तो सहज प्राप्त होतो – 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः' (गीता १८.४६).
**शंका:** परमेश्वर सर्वव्यापी आहे, तर मग तो नेहमी केवळ यज्ञातच प्रतिष्ठित आहे असे का म्हटले? तो इतरत्र प्रतिष्ठित नाही का?
**समाधान:** परमेश्वर खरोखर सर्वत्र समरूपेण व नित्य विद्यमान आहे. तो अनित्य किंवा स्थानिक नाही. म्हणूनच येथे त्याला 'सर्वगत' असे म्हटले आहे. तो यज्ञात नित्य प्रतिष्ठित आहे असे म्हणण्याचा अर्थ, यज्ञ हेच त्याच्या प्राप्तीचे स्थान आहे. जमिनीखाली पाणी सर्वत्र असले तरी ते विहिरी इ. ठिकाणांवरूनच मिळते, सर्वत्र नाही. नळामध्ये पाणी संपूर्ण असले तरी ते नळाच्या ठोकळ्यावर किंवा टोकावरूनच मिळते. त्याचप्रमाणे सर्वव्यापी असूनही परमेश्वर केवळ यज्ञाद्वारेच प्राप्त होतो.
स्वार्थासाठी कर्मे करणे व स्वतःला जड पदार्थ (शरीर इ.) समजणे यामुळे सर्वव्यापी परमेश्वराच्या प्राप्तीत अडथळा निर्माण होतो. निष्काम बुद्धीने, केवळ परहितासाठी आपले कर्तव्य बजावल्याने हा अडथळा दूर होतो आणि नित्य प्राप्त असलेला परमेश्वर सहज अनुभवास येतो. हेच कारण आहे की, आपले कर्तव्य सोडण्याची इच्छा असलेल्या अर्जुनाला उपदेश करताना भगवंत अनेक युक्त्या वापरून कर्तव्यपालनावर विशेष भर देत आहेत.
**संदर्भ:** सृष्टीच्या या चक्राप्रमाणे वागण्याची जबाबदारी, म्हणजेच आपले कर्तव्य बजावण्याची जबाबदारी, केवळ मनुष्यावरच आहे. म्हणून पुढील श्लोकांमध्ये भगवंत आपले कर्तव्य न करणाऱ्या मनुष्याला धिक्कार देतात.
★🔗
