३.१५. स्पष्टीकरण – "अन्नाद्भवन्ति भूतानि" – प्राणधारणेसाठी जे सेवन केले जाते त्याला 'अन्न' असे म्हणतात. एखाद्या विशिष्ट प्राण्यासाठी जे योग्य पोषक आहे, ज्याचे सेवन केल्याने त्याचे शरीर निर्माण होते, टिकते व पुष्ट होते, त्या सर्वसाधारण अर्थाने येथे 'अन्न' या शब्दाने संबोधले आहे. उदाहरणार्थ, गांडूळ माती खाऊन जगते; म्हणून मातीच तिचे अन्न आहे. चार प्रकारचे प्राणी – जरायुज (मनुष्य, पशु इ.), उद्भिज्ज (झाडे इ.), अंडज (पक्षी, साप, मुंग्या इ.) आणि स्वेदज (उवा, या इ.) – हे सर्व केवळ अन्नापासूनच उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झाल्यावर अन्नानेच जिवंत राहतात.
"पर्जन्यादन्नसंभवः" – सर्व खाद्यपदार्थांची निर्मिती पाण्यापासून होते. गवत, झाडे, धान्य इ. निश्चितपणे पाण्यापासून येतात; अगदी मातीची निर्मितीही पाणी हेच कारण आहे. शारीरिक पोषणासाठीची सर्व सामग्री – अन्न, पाणी, वस्त्र, निवारा इ. – ही स्थूल किंवा सूक्ष्म रूपाने पाण्याशी जोडलेली आहे, आणि पाण्याचा आधार म्हणजे पाऊस.
"यज्ञाद्भवति पर्जन्यः" – 'यज्ञ' या शब्दाचा प्राथमिक अर्थ हवन इ. कर्म करणे असा आहे. परंतु गीतेच्या सिद्धांतानुसार व येथील कर्मयोगाच्या संदर्भात, येथे 'यज्ञ' हा शब्द सर्व नित्यकर्मांचे प्रतिनिधित्व करतो. यज्ञाचे प्राथमिक लक्षण म्हणजे त्याग. हवन करताना अन्न, तूप इ.चा त्याग असतो; दान करताना धनाचा त्याग असतो; तप करताना स्वतःच्या सुख-सोयीचा त्याग असतो; नित्यकर्मे करताना स्वतःच्या स्वार्थ, आराम इ.चा त्याग असतो. म्हणून, 'यज्ञ' हा शब्द हवन, दान, तप इ. सर्व शास्त्रविहित कर्मांचे प्रतिनिधित्व करतो.
बृहदारण्यक उपनिषदात एक गोष्ट सांगितली आहे. तीन – देव, मनुष्य आणि दैत्य – यांची निर्मिती केल्यावर प्रजापति ब्रह्मदेवांनी त्यांना 'द' हे एकाक्षरी उपदेश दिले. देवांकडे भोग्यवस्तूंची विपुलता असल्यामुळे, त्यांनी 'द' याचा अर्थ 'संयम धरा' (दम्यत) असा केला. मनुष्यांमध्ये संग्रह करण्याची प्रबळ प्रवृत्ती असल्यामुळे, त्यांनी 'द' याचा अर्थ 'द्या' (दत्त) असा केला. दैत्यांमध्ये हिंसा (इतरांना दुःख देणे) करण्याची प्रबळ प्रवृत्ती असल्यामुळे, त्यांनी 'द' याचा अर्थ 'दया करा' (दयध्वं) असा केला. अशाप्रकारे, देव, मनुष्य आणि दैत्य या तिघांनाही दिलेल्या उपदेशाचा सारांश म्हणजे इतरांच्या कल्याणासाठी कर्म करणे. पावसाळ्यात ढग 'द द' असा गर्जना करतात तेव्हा, आजही ते ब्रह्मदेवांचा उपदेश (संयम, दान, दया) म्हणजेच आपली कर्तव्ये बजावण्याची आठवण करून देतात.
आपली कर्तव्ये बजावण्याने पाऊस कसा पडतो? एखाद्याच्या आचरणाचा इतरांवर होणारा नैसर्गिक परिणाम केवळ शब्दांपेक्षा अधिक असतो – "महाजन जे कर्म करतो, सामान्यजन त्याचे अनुकरण करतात" (गीता ३.२१). जर मनुष्य आपापली कर्तव्ये बजावतील, तर त्याचा परिणाम देवांवरही होईल आणि मग तेही पाऊस पाडण्याचे आपले कर्तव्य बजावतील (गीता ३.११). या विषयावर एक गोष्ट आहे. चार शेतकरी मुले होती. आषाढ महिना आला पण पाऊस पडला नाही, तेव्हा त्यांनी विचार केला की नांगरटीची वेळ आली आहे; पाऊस नसला तरी आपण वेळेचे पाळून आपले कर्तव्य करावे. असा विचार करून ते शेतात गेले आणि नांगरणी करू लागले. मोरांनी त्यांना नांगरणी करताना पाहिले आणि विचार केला, हे काय? अजून पाऊस पडला नाही, मग हे नांगर कशासाठी घालतात? मुलं आपले कर्तव्य बजावत आहेत हे कळल्यावर त्यांनी विचार केला, आपण कर्तव्यबजावणीत मागे का रहावे? असा विचार करून मोरही आपला आवाज काढू लागले. मोरांचा आवाज ऐकून ढगांना आश्चर्य वाटले, आमच्या गडगडाटाशिवाय मोर कसे बोलत आहेत? संपूर्ण प्रकार कळल्यावर त्यांनी विचार केला, आपण आपल्या कर्तव्यापासून का चुकावे? आणि तेही गडगडाट करू लागले. ढगांचा गडगडाट ऐकून इंद्राला आश्चर्य वाटले काय चालले आहे? ते आपले कर्तव्य बजावत आहेत हे कळल्यावर त्याने विचार केला, आपण कर्तव्यबजावणीत मागे का रहावे? असा विचार करून इंद्राने ढगांना पाऊस पाडण्याचा आदेश दिला.
"कर्मणो भवति यज्ञः" – सर्व शास्त्रविहित कर्मे, लौकिक किंवा वैदिक, निष्काम बुद्धीने केली तर त्याला यज्ञ असे म्हणतात. ब्रह्मचार्यासाठी अग्निहोत्र करणे हा 'यज्ञ' आहे. त्याचप्रमाणे, स्त्रियांसाठी स्वयंपाक करणे हा 'यज्ञ' आहे. आयुर्वेदाचा अभ्यासक, जर तो केवळ लोककल्याणासाठी वैद्यकीय सेवा करत असेल, तर तो त्याचा 'यज्ञ' आहे. त्याचप्रकारे, विद्यार्थी आपला अभ्यास आणि व्यापारी आपला व्यापार (निष्काम बुद्धीने केवळ इतरांच्या कल्याणासाठी केला तर) 'यज्ञ' समजू शकतो. अशाप्रकारे, वर्ण, आश्रम, देश आणि काल यांच्या मर्यादांचे पालन करत निष्काम बुद्धीने केलेली सर्व शास्त्रविहित कर्तव्ये 'यज्ञ'रूप होतात. कोणत्याही प्रकारचा यज्ञ हा कर्मापासूनच निर्माण होतो.
विषू, भिल्ली यांसारखे विषही वैद्यांनी शोधून औषध म्हणून दिले तर अमृतासारखे होऊन मोठ्या रोगांवर उपचार करतात. त्याचप्रमाणे, कर्मातील इच्छा, आसक्ती, ममता, पक्षपात, असमानता, स्वार्थ, अहंकार इ. – हे सर्व विषासारखे आहेत. कर्मातील हा विषयुक्त भाग नाहीसा झाला की, ती कर्मे अमृतासारखी होऊन जन्ममरणाचा मोठा रोग दूर करण्यास उपयोगी पडतात. अशी अमृततुल्य कर्मेच 'यज्ञ' असे म्हटले आहे.
"वेदाः कर्मणो भवन्ति इति वेदाः" – कर्तव्यकर्म कसे करावे याची पद्धत वेद सांगतात (गीता ४.३२). मनुष्यांसाठी कर्तव्यकर्म करण्याच्या पद्धतीचे ज्ञान वेदांपासूनच मिळत असल्याने, कर्मे वेदांपासून उत्पन्न होतात असे म्हटले आहे. 'वेद' या शब्दात ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद यांच्या बरोबर स्मृती, पुराणे, इतिहास (रामायण, महाभारत) आणि विविध परंपरेतील आचार्यांचे अनुभवसिद्ध उपदेश – वेदांशी सुसंगत अशा सर्व शास्त्रांचा अंतर्भाव होतो असे समजावे.
"वेदाः अक्षरात् भवन्ति" – येथे 'ब्रह्म' या शब्दाने वेदांचे निर्देशन केले आहे. वेद सच्चिदानंदघन परमात्म्यापासून प्रकट झाले आहेत (गीता १७.२३). अशाप्रकारे, परमेश्वर हे सर्वांचे मूळ आहे.
परमेश्वरापासून वेद प्रकट झाले. वेद कर्तव्यकर्म करण्याची पद्धत सांगतात. मनुष्य ती कर्तव्ये विहित पद्धतीने बजावतात. कर्तव्यबजावणीपासून यज्ञ निर्माण होतो आणि यज्ञापासून पाऊस येतो. पावसापासून अन्न येते, अन्नापासून प्राणी येतात आणि त्या प्राण्यांपैकी मनुष्य कर्तव्यबजावणीद्वारे यज्ञ करतात. अशाप्रकारे हे सृष्टीचे चक्र चालू राहते.
"तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्" – येथे 'ब्रह्म' या शब्दाने अक्षर (सगुण व निर्गुण परमेश्वर) दर्शविले आहे. म्हणून ते सर्वव्यापी परमेश्वर आहे, वेद नव्हेत.
सर्वव्यापी असूनही परमेश्वर 'यज्ञ' (कर्तव्यबद्ध कर्म) यामध्ये नेहमी विशेषतः विद्यमान असतो. अर्थात, जेथे निष्काम बुद्धीने कर्तव्य केले जाते, तेथे परमेश्वर वास करतो. म्हणूनच, परमेश्वराची प्राप्ती इच्छिणारा मनुष्य आपल्या कर्तव्यकर्माद्वारे सहज त्याला प्राप्त करू शकतो – "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः" (गीता १८.४६).
शंका – परमेश्वर सर्वव्यापी असल्यास, फक्त यज्ञातच तो नित्य प्रतिष्ठित आहे असे का म्हटले? इतरत्र तो नित्य प्रतिष्ठित नाही का?
समाधान – परमेश्वर खरोखरच सर्वत्र समरूपेण आणि नित्य विद्यमान आहे. तो अनित्य किंवा स्थानिक नाही. म्हणूनच येथे त्याला 'सर्वगत' असे म्हटले आहे. 'यज्ञे प्रतिष्ठित' असे म्हणण्याचा अर्थ, यज्ञ हाच त्याच्या प्राप्तीचा साधनमार्ग आहे. जमिनीत पाणी सर्वत्र असले तरी ते विहिरी इ. मधूनच मिळते, सर्वत्र मिळत नाही. नळामध्ये पाणी सर्वत्र असले तरी नळाचे टोक किंवा ओढे असलेल्या ठिकाणीच ते मिळते. त्याचप्रमाणे, सर्वव्यापी असूनही परमेश्वर केवळ यज्ञाद्वारेच प्राप्त होतो.
स्वार्थासाठी कर्मे करणे आणि जड पदार्थ (शरीर इ.) बरोबर तादात्म्य करणे, यामुळे सर्वव्यापी परमेश्वराची प्राप्ती होण्यात अडथळा निर्माण होतो. निष्काम बुद्धीने केवळ इतरांच्या कल्याणासाठी आपले कर्तव्य बजावल्यास, हा अडथळा दूर होतो आणि नित्यप्राप्त परमेश्वराची सहज प्रतीती होते. हेच कारण आहे की, आपले कर्तव्य सोडण्याची इच्छा धरणाऱ्या अर्जुनाला परमेश्वर अनेक युक्तिवादांसह कर्तव्यपालनाचा आग्रह धरत आहेत.
संदर्भ – सृष्टीच्या या चक्राप्रमाणे वागण्याची जबाबदारी म्हणजे कर्तव्यपालन करणे, हे केवळ मनुष्यावरच आहे. म्हणून परमेश्वर पुढील श्लोकांमध्ये कर्तव्य न करणाऱ्या मनुष्याला धिक्कारतात.
★🔗
