**३.१८** त्या महापुरुषाला (कर्मयोगाने सिद्ध झालेल्या) या जगात कर्म करण्याचाही काही हेतू राहत नाही आणि कर्म न करण्याचाही काही हेतू राहत नाही; आणि सर्व प्राण्यांमध्ये त्याचा स्वार्थाचा अगदी अल्पसा देखील संबंध राहत नाही (कोणत्याही प्राण्याशी).
**टीका:** 'त्याला कर्मात हेतू नाही' – प्रत्येक मानवाला कर्म करण्याची काही ना काही प्रवृत्ती असते. जोपर्यंत ही कर्माची प्रवृत्ती काही लौकिक वस्तू मिळविण्यासाठी असते, तोपर्यंत त्याचे स्वतःसाठी 'करणे' अपरिहार्यपणे राहते. स्वतःसाठी काही मिळविण्याच्या इच्छेनेच मानव बद्ध होतो. ही इच्छा संपविण्यासाठी कर्तव्यबद्ध कर्माचे आचरण आवश्यक आहे. कर्मे दोन प्रकारे केली जातात: इच्छांची पूर्तता करण्यासाठी आणि इच्छांचा नाश करण्यासाठी. सामान्य लोक इच्छापूर्तीसाठी कर्मे करतात, पण कर्मयोगी इच्छानाशासाठी कर्मे करतो. म्हणून, कर्मयोगाने सिद्ध झालेल्या महापुरुषात, एकही इच्छा शिल्लक राहत नसल्यामुळे, त्याचा कर्तव्याशी अगदी अल्पसाही संबंध राहत नाही. त्याच्यामार्फत कर्तव्यबद्ध कर्मे निःस्वार्थ बुद्धीने, संपूर्ण सृष्टीच्या कल्याणासाठी, स्वतःस्फूर्त होऊन घडतात.
कर्मयोगाने सिद्ध झालेल्या महापुरुषाला, कर्मांचा स्वतःशी (वैयक्तिक सुखासाठी किंवा सोयीसाठी) कोणताही संबंध राहत नाही. हा महापुरुष अनुभवतो की वस्तू, शरीर, इंद्रिये, मन इत्यादी फक्त जगाचे आहेत आणि जगाकडूनच मिळालेले आहेत; ते वैयक्तिक नाहीत. म्हणून त्यांच्यामार्फत कर्म फक्त जगासाठीच करायचे आहे, स्वतःसाठी नाही. कारण जगाच्या साहाय्याशिवाय कोणतेही कर्म करता येत नाही. शिवाय, कर्मासाठी मिळालेल्या साधनांचा संबंधही स्वतःशी नसून सामूहिक जगाशी आहे. म्हणून काहीही स्वतःचे नाही. सामूहिक वैयक्तिकासाठी अस्तित्वात असू शकत नाही. हीच चूक मानव करतो: तो सामूहिकाचा उपयोग स्वतःसाठी करू इच्छितो; यामुळेच त्याला अस्वस्थता अनुभवायला मिळते. जर तो शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, वस्तू इत्यादींचा उपयोग सामूहिकासाठी करेल, तर त्याला महान शांती मिळू शकते. कर्मयोगाने सिद्ध झालेल्या महापुरुषातील विशेष गुण हा की, 'त्याच्या' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, वस्तू इत्यादींचा उपयोग केवळ जगासाठीच होतो. म्हणून, शरीरादींच्या क्रियांमध्ये त्याचा कोणताही वैयक्तिक हेतू नसतो. हेतू नसतानाही, स्वतःस्फूर्तपणे, त्या महापुरुषामार्फत, लोकांसाठी आदर्श व उत्कृष्ट कर्मे घडतात. तत्त्व असे की ज्याच्या कर्म करण्यात हेतू असतो, त्याच्याकडून आदर्श कर्मे निर्माण होत नाहीत.
'आणि इथे अकर्मातही हेतू नाही' – जो शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादी स्वतःची समजतो आणि ज्याला आळस, दुर्लक्ष इत्यादींकडे कल असतो, तो कर्मे करू इच्छित नाही; कारण त्याचा हेतू दुर्लक्ष, आळस, सुखसोय इत्यादींपासून निर्माण होणारे तामसिक सुख (गीता १८.३९) असतो. पण जो महापुरुष सात्त्विक सुखापेक्षाही वर गेलेला आहे, त्याला तामसिक सुखाकडे कल कसा असणार? त्याचा शरीरादींशी अल्पसाही संबंध नसल्यामुळे, आळस-सुखसोय इत्यादींकडे कल असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.
**एक आवश्यक मुद्दा:** बऱ्याचदा, साधक फक्त कर्म न करण्यालाच महत्त्व देतात. ते कर्मापासून विरक्त होऊन समाधीत स्थित होऊ इच्छितात, जेणेकरून काहीही विचार शिल्लक राहू नये. हे निश्चितच उत्कृष्ट आणि हितकारक आहे, पण ते परम तत्त्व नाही. क्रिया (करणे) पेक्षा विराम (न करणे) श्रेष्ठ असले तरी, ते सत्य नाही. क्रिया (करणे) आणि विराम (न करणे) – हे दोन्ही प्रकृतीच्या (प्रकृतीच्या) कक्षेत आहेत. निर्विकल्प समाधीपर्यंतचे सर्व काही प्रकृतीचे क्षेत्र आहे, कारण निर्विकल्प समाधीतूनही व्युत्थान (बाहेर पडणे) होते. कर्म फक्त प्रकृतीतच घडते – 'प्रकर्षेण करणं (भवे ल्युट्) इति प्रकृतिः' – आणि कर्माशिवाय व्युत्थान शक्यच नाही. म्हणून, चालणे, बोलणे, पाहणे, ऐकणे इत्यादीप्रमाणेच झोपणे, बसणे, उभे राहणे, मौन धारण करणे, बेशुद्ध होणे आणि समाधीत असणे ही सर्व कर्मेच आहेत. खऱ्या सत्यात (चैतन्यस्वरूपात) ना क्रिया आहे ना विराम. ते क्रिया आणि विराम या दोन्हींचा अनासक्त प्रकाशक आहे.
फक्त शरीराशी ओळख झाल्यावरच करणे आणि न करणे या दोन विभागांची (द्वैताची) उत्पत्ती होते. वास्तविकता पाहिल्यास, करणे आणि न करणे हे एकाच प्रकारचे आहेत. शरीराशी संबंध ठेवून न करणे हेही, वास्तविकता पाहता, करणेच आहे. ज्याप्रमाणे 'गच्छति' (जातो) हे कर्म आहे, त्याचप्रमाणे 'तिष्ठति' (उभा आहे) हेही कर्म आहे. स्थूल दृष्टीने 'गच्छति' मध्ये कर्म स्पष्ट दिसते आणि 'तिष्ठति' मध्ये दिसत नाही, असे वाटले तरी, सूक्ष्म दृष्टीने पाहिल्यास, तर त्याच शरीरात जिथे 'जाणे' या क्रियेचे कर्म होते, तिथे आता 'उभे राहणे' या क्रियेचे कर्म आहे. त्याचप्रमाणे, काही काम करणे आणि ते 'न करणे' या दोन्हीमध्ये कर्म आहे. म्हणून, ज्याप्रमाणे कर्मांचे स्थूलरूपात (क्रियारूपात) दर्शन फक्त प्रकृतीतच आहे, त्याचप्रमाणे, कर्मांचे स्थूल दृष्टीला न दिसणे (विराम) हेही फक्त प्रकृतीतच आहे. ज्या महापुरुषाला प्रकृती आणि तिच्या परिणामांपासून हेतू – भौतिक किंवा आध्यात्मिक, लौकिक किंवा पारलौकिक – राहत नाही, त्याला करणे किंवा न करणे या दोन्हीपैकी कशातही स्वार्थ नसतो.
करणे आणि न करणे या प्रश्नाचा उद्भव तेव्हाच होतो जेव्हा जडतेशी संबंध असतो; कारण जडतेशी संबंध नसल्यास कर्म होतच नाही. या महापुरुषाचा जडतेशीचा संबंध पूर्णपणे तुटलेला असतो आणि तो क्रिया-विराम या दोन्हींच्या पलीकडे, स्वतःस्फूर्त, विरामातीत स्वरूपातील नैसर्गिक स्थितीचा अनुभव घेतो. म्हणून, साधकाने फक्त जडतेशीचा संबंध (शरीरातील 'मी' आणि 'माझे' या भावनेचा) तोडायचा आहे. स्वरूप तेथे नेहमीच तसेच उपस्थित आहे.
'आणि त्याला सर्व प्राण्यांमध्ये कोणत्याही हेतूची अपेक्षा नाही' – शरीर आणि जगाशी स्वार्थाचा अल्पसाही संबंध शिल्लक न राहिल्यामुळे, त्या महापुरुषाची सर्व कर्मे इतरांच्या कल्याणासाठी स्वतःस्फूर्तपणे घडतात. ज्याप्रमाणे शरीराचे सर्व अवयव शरीराच्या कल्याणासाठी स्वतःस्फूर्तपणे रत असतात, त्याचप्रमाणे, त्या महापुरुषाचे 'त्याचे' म्हणून ओळखले जाणारे शरीर (जे जगाचा एक लहानसा भाग आहे) जगाच्या कल्याणासाठी स्वतःस्फूर्तपणे रत असते. त्याची भावना आणि त्याचे सर्व प्रयत्न केवळ जगाच्या कल्याणासाठीच असतात. ज्याप्रमाणे स्वतःच्या हाताने स्वतःचे तोंड धुताना स्वतःमध्ये स्वार्थ, प्रतिदान किंवा अभिमान यांपैकी काहीही भावना निर्माण होत नाही, त्याचप्रमाणे, 'त्याच्या' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शरीरामार्फत जगाचे कल्याण घडताना, त्या महापुरुषात स्वार्थ, प्रतिदान किंवा अभिमान यांपैकी अल्पसाही भावना निर्माण होत नाही.
मागील श्लोकात, सिद्ध महापुरुषाबद्दल प्रभूने सांगितले की त्याला कर्तव्य नाही – 'त्याला कर्तव्यकर्म नाही.' याचे कारण सांगताना, या श्लोकात प्रभू त्या महापुरुषाबद्दल तीन गोष्टी सांगतात: (१) त्याला कर्म करण्याचा हेतू नाही, (२) त्याला कर्म न करण्याचाही हेतू नाही, आणि (३) त्याचा कोणत्याही प्राण्याशी किंवा वस्तूशी स्वार्थाचा अल्पसाही संबंध नाही, म्हणजेच काहीही मिळविण्याचाही त्याला हेतू नाही.
खरेतर, स्वरूपात करणे-न करणे यांचा हेतू नाही आणि कोणाशी किंवा कोणत्याही वस्तूशी संबंध नाही. कारण शुद्ध स्वरूपाने कोणतेही कर्म केले जात नाही. जे काही कर्म घडते ते फक्त प्रकृती आणि प्रकृतीजन्य वस्तूंशी संबंध झाल्यामुळेच घडते. म्हणून स्वतःसाठी काहीही करण्याची तरतूदच नाही.
जोपर्यंत मानवाला करण्याची आसक्ती, मिळविण्याची इच्छा, जगण्याची आशा आणि मृत्यूची भीती असते, तोपर्यंत त्यावर कर्तव्याची जबाबदारी राहते. पण ज्याला कोणतेही कर्म करण्याची किंवा न करण्याची आसक्ती नाही, ज्याला जगातील कोणतीही वस्तू इत्यादी मिळविण्याची इच्छा नाही, ज्याला जगण्याची आशा नाही आणि ज्याला मृत्यूची भीती नाही – त्याला कर्तव्य करणे बंधनकारक नाही; उलट, त्याच्यामार्फत कर्तव्यबद्ध कर्मे स्वतःस्फूर्त होऊन घडतात. जिथे कर्तव्याच्या अकरणाची शक्यता असते, तिथेच कर्तव्यपालनाची प्रेरणा अस्तित्वात असते.
**एक विशेष मुद्दा:** गीतेत प्रभूची शैली अशी राहिली आहे की, विविध साधनामार्गांनी परमात्म्याकडे जाणाऱ्या साधकांच्या वैशिष्ट्यांनुसार, परम प्राप्त झालेल्या सिद्ध महापुरुषांची लक्षणे ते वर्णन करतात. येथेही, सतराव्या आणि अठराव्या श्लोकात हीच शैली अवलंबली आहे.
ज्या बिंदूपासून साधना सुरू होते, तोच बिंदू तिचा अंत असतो. गीतेत, कर्मयोगाचा प्रसंग दुसऱ्या अध्यायाच्या एकोणचाळिसाव्या श्लोकापासून सुरू झाला तरी, कर्मयोगाच्या मूलभूत साधनेचे विवेचन दुसऱ्या अध्यायाच्या सत्तेचाळिसाव्या श्लोकात दिले आहे. तो श्लोक (२.४७) त्याच्या चार चरणांत सांगतो:
(१) तुझा अधिकार फक्त कर्मावरच आहे,
(२) फळांवर कधीही नाही.
(३) कर्मफळांचे कारण होऊ नकोस.
(४) आणि अकर्मातही आसक्त होऊ नकोस.
सध्याचा श्लोक (३.१८) नेमकेपणाने वरील साधनेची सिद्धी बोलतो. तेथे (२.४७) साधकासाठी दुसऱ्या आणि तिसऱ्या चरणात जे सांगितले आहे, ते येथे सध्याच्या श्लोकाच्या उत्तरार्धात सिद्ध महापुरुषासाठी सांगितले आहे: की त्याचा कोणत्याही प्राण्याशी किंवा वस्तूशी स्वार्थाचा संबंध नाही. तेथे पहिल्या आणि चौथ्या चरणात साधकासाठी जे सांगितले आहे, ते येथे सध्याच्या श्लोकाच्या पूर्वार्धात सिद्ध महापुरुषासाठी सांगितले आहे: की त्याला कर्म करण्याचाही किंवा न करण्याचाही हेतू नाही. अशाप्रकारे, सतराव्या आणि अठराव्या श्लोकांत फक्त 'कर्मयोग'ाने सिद्ध झालेल्या महापुरुषाचीच लक्षणे वर्णिली आहेत.
कर्मयोग साधनेच्या दृष्टीने पाहिल्यास, अठरावा श्लोक प्रथम यायला हवा आणि सतरावा नंतर. कारण जेव्हा कर्मयोगाने सिद्ध झालेल्या महापुरुषाला कर्म करण्याचा किंवा न करण्याचा हेतू नसतो आणि कोणत्याही प्राण्याशी किंवा वस्तूशी स्वार्थाचा अल्पसाही संबंध नसतो, तेव्हा त्याचे आनंद, समाधान आणि तृप्ती स्वतःमध्येच स्वतःस्फूर्त होऊन घडते. मात्र, सोळाव्या श्लोकात, प्रभूने 'व्यर्थ, हे पार्था, त्याचे जीवन' या शब्दांनी कर्तव्य न करणाऱ्या व्यक्तीचे जीवन निरर्थक असल्याचे जाहीर केले; म्हणून सतराव्या श्लोकात, 'परंतु' हा शब्द वापरून, ते स्पष्ट करतात की जर सिद्ध महापुरुष कर्तव्यबद्ध कर्मे करीत नसेल, तर त्याचे जीवन निरर्थक नसते; उलट, ते अत्यंत सार्थक असते. कारण त्याने मानवी जन्माचा हेतू पूर्ण केलेला असतो. म्हणून आता त्याला करण्यासाठी काहीच शिल्लक राहत नाही.
कोणतेही कर्तव्य शिल्लक न राहिलेली स्थिती, सर्वात सामान्य मानवानेही प्रत्येक परिस्थितीत कर्तव्यबद्ध कर्मे निष्ठेने, प्रामाणिकपणे आणि निःस्वार्थ बुद्धीने केल्यास प्राप्त करता येते; कारण तिची प्राप्ती करण्यासाठी सर्व मुक्त आणि हक्कदार आहेत. कर्तव्याचा संबंध प्रत्येक परिस्थितीशी असतो. म्हणून कर्तव्य प्रत्येक परिस्थितीत अंतर्भूत असते. फक्त सुखलालसेमुळेच मानव कर्तव्य विसरतो. जर त्याने इतरांची निःस्वार्थ सेवा करून आपली सुखलालसा नष्ट केली, तर जीवनाच्या सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन परम शांती मिळवता येते. या परम शांतीची प्राप्ती करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला सारखाच आहे. जगातील परम वस्तू, पदे इत्यादी सर्वांना सारख्याच प्रमाणात मिळू शकत नाहीत; पण परम शांती सर्वांना सारख्याच प्रमाणात प्राप्त होते.
**संदर्भ:** मागील दोन श्लोकांत वर्णिलेल्या महापुरुषाची स्थिती प्राप्त करण्यासाठी साधकाने काय करावे – यावर, पुढील श्लोकात प्रभू साधनेचे विवेचन करतात.
★🔗
