**३.२०** जनकादि अनेक महापुरुषांनी केवळ कर्मयोगाच्या साहाय्यानेच परमसिद्धी प्राप्त केली आहे. म्हणून, जगाच्या हिताचाही विचार करता, तू कर्म (निष्काम बुद्धीने) करण्यास योग्य आहेस.
**टीका:** 'आदि' या शब्दाचा अर्थ 'पासून प्रारंभ' आणि 'प्रकार' असा दोन्ही होतो. येथे 'आदि' शब्दाचा अर्थ 'पासून प्रारंभ' असा घेतला, तर 'जनकादयः' या शब्दाचा अर्थ होईल: राजा जनकापासून प्रारंभ करून, म्हणजे राजा जनक आणि त्यानंतरचे महापुरुष. परंतु, येथे हा अर्थ स्वीकारणे योग्य वाटत नाही; कारण राजा जनकापूर्वीही अनेक महापुरुषांनी कर्मयोगाच्या साहाय्याने परमसिद्धी प्राप्त केली होती; जसे सूर्य, वैवस्वत मनु, राजा इक्ष्वाकु इत्यादी (गीता ४.१२). म्हणून, येथे 'आदि' शब्दाचा अर्थ 'प्रकार' असा घेणे योग्य आहे. त्यानुसार 'जनकादयः' या शब्दाचा अर्थ होतो: राजा जनकासारखे महापुरुष, ज्यांनी गृहस्थाश्रमात राहून निष्काम बुद्धीने सर्व कर्मे केली आणि परमसिद्धी प्राप्त केली, असे जे राजा जनकापूर्वीही होते आणि त्यानंतरही (आजपर्यंत) आहेत.
कर्मयोग हा अतिप्राचीन योग आहे, ज्याच्या साहाय्याने राजा जनक यांसारख्या अनेक महापुरुषांनी परमात्मप्राप्ती केली आहे. म्हणून, सद्यःकालीन किंवा भविष्यकालीन कोणीही जर कर्मयोगाने परमात्मप्राप्ती करू इच्छित असेल, तर त्याने प्राप्त झालेली भौतिक वस्तू (शरीर इ.) कधीही स्वतःची किंवा स्वतःसाठी अशी समजू नये. कारण वास्तविक ती स्वतःची किंवा स्वतःसाठी अजिबात नसून, ती जगासाठी आणि जगाच्या हितासाठी आहे. ही वास्तविकता स्वीकारून जगाकडून प्राप्त झालेल्या वस्तूंचा उपयोग जगाच्याच सेवेसाठी करण्यामुळे, जगाशीच असलेला संबंध सहज सुटतो आणि परमात्मप्राप्ती होते. म्हणून, परमात्मप्राप्तीसाठी कर्मयोग हे एक सुलभ, उत्तम आणि स्वतंत्र साधन आहे—याबद्दल शंका नाही.
येथे 'कर्मणा एव' हे शब्द मागील श्लोकातील 'असक्तो ह्याचरन् कर्म' या शब्दांशी जोडलेले आहेत; कारण केवळ निष्काम कर्म करण्यामुळेच मनुष्य कर्मबंधनातून मुक्त होतो, केवळ कर्म करण्यामुळे नव्हे. केवळ कर्म करण्यामुळे प्राणी बद्ध होतो—'कर्मणा बध्यते जन्तुः' (महाभारत, शांति पर्व २४१.७).
गीतेची शैली अशी आहे की, एका श्लोकात वर्णन केलेल्या विषयाचा मुख्य भाग (जो साधकांसाठी विशेष उपयुक्त आहे) पुढील श्लोकात भगवंत थोडक्यात पुन्हा सांगतात. उदाहरणार्थ, मागील (एकोणिसाव्या) श्लोकात निष्काम कर्म करण्याचा उपदेश केल्यानंतर, या विसाव्या श्लोकात तोच मुद्दा 'कर्मणा एव' या शब्दांनी थोडक्यात सांगितला आहे. त्याचप्रमाणे, पुढे बाराव्या अध्यायाच्या सहाव्या श्लोकात वर्णन केलेल्या विषयाचा मुख्य भाग सातव्या श्लोकात 'मय्यावेशितचेतसाम्' (ज्यांचे चित्त मजमध्ये लीन झाले आहे असे भक्त) या वाक्यांशाने पुन्हा थोडक्यात सांगितला जाईल.
येथे भगवंत 'कर्मणा एव' ऐवजी 'योगेन एव' असेही म्हणू शकले असते. परंतु, अर्जुन कर्माच्या रूपानेच त्याग करण्यावर आग्रह धरणारा होता आणि (निष्कामपणे केलेल्या कर्माचा) विषय चालू होता, म्हणून 'कर्मणा एव' हे शब्द वापरले गेले आहेत. म्हणून, येथे या शब्दांचा अभिप्रेत अर्थ (मागील श्लोकानुसार) निश्चितच निष्कामपणे केलेला कर्मयोग आहे.
खरं तर, चैतन्य स्वरूप परमात्म्याची प्राप्ती जड कर्मांनी होत नाही. सदैव प्राप्त असलेल्या परमात्म्याच्या अनुभवाला येणारे अडथळे निष्काम कर्म करण्याने दूर होतात. मग, सर्वव्यापी, स्वयंसिद्ध, पूर्ण परमात्म्याचा अनुभव सर्वत्र होतो. अशाप्रकारे, परमतत्त्वाच्या अनुभवाला येणारे अडथळे दूर करण्यामुळे, येथे कर्माने परमसिद्धी (परमतत्त्व) प्राप्त होते असे म्हटले आहे.
**परमात्मप्राप्तीसंबंधी काळजीपूर्वक लक्षात घ्यावयाचा मुद्दा:** लोक परमात्मप्राप्ती ही कर्माने उत्पन्न होणारी, जशी भौतिक वस्तूंची प्राप्ती होते, तशी समजतात. एखाद्या महान (उच्च पदस्थ) व्यक्तीला भेटण्यासाठी एवढे प्रयत्न करावे लागतात, तर अनंत ब्रह्मांडांचे स्वामी, परमात्म्याला भेटण्यासाठी खूप मोठे प्रयत्न (तप, व्रत इ.) करावे लागतील असे त्यांना वाटते. प्रत्यक्षात, हीच साधकाची सर्वात मोठी चूक आहे.
मानवी जन्माचा कर्माशी निकटचा संबंध आहे. म्हणून मानवी जन्माला 'कर्मसंगी' म्हणजे 'कर्माशी संगती असलेला' असे म्हटले आहे—'रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिषु जायते' (गीता १४.१५). यामुळेच मनुष्याला कर्माकडे विशेष कल असतो आणि कर्मानेच इच्छित वस्तू प्राप्त कराव्यात अशी इच्छा असते. प्रारब्धाच्या साहाय्याने तो कर्माने इच्छित भौतिक वस्तू प्राप्त करतोच, ज्यामुळे प्रत्येक वस्तू कर्म करूनच मिळते आणि मिळू शकते अशी त्याची समज दृढ होते. परमात्म्याबद्दलही तो तीच समज धरतो आणि जड कर्मानेच चैतन्य परमात्मा प्राप्त करावा असे प्रयत्न करतो. पण वास्तविकता अशी आहे की, परमात्मप्राप्ती कर्माने होत नाही. हा विषय खोलवर समजून घ्यावा.
कर्माने नाशवंत वस्तू (जग) प्राप्त होते, नाशवंत नसलेली वस्तू (परमात्मा) प्राप्त होत नाही; कारण सर्व कर्मे केवळ नाशवंत (शरीर, इंद्रिये, मन इ.) शीच संबंधित आहेत, तर परमात्मप्राप्ती नाशवंताशी असलेला संबंध पूर्णपणे तुटल्यावर होते.
प्रत्येक कर्माची सुरुवात आणि शेवट असते; म्हणून कर्मफलरूपाने प्राप्त होणारी वस्तूही उत्पत्ती-विनाशाच्या अधीन असते. कर्माने अशीच वस्तू प्राप्त होते जी स्थान, काल इ. दृष्टीने दूर (अप्राप्त) असते. एखादी भौतिक वस्तू एका स्थान, काल इ. मध्ये असते, उत्पत्ती-विनाशाच्या अधीन असते आणि प्रत्येक क्षणी बदलते. म्हणून तिची प्राप्ती कर्माने शक्य आहे. पण परमात्मा सर्व स्थान, काल, वस्तू, व्यक्ती इ. मध्ये पूर्ण (सदैव प्राप्त) आहे आणि उत्पत्ती, विनाश आणि बदल यांपासून पूर्णतः मुक्त आहे. म्हणून त्याची प्राप्ती स्वयंसिद्ध आहे, कर्माने शक्य नाही. म्हणून भौतिक वस्तूंची प्राप्ती चिंतनाने होत नाही, तर परमात्मप्राप्तीत चिंतन हे प्रधान आहे. चिंतनाने अशीच वस्तू प्राप्त होऊ शकते जी अत्यंत जवळची असते. खरं तर, परमात्मप्राप्ती चिंतनाच्या क्रियेनेही होत नाही. परमात्म्याचे चिंतन करण्याचे महत्त्व केवळ इतर (भौतिक) चिंतनाचा त्याग करण्यात आहे. भौतिक चिंतन पूर्णपणे सोडलेल्या क्षणी सदैव प्राप्त असलेल्या परमात्म्याचा अनुभव होतो.
सर्वव्यापी परमात्मा आपल्यापासून अजिबात दूर नाही आणि असू शकत नाही. ज्या 'मी' पण्यापासून आपण आपल्याला दूर नाही असे समजतो, त्यापेक्षाही तो अत्यंत जवळच आहे. 'मी' पणा मर्यादित (स्थानिक) आहे, पण परमात्मा मर्यादित नाही. अशा अत्यंत जवळच्या, सदैव प्राप्त असलेल्या परमात्म्याचा अनुभव घेण्यासाठी, भौतिक वस्तू प्राप्त करण्यासाठीच्या तर्कशास्त्राप्रमाणेच तर्क व युक्ती लावणे हे स्वतःलाच फसवणूक करण्यासारखे आहे.
भौतिक वस्तूची प्राप्ती केवळ इच्छेने होत नाही; पण परमात्मप्राप्ती तीव्र आकांक्षेनेच होते. या तीव्र आकांक्षेच्या जागृतीत, केवळ भौतिक भोग आणि संग्रहाची इच्छा हाच अडथळा आहे; दुसरा कोणताही अडथळा नाही. परमात्मप्राप्तीची तीव्र आकांक्षा आत्ताच जागृत झाली, तर परमात्म्याचा अनुभव आत्ताच होईल.
मानवी जीवनाचा हेतू कर्म करणे आणि त्याचे फल भोगणे हा नाही. भौतिक भोग आणि संग्रहाची इच्छा सोडल्यानंतरच, जेव्हा साधकाचा संपूर्ण जीवनासाठीचा एकमेव हेतू होतो—परमात्मा प्राप्त करणे, तेव्हाच परमात्मप्राप्तीची तीव्र आकांक्षा जागृत होऊ शकते. परमात्मप्राप्तीशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही कामाला महत्त्व नसावे. खरं तर, परमात्मप्राप्तीशिवाय मानवी जीवनाचा दुसरा हेतूच नाही. गरज आहे ती फक्त या हेतूचा किंवा उद्देशाचा ओळख करून घेण्याची आणि तो पूर्ण करण्याची.
येथे 'उद्देश्य' (हेतू) आणि 'फलेच्छा' यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. 'उद्देश्य' म्हणजे शाश्वत परमतत्त्व प्राप्त करणे, आणि 'फलेच्छा' म्हणजे नाशवंत (उत्पत्ती-विनाशाच्या अधीन) वस्तू प्राप्त करणे. उद्देश्य पूर्ण होतो, पण फलेच्छा नष्ट करावयाची असते. आत्मसाक्षात्कार आणि ईश्वरप्राप्ती—हे दोन्ही उद्देश्य आहेत, फळे नाहीत. उद्देश्य साध्य करण्यासाठी केलेल्या कर्माला सकाम असे म्हणत नाही. म्हणून निष्काम व्यक्तीची (कर्मयोग्याची) सर्व कर्मे फलेच्छेने नव्हे तर उद्देश्याने केलेली असतात.
कर्मयोगात, शास्त्रविहित शुभ कर्मे कर्माशी (जडतेशी) असलेला संबंध तोडण्याच्या उद्देश्याने केली जातात. सकामी व्यक्ती स्वतःसाठी फलेच्छेने कर्म करते, आणि कर्मयोगी फलेच्छा सोडून परांसाठी कर्म (सेवा) करतो. कर्मच फलरूपात परिणत होते. म्हणून फलाचा संबंध कर्माशी असतो. उद्देश्याचा संबंध कर्माशी नसतो. निष्काम बुद्धीने केवळ परहितासाठी कर्म करण्यामुळे, 'परमात्मा दूर आहे' अशी समज दूर होते.
**'लोकसंग्रहम एवापि संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि'**—'लोक' या शब्दाचे तीन अर्थ आहेत: (१) मनुष्यलोक यांसारखे लोक, (२) त्या लोकांत राहणारे प्राणी, आणि (३) शास्त्रे (वेदांव्यतिरिक्त सर्व शास्त्रे). 'लोकसंग्रह' म्हणजे मनुष्यलोक, त्यात राहणाऱ्या प्राणी आणि शास्त्र यांच्या योग्यतेप्रमाणे सर्व क्रिया (संपूर्ण जीवनशैली) चालवणे.
लोकसंग्रहाचा अर्थ आहे—असत्याकडून परावृत्त करून सत्याकडे वळवण्यासाठी, लौकिक योग्यतेचे रक्षण करण्यासाठी निःस्वार्थ बुद्धीने कर्म करणे. यालाच गीतेत 'यज्ञार्थ कर्म' असे म्हटले आहे. आपल्या आचरणाने आणि वाणीने लोकांना असत्याकडून परावृत्त करून सत्याकडे वळवणे ही महती सेवा आहे; कारण सत्याशी सामना झाल्यावर लोक सुधारतात आणि मुक्त होतात.
लोकांना दाखवण्यासाठी आपले कर्तव्य करणे हा लोकसंग्रह नाही. कोणी पाहो वा न पाहो, लौकिक योग्यतेप्रमाणे आपापले कर्तव्यकर्म (वर्ण, आश्रम, परंपरा इ. नुसार) केल्याने लोकसंग्रह आपोआप होतो.
कोणतेही कर्तव्यकर्म लहान किंवा मोठे नसते. केवळ कर्तव्य म्हणून (सेवाबुद्धीने) विचार करता सर्वात लहान आणि सर्वात मोठे कर्म सारखेच असते. देश, काल, परिस्थिती, संधी, वर्ण, आश्रम, परंपरा इ. नुसार जे कर्तव्यकर्म आपल्यापुढे येते, तेच मोठे असते. कर्माच्या स्वभाव आणि फल या दृष्टीने कर्म लहान किंवा मोठे, भयंकर किंवा सौम्य असे दिसते. फलेच्छा सोडल्यावर सर्व कर्मे उद्देश्य साध्य करण्याचे साधन बनतात. म्हणून जडतेशी असलेला संबंध तोडण्यात सर्व लहान-मोठी कर्मे सारखीच आहेत.
कोणत्याही व्यक्तीचे जीवन इतरांच्या मदतीशिवाय चालू शकत नाही. शरीर आई-वडिलांकडून मिळते, तर ज्ञान, क्षमता, शिक्षण इ. गुरूंकडून मिळते. खाण्याचे अन्न इतरांनी उत्पन्न केलेले असते; घालण्याचे कपडे इतरांनी विणलेले असतात; राहण्याचे घर इतरांनी बांधलेले असते; चालण्याचा रस्ता इतरांनी केलेला असतो, इत्यादी. अशाप्रकारे प्रत्येक व्यक्तीचे जीवन इतरांवर अवलंबून असते. म्हणून प्रत्येक व्यक्ती इतरांची ऋणी आहे आणि हे ऋण फेडण्यासाठी आपल्या क्षमतेप्रमाणे इतरांची (परहितार्थ) निःस्वार्थ सेवा करणे आवश्यक आहे. स्वतःचे म्हणवून घेतलेले शरीर इ. सर्व भौतिक वस्तू स्वतःच्या किंवा स्वतःसाठी अशा अजिबात न समजल्याने व्यक्ती ऋणमुक्त होते.
**संदर्भ:** निष्काम कर्म करण्याने लोकसंग्रह कसा होतो—हे भगवंत पुढील श्लोकात सांगत आहेत.
★🔗
