**३.२०** राजा जनक आदि धेरै महान व्यक्तिहरूले कर्ममात्र द्वारा परम सिद्धि प्राप्त गरेका छन्। त्यसैले, संसारको हितको दृष्टिले पनि विचार गर्दा तिमीले (कामनारहित भावले) कर्म गर्न योग्य छौ।
**टिप्पणी:** 'आदि' शब्दको अर्थ 'सुरु गरेर' र 'प्रकार' दुवै हुन्छ। यहाँ 'आदि' शब्दलाई 'सुरु गरेर' को अर्थमा लिएमा 'जनकादयः' भन्नाले राजा जनक र उनका पछिका महान व्यक्तिहरू बुझिन्छ। तर यो अर्थ यहाँ स्वीकार्न उचित देखिँदैन; किनभने राजा जनकभन्दा पनि पहिले धेरै महान व्यक्तिहरूले कर्मद्वारा परम सिद्धि प्राप्त गरेका थिए; जस्तै सूर्य, वैवस्वत मनु, राजा इक्ष्वाकु आदि (गीता ४.१२)। त्यसैले यहाँ 'आदि' शब्दलाई 'प्रकार' को अर्थमा लिनु उचित छ, जसअनुसार 'जनकादयः' भन्नाले राजा जनक जस्ता महान व्यक्तिहरू बुझिन्छ, जसले गृहस्थ अवस्थामा रहँदै सबै कर्म कामनारहित भावले गरेर परम सिद्धि प्राप्त गरे, जो राजा जनकभन्दा पहिले पनि थिए र उनका पछि पनि (आजसम्म) छन्।
कर्मयोग एक अति प्राचीन योग हो, जसद्वारा राजा जनक जस्ता धेरै महान व्यक्तिहरूले परमात्मा प्राप्त गरेका छन्। त्यसैले यदि वर्तमान वा भविष्यमा कसैले कर्मयोगद्वारा परमात्मा प्राप्त गर्न चाहन्छ भने उसले प्राप्त भौतिक वस्तुहरू (शरीर आदि) लाई कहिल्यै आफ्नो वा आफैंको लागि भनेर नमान्नुपर्छ। किनभने वास्तवमा ती आफ्नो वा आफैंको लागि हुँदैनन्; बरु संसारको लागि र संसारकै निम्ति हुन्। यस वास्तविकतालाई स्वीकार गरेर संसारबाट प्राप्त वस्तुहरूलाई संसारकै सेवामा लगाउँदा संसारसँगको सम्बन्ध सजिलै टुट्छ र परमात्मा प्राप्त हुन्छ। त्यसैले कर्मयोग परमात्मा प्राप्तिको सजिलो, उत्तम र स्वतन्त्र साधन हो—यसमा कुनै शंका छैन।
यहाँ 'कर्मणा एव' (कर्ममात्र द्वारा) शब्दहरू अघिल्लो श्लोकबाट 'असक्तो ह्याचरन् कर्म' (आसक्ति बिना कर्म गर्दै) शब्दहरूसँग जोडिएको छ; किनभने आसक्ति बिना कर्म गरेमात्र मानिस कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ, केवल कर्म गरेर होइन। केवल कर्म गरेर प्राणी बन्धनमा पर्छ—'कर्मणा बध्यते जन्तुः' (महाभारत, शान्ति पर्व २४१.७)।
गीताको शैली यस्तो छ कि प्रभुले कुनै विषयको मुख्य भावलाई पछिको श्लोकमा (जुन साधकहरूको लागि विशेष उपयोगी हुन्छ) संक्षेपमा फेरि भन्छन्। उदाहरणको लागि, अघिल्लो (उन्नाइसौं) श्लोकमा आसक्ति बिना कर्म गर्न उपदेश दिएपछि, यो बीसौं श्लोकमा उनले 'कर्मणा एव' शब्दहरूद्वारा त्यही भाव संक्षेपमा व्यक्त गरेका छन्। त्यस्तै, अगाडि बाह्रौं अध्यायको छैटौं श्लोकमा वर्णित विषयको मुख्य भावलाई सातौं श्लोकमा 'मय्यावेशितचेतसाम्' (ममा एकाग्र चित्त भएका भक्तहरू) वाक्यांशद्वारा फेरि संक्षेपमा भनिनेछ।
यहाँ प्रभुले 'कर्मणा एव' को सट्टा 'योगेन एव' (योगमात्र द्वारा) पनि भन्न सक्थे। तर अर्जुनले कर्मको स्वरूपमै त्याग गर्न जिद्दी गरेको र (आसक्ति बिना गरिने कर्म) को विषय चलिरहेको हुनाले 'कर्मणा एव' शब्दहरू प्रयोग गरिएको हो। त्यसैले यहाँ यी शब्दहरूको अभिप्रेत अर्थ (अघिल्लो श्लोकको आधारमा) आसक्ति बिना गरिने कर्मयोग नै हो।
सत्य त, चेतन परमात्माको प्राप्ति जड कर्महरूद्वारा हुँदैन। सदा-प्राप्त परमात्माको अनुभवमा आउने बाधाहरू आसक्ति बिना कर्म गरेर हटाइन्छन्। त्यसपछि सर्वव्यापी, स्वयंसिद्ध, पूर्ण परमात्माको अनुभव सर्वत्र हुन्छ। यसरी परम तत्त्वको अनुभवमा आउने बाधाहरू हटाउने भएकाले यहाँ कर्मद्वारा परम सिद्धि (परम तत्त्व) प्राप्त हुन्छ भनिएको हो।
**परमात्मा प्राप्तिको महत्त्वपूर्ण तथ्य:** मानिसहरू परमात्मा प्राप्तिलाई कर्मद्वारा उत्पन्न हुने, संसारिक वस्तु प्राप्ति जस्तै मान्छन्। उनीहरू सोच्छन् कि एउटा ठूलो (उच्च पदस्थ) व्यक्तिलाई भेट्न यति प्रयास चाहिन्छ भने अनन्त ब्रह्माण्डका स्वामी परमात्मालाई भेट्न त धेरै ठूलो प्रयास (तपस्या, व्रत आदि) गर्नुपर्ला। वास्तवमा, यो साधकको सबैभन्दा ठूलो भूल हो।
मानव जन्मको कर्मसँग घनिष्ठ सम्बन्ध छ। त्यसैले मानव जन्मलाई 'कर्मसङ्गी' अर्थात् 'कर्मसँग आसक्त' भनिन्छ—'रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते' (गीता १४.१५)। यही कारणले मानिसमा कर्मप्रति विशेष झुकाउ हुन्छ र कर्ममात्र द्वारा इच्छित वस्तु प्राप्त गर्न चाहन्छ। भाग्यसँगै भएमा उसले कर्मद्वारा इच्छित संसारिक वस्तु प्राप्त गर्नै गर्छ, जसले हरेक वस्तु कर्म गरेर मात्र प्राप्त हुन्छ र प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने उसको धारणा बलियो हुन्छ। उसले परमात्मा प्राप्तिको बारेमा पनि त्यही धारणा राख्छ र जड कर्ममात्र द्वारा चेतन परमात्मा प्राप्त गर्न प्रयत्नशील हुन्छ। तर वास्तविकता यो हो कि परमात्मा प्राप्ति कर्मद्वारा हुँदैन। यो विषय अति गहिरो रूपले बुझ्नुपर्छ।
कर्मद्वारा नश्वर वस्तु (संसार) प्राप्त हुन्छ, अविनाशी वस्तु (परमात्मा) होइन; किनभने सबै कर्महरू नश्वर (शरीर, इन्द्रिय, मन आदि) सँग मात्र सम्बन्धित छन्, जबकि परमात्मा प्राप्ति नश्वरसँगको सम्बन्ध पूर्णरूपले टुटेपछि हुन्छ।
हरेक कर्मको सुरुवात र अन्त हुन्छ; त्यसैले कर्मको फलरूपमा प्राप्त हुने वस्तु पनि उत्पत्ति-विनाशको अधीन हुन्छ। कर्मद्वारा त्यही वस्तु प्राप्त हुन्छ जो स्थान, समय आदिको दृष्टिले टाढा (अप्राप्त) हुन्छ। एउटा संसारिक वस्तु एउटै स्थान, समय आदिमा हुन्छ, उत्पत्ति-विनाशको अधीन हुन्छ र प्रतिक्षण परिवर्तन हुन्छ। त्यसैले त्यसको प्राप्ति कर्मद्वारा सम्भव हुन्छ। तर परमात्मा सबै स्थान, समय, वस्तु, व्यक्ति आदिमा पूर्ण (सदा-प्राप्त) छन् र उत्पत्ति, विनाश र परिवर्तनबाट पूर्णरूपले रहित छन्। त्यसैले उनको प्राप्ति स्वयंसिद्ध हुन्छ, कर्मद्वारा प्राप्य हुँदैन। यसैकारण संसारिक वस्तुको प्राप्ति चिन्तनद्वारा हुँदैन, जबकि परमात्मा प्राप्तिमा चिन्तन प्रमुख हुन्छ। चिन्तनद्वारा त्यही वस्तु प्राप्त हुन सक्छ जो नजिकको हुन्छ। सत्य त, परमात्मा प्राप्ति चिन्तनको क्रियाद्वारा पनि हुँदैन। परमात्माको चिन्तन गर्नुको महत्त्व अरू (संसारिक) चिन्तनलाई छोडाउनुमात्र हो। संसारिक चिन्तन पूर्णरूपले छुटेको क्षण सदा-प्राप्त परमात्माको अनुभव हुन्छ।
सर्वव्यापी परमात्मा हामीबाट टाढा छैनन्, र हुन पनि सक्दैनन्। जस 'मैं' पनबाट हामी आफूलाई टाढा मान्दैनौं, त्यस 'मैं' पनभन्दा पनि उनी अति नजिक छन्। 'मैं' पन सीमित (स्थानीकृत) छ, तर परमात्मा सीमित छैनन्। यस्तो अति नजिक, सदा-प्राप्त परमात्माको अनुभव गर्न संसारिक वस्तु प्राप्तिको जस्तै तर्क-युक्ति लगाउनु आफैंलाई धोखा दिनु बाहेक अरू केही होइन।
संसारिक वस्तुको प्राप्ति केवल इच्छाले हुँदैन; तर परमात्मा प्राप्ति तीव्र लालसामात्रले हुन्छ। यस तीव्र लालसाको जागरणमा संसारिक भोग र संग्रहको इच्छा मात्र बाधा हो; अरू कुनै बाधा छैन। यदि परमात्मा प्राप्तिको तीव्र लालसा अहिले नै जागृत भयो भने परमात्माको अनुभव अहिले नै हुन्थ्यो।
मानव जीवनको उद्देश्य कर्म गरेर त्यसको फल भोग्नु होइन। संसारिक भोग र संग्रहको इच्छा त्यागेपछि मात्र परमात्मा प्राप्तिको तीव्र लालसा जागृत हुन सक्छ, जब साधकको सम्पूर्ण जीवनको एकमात्र उद्देश्य—परमात्मा प्राप्ति हुन्छ। परमात्मा प्राप्ति बाहेक अरू कुनै कामको कुनै महत्त्व हुँदैन। सत्य त, परमात्मा प्राप्ति बाहेक मानव जीवनको अरू कुनै उद्देश्य छैन। आवश्यकता यस उद्देश्य वा लक्ष्यलाई चिन्ने र त्यसलाई पूरा गर्ने मात्र हो।
यहाँ 'उद्देश्य' (उद्देश्य) र 'फलेच्छा' (फलको इच्छा) बीचको भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ। 'उद्देश्य' शाश्वत परम तत्त्व प्राप्त गर्नु हो, र 'फलेच्छा' नश्वर (उत्पत्ति-विनाशको अधीन) वस्तु प्राप्त गर्नु हो। उद्देश्य पूरा हुन्छ, तर फलेच्छा उन्मूलन गर्नुपर्छ। आत्मसाक्षात्कार र ईश्वर प्राप्ति—दुवै उद्देश्य हुन्, फल होइनन्। उद्देश्य प्राप्तिको लागि गरिने कर्मलाई सकाम (फलेच्छायुक्त) भनिँदैन। त्यसैले कामनारहित व्यक्ति (कर्मयोगी) का सबै कर्महरू फलेच्छाबाट होइन, उद्देश्यबाट गरिन्छन्।
कर्मयोगमा शास्त्रविहित शुभ कर्महरू कर्म (जडता) सँगको सम्बन्ध टुट्ने उद्देश्यले गरिन्छ। फलेच्छायुक्त व्यक्ति आफैंको लागि फलेच्छा लिएर कर्म गर्छ, र कर्मयोगीले फलेच्छा त्यागेर अरूको लागि कर्म (सेवा) गर्छ। कर्म नै फलको रूपमा परिणत हुन्छ। त्यसैले फल कर्मसँग सम्बन्धित हुन्छ। उद्देश्य कर्मसँग सम्बन्धित हुँदैन। कामनारहित भावले केवल अरूको हितको लागि कर्म गर्दा 'परमात्मा टाढा छन्' भन्ने भावना हट्छ।
**'लोकसंग्रहम एवापि सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि'**—'लोक' शब्दको तीन अर्थ छन्: (१) मनुष्यलोक जस्ता लोकहरू, (२) ती लोकहरूमा बस्ने प्राणीहरू, र (३) शास्त्रहरू (वेद बाहेकका सबै शास्त्रहरू)। 'लोकसंग्रह' भनेको मनुष्यलोक, त्यसमा बस्ने प्राणीहरू र शास्त्रहरूको औचित्य अनुसार सबै क्रियाकलापहरू (सम्पूर्ण जीवनशैली) चलाउनु हो।
लोकसंग्रहको अर्थ हो—असत्यबाट टाढा र सत्यतिर फर्काउन लोकाचारको रक्षाको लागि निःस्वार्थ भावले कर्म गर्नु। यसलाई गीतामा 'यज्ञार्थ कर्म' (यज्ञको निम्ति कर्म) पनि भनिएको छ। आफ्नो आचरण र वचनद्वारा मानिसलाई असत्यबाट टाढा र सत्यतिर फर्काउनु ठूलो सेवा हो; किनभने सत्यको सामना गर्दा मानिस सुध्रिन्छ र मुक्त हुन्छ।
मानिसलाई देखाउन आफ्नो कर्तव्य पालन गर्नु लोकसंग्रह होइन। कसैले देखोस् वा नदेखोस्, लोकाचार अनुसार आ-आफ्नो कर्तव्य (वर्ण, आश्रम, परम्परा आदि अनुसार) पालन गर्दा लोकसंग्रह आपैंm हुन्छ।
कुनै पनि कर्तव्य-कर्म सानो वा ठूलो हुँदैन। केवल कर्तव्य मानेर (सेवाभावले) गरिएको सबैभन्दा सानो र सबैभन्दा ठूलो कर्म बराबर हुन्छ। देश, काल, परिस्थिति, अवसर, वर्ण, आश्रम, परम्परा आदि अनुसार जुन कर्तव्य-कर्म अगाडि आउँछ, त्यही कर्म ठूलो हो। कर्मको स्वभाव र फलको दृष्टिले कर्म सानो वा ठूलो, भयङ्कर वा कोमल देखिन्छ। फलेच्छा त्यागेपछि सबै कर्महरू उद्देश्य सिद्धिको साधन बन्छन्। त्यसैले जडतासँगको सम्बन्ध टुट्नमा सबै कर्महरू, साना र ठूला, बराबर हुन्छन्।
कसैको पनि जीवन अरूको सहयोग बिना चल्दैन। शरीर आमाबाबुबाट प्राप्त हुन्छ, र ज्ञान, योग्यता, शिक्षा आदि गुरुबाट प्राप्त हुन्छ। खाइने अन्न अरूले उब्जाएको हुन्छ; लाइने लुगा अरूले बनेको हुन्छ; बस्ने घर अरूले बनाएको हुन्छ; हिँड्ने बाटो अरूले बनाएको हुन्छ, आदि आदि। यसरी हरेक व्यक्तिको जीवन अरूमा निर्भर छ। त्यसैले हरेक व्यक्ति अरूको ऋणी छ, र यो ऋण चुक्ता गर्न आफ्नो सामर्थ्य अनुसार अरूलाई निःस्वार्थ सेवा (लाभ) गर्नु आवश्यक छ। आफ्नो भनिने शरीर आदि सबै संसारिक वस्तुहरूलाई आफ्नो वा आफैंको लागि भनेर थोरैमात्र पनि नमान्दा मानिस ऋणमुक्त हुन्छ।
**सम्बन्ध:** कसरी कर्म गर्दा लोकसंग्रह हुन्छ—यसको विवरण प्रभुले अर्को श्लोकमा दिनुहुन्छ।
★🔗
