३.२१. जो जो आचरण महापुरुष करतो, ते ते आचरण इतर माणसेही करतात; आणि जो जो मापदंड तो घालून देतो, तो तो मापदंड जग अनुसरतं.
टीका: "जो जो आचरण महापुरुष करतो, ते ते आचरण इतर माणसेही करतात" – महापुरुष म्हणजे जो विश्व (शरीर इ. पदार्थ) आणि आत्मा (स्वस्वरूप) यांचे तत्त्वतः ज्ञान असलेला. शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, धन, कुटुंब, देश इ. पदार्थ विश्वाचे आहेत, आपले नाहीत, हे त्याला स्वाभाविकपणे अनुभवास येतं. इतकंच नाही, तर असा महापुरुष त्याग, वैराग्य, प्रेम, ज्ञान, सद्गुण इ. गोष्टीसुद्धा आपल्या म्हणून मानीत नाही; कारण त्यांना आपल्या म्हणून मानण्यामुळे अहंकार दृढ होतो, आणि तो सत्यप्राप्तीत अडथळा ठरतो. "मी त्यागी आहे", "मी वैरागी आहे", "मी सेवक आहे", "मी भक्त आहे" इ. विचारांमुळेही अहंकार दृढ होतो, आणि म्हणून ते सत्यप्राप्तीत अडथळे ठरतात. महापुरुषात (जडतेसंबंधी) 'व्यक्तिगत अहंकार' अजिबात नसतो, आणि 'सामूहिक अहंकार' फक्त व्यवहारासाठी असतो, जो विश्वसेवेत रत असतो; कारण अहंकारही विश्वाचाच आहे (गीता ७.४, १३.५).
विश्वाकडून मिळालेले सर्व पदार्थ – शरीर, धन, कुटुंब, पद, सामर्थ्य, अधिकार इ. – फक्त त्यांच्या योग्य उपयोगासाठीच आहेत, म्हणजे इतरांच्या सेवेत लावण्यासाठी आहेत; भोगण्यासाठी किंवा आपला हक्क स्थापन करण्यासाठी नाहीत. जो त्यांचा भोग आपल्या म्हणून व आपल्यासाठी मानून करतो, त्याला भगवंत चोर म्हणतात – "यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः | भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ||" (गीता ३.१३). हे सर्व पदार्थ फक्त समष्टीचे आहेत, व्यक्तीचे कधीच कोणत्याही प्रकारे नाहीत. वास्तविक आपला या पदार्थांशी काही संबंध नाही. महापुरुषाचे म्हणून मानले जाणारे पदार्थ (विश्वाचे असल्यामुळे) आपोआप व स्वाभाविकपणे विश्वसेवेत लागलेले असतात. त्याला सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाची स्वाभाविक प्रवृत्ती असते. 'देण्याच्या' भावनेमुळे समाजात एकता व प्रेम निर्माण होते, तर 'घेण्याच्या' भावनेमुळे संघर्ष निर्माण होतो. 'देण्याची' भावना उन्नतीकारक असते, आणि 'घेण्याची' भावना अधोगतीकारक असते. 'घेण्याची' भावना फक्त शरीराला 'मी', 'माझं' किंवा 'माझ्यासाठी' मानल्यामुळेच उद्भवते. महापुरुष शरीराशी काही संबंध मानत नसल्यामुळे त्याच्यामध्ये 'घेण्याच्या' भावनेचा लवलेशही नसतो. म्हणून त्याचा प्रत्येक व्यवहार फक्त इतरांच्या कल्याणासाठीच असतो. अशा महापुरुषाच्या दर्शन, स्पर्श, संभाषण, चिंतन इ.मुळे लोकांचे कल्याण आपोआप होतं. इतकंच नाही, तर त्याच्या शरीराला लागून वाहणारा वायूसुद्धा लोकांना लाभदायक होतो.
असे महापुरुष दोन प्रकारचे असतात: (१) अवधूत वर्गातले आणि (२) आचार्य वर्गातले. अवधूत वर्गातले महापुरुष फक्त अवधूतांसाठी आदर्श असतात, सामान्य लोकांसाठी नाहीत. पण आचार्य वर्गातले महापुरुष संपूर्ण मानवजातीसाठी आदर्श असतात. इथे आचार्य वर्गातल्या महापुरुषांचे वर्णन आहे, ज्यांचा आचार नेहमी शास्त्रविधीप्रमाणे असतो. कोणी पाहो वा न पाहो, 'मीपणा' व 'माझेपणा' नसल्यामुळे त्यांच्याकडून कर्तव्य आपोआप व स्वाभाविकपणे होत असतं. उदाहरणार्थ, एक फूल वनात फुललं आणि काही काळाने मोहरून, कोरडं होऊन पडलं. कोणी ते पाहिलं नाही, तरी त्याने आपला सुगंध (सर्वत्र) पसरवला आणि दुर्गंधी नष्ट केली. त्याप्रमाणे, महापुरुषापासून (इतरांच्या कल्याणाच्या अनंत भावनेमुळे) संपूर्ण विश्वाला आपोआप प्रचंड लाभ होतो, कोणाला ते कळो वा न कळो. कारण व्यक्तित्व (मीपणा व माझेपणा) नष्ट झाल्यामुळे तो त्या परमेश्वरीय पोषकशक्तीबरोबर एकरूप होतो, ज्यामुळे संपूर्ण विश्वाचे कल्याण होत असतं. ज्याप्रमाणे एका शरीराचे सर्व अवयव वेगवेगळे असून एक आहेत (उदा. कोणताही अवयव दुखत असला तर माणूस तो आपला दुःख मानतो), त्याप्रमाणे विश्वातील सर्व प्राणी वेगवेगळे असून एक आहेत. ज्याप्रमाणे शरीराचा कोणताही पीडित (रोगग्रस्त) अवयव बरा झाला तर संपूर्ण शरीराला लाभ होतो, त्याप्रमाणे, जो मनुष्य मर्यादेत राहून, प्राप्त झालेल्या पदार्थ, काळ, परिस्थिती इ.प्रमाणे आपलं कर्तव्य करतो, त्यामुळे संपूर्ण विश्वाला आपोआप लाभ होतो. महापुरुषाच्या आचरणाचा व वचनांचा (स्थूल शरीरातून होण्यामुळे) प्रभाव स्थूल रीतीने जाणवतो, जो मर्यादित असतो. पण त्याच्या भावनांचा प्रभाव सूक्ष्म रीतीने जाणवतो, जो अमर्याद असतो. कारण कर्म मर्यादित असतं, पण भावना अमर्याद असते. महापुरुष आपल्या आचरणात आणलेल्या भावनांचा इतर लोकांवर प्रचंड परिणाम होतो. कारण तो आपल्या वर्ण, आश्रम, पंथ इ.चा आचार उत्तम रीतीने पाळत असल्यामुळे, त्याने बोललेल्या गोष्टींचा इतर वर्ण, आश्रम, पंथ इ.च्या लोकांवरही प्रचंड परिणाम होतो.
महापुरुष आपल्यासाठी काहीच करत नसला, आणि कर्तेपणाची भावना नसली, तरी लोकांच्या दृष्टीने तो करीत असल्यामुळे इथे 'करतो' हे क्रियापद वापरलं आहे. त्याच्याकडून सर्वांच्या हितासाठी कर्म आपोआप व स्वाभाविकपणे होत असतात. त्याचा स्वतःचा काहीही स्वार्थ नसल्यामुळे, त्याचा प्रत्येक व्यवहार, लहान-मोठा, लोकांना आपोआप लाभदायक होतो. त्याला कर्तव्य नसलं तरी – "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन" (गीता ३.१८) – आणि करण्याचा अभिमान नसला तरी – "विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः | निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ||" (गीता २.७१) – तरी त्याच्याकडून कर्तव्य आपोआप, स्वाभाविकपणे व उत्तम रीतीने होत असतं. अशा रीतीने, त्याच्याकडून लोकांचे स्वाभाविकपणे संगोपन होतं.
'महत्त्वाचा मुद्दा': असे नेहमी पाहायला मिळतं की, ज्या ज्या समाजात, पंथात, जातीत, वर्णात, आश्रमात इ. ज्या पुरुषांना महान म्हटलं जातं, आणि ज्यांना लोक महान मानून आदराने पाहतात, ते जो जो आचार स्वीकारतात, तो तो आचार त्या समाजातील, पंथातील, जातीतील इ. लोकही स्वीकारू लागतात. धनाचं आणि पदाचं महत्त्व व मनातील लोभ यामुळे लोक जास्त धन असलेल्या (कोट्याधीश, अब्जाधीश) व उच्च पदावर असलेल्या (नेते, मंत्री इ.) पुरुषांना महान मानून फार आदराने पाहतात. ज्यांच्या मनात जड पदार्थ (धन, पद इ.) महत्त्वाचे आहेत, ते स्वतः खरोखरच महान नसतात, आणि महापुरुषाला ओळखूसुद्धा शकत नाहीत. ज्यांना ते महान मानतात, तेसुद्धा खरोखरच महान नसतात. जर त्यांच्या मनात धनाला फार महत्त्व असेल, तर फक्त जास्त धन असलेलेच त्यांना प्रभावित करू शकतात, ज्याप्रमाणे चोरांना फक्त चोरांचा सरदारच प्रभावित करू शकतो. खरोखर महान नसले, तरी लोकांकडून महान मानले गेल्यामुळे, त्या धनाढ्य व उच्चपदस्थ लोकांचा आचार समाजात आपोआप प्रसार पावतो. उदाहरणार्थ, धनामुळे महान मानले जाणारे ते पुरुष, धन मिळवण्यासाठी व जमा करण्यासाठी ज्या ज्या साधनांचा उपयोग करतात, ती ती साधनं लोकांमध्ये आपोआप प्रसार पावतात, ती साधनं कितीही गुप्त असली तरी! यामुळेच सध्या, खोटेपणा, फसवणूक, बेईमानी, घाडगे, चोरी इ. वाईट गोष्टी कोणत्याही शाळेत शिकवल्या जात नसतानासुद्धा समाजात आपोआप पसरत आहेत. हे दुःख व आश्चर्याचं विषय आहे की, सध्या लोक कोट्याधीशाला महान मानतात, पण दररोज एक लाख वेळा ईश्वरनाम जपणाऱ्याला महान मानत नाहीत. हेसुद्धा लोकांना विचारात घेतलं जात नाही की, कोट्याधीश मेला तर त्याच्याबरोबर एक पैसासुद्धा जाणार नाही, तर ईश्वरनाम जपणारा मेला तर त्याच्याबरोबर ईश्वरनामरूपी संपूर्ण संपत्ती जाणार आहे, ईश्वराचं एकही नाम मागे राहणार नाही! आपल्या आपल्या ठिकाणी किंवा क्षेत्रात मुख्य मानले जाणारे सर्व पुरुष – शिक्षक, प्राध्यापक, आचार्य, गुरु, नेते, शासक, महंत, प्रवचनकार, पुरोहित इ. – यांनी आपल्या आचरणावर फार काळजी घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून त्यांचा इतरांवर चांगला प्रभाव पडेल. त्याचप्रमाणे, कुटुंबप्रमुखानेही आपल्या आचरणावर पूर्ण काळजी घेणे आवश्यक आहे. कारण प्रत्येकाचे डोळे मुख्य व्यक्तीवर असतात. मुख्य व्यक्तीची विशेष जबाबदारी असते, ज्याप्रमाणे रेल्वेच्या ड्रायव्हरची असते. रेल्वेत बसलेले इतर पुरुष झोपूसुद्धा शकतात, पण ड्रायव्हर नेहमी जागृत असला पाहिजे. त्याची थोडीशी निष्काळजी झाली तरी अपघात होऊ शकतो. म्हणून, विश्वातील आपल्या आपल्या क्षेत्रात महान मानले जाणारे सर्व पुरुषांनी आपल्या आचरणाकडे विशेष लक्ष द्यावे.
"जो जो मापदंड तो घालून देतो, तो तो मापदंड जग अनुसरतं" – ज्या पुरुषाच्या मनात इच्छा, ममता, आसक्ती, स्वार्थ, पक्षपात इ. दोष नाहीत, आणि नाशवंत पदार्थांचं महत्त्व किंवा घेण्याची भावना नाही, त्याने बोललेल्या शब्दांचा इतरांवर आपोआप प्रभाव पडतो, आणि ते स्वतःही त्याच्या शब्दांप्रमाणे वागू लागतात.
इथे एक शंका येऊ शकते: आचरण सांगितल्यावर मापदंड घालून देण्याची आवश्यकता काय? आणि मापदंड घालून देणे सांगितल्यावर आचरणाची आवश्यकता काय? समाधान असं की: आचरण प्रधान असलं, तरी एका पुरुषाला सर्व वर्ण, आश्रम, पंथ इ.च्या भावनांचा आचार करणं शक्य नसतं. म्हणून महापुरुष आपण ज्या वर्ण, आश्रम इ.मध्ये आहे, त्या वर्ण, आश्रम इ.प्रमाणे सर्व बाबींसह आचार निश्चित करतो. आणि इतर वर्ण, आश्रम, पंथ इ.च्या लोकांसाठी तो आपल्या वचनांद्वारे, शास्त्र, इतिहास इ.च्या पुराव्यांसह असं शिकवतो की, आपल्यासाठी काहीही न करता, आपलं आपलं कर्तव्य (वर्ण, आश्रम, पंथ इ.प्रमाणे) सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाच्या भावनेने करणं हाच सुलभ व श्रेष्ठ कल्याणाचा उपाय आहे (गीता १८.४६). त्याच्या वचनांनी प्रभावित होऊन इतर वर्ण, आश्रम, पंथ इ.चे लोक त्याने सांगितल्याप्रमाणे आपलं आपलं कर्तव्य करू लागतात. आचरणाचे क्षेत्र मर्यादित असून मापदंड (वचन) घालून देण्याचे क्षेत्र विस्तृत असलं, तरी महापुरुषाच्या आचरणासंबंधी 'जो जो', 'ते ते', 'तो', 'तो' आणि (विशेषतः) 'च' असे पाच शब्द वापरून भगवंतांचा अभिप्राय असा आहे की, त्याच्या आचरणाचा समाजावर पाचपट (जास्त) प्रभाव असतो. आणि मापदंड घालून देण्यासंबंधी 'जो जो' व 'तो तो' असे दोन शब्द वापरून अभिप्राय असा आहे की, मापदंड घालून देण्याचा समाजावर फक्त दुप्पट (तुलनेने कमी) प्रभाव असतो. म्हणूनच भगवंतांनी विसाव्या श्लोकात विशेषतः विश्वकल्याणासाठी आपलं विहित कर्तव्य करण्यावर भर दिला आहे. जर महापुरुष आपल्या वर्ण, आश्रम इ.प्रमाणे आचरण करीत नसेल, आणि फक्त मापदंड घालून देत असेल, तर त्याचा लोकांवर विशेष प्रभाव पडणार नाही. लोकांना असं वाटू शकतं की, हे प्रकरण फक्त बोलण्यासाठी व ऐकण्यासाठी आहे; कारण बोलणारा स्वतः आपलं कर्तव्य करीत नाही. अशी भावना निर्माण झाली, तर लोकांमध्ये आपल्या कर्तव्याबद्दल अविश्वास व निरुत्साह निर्माण होण्याची शक्यता असते. म्हणून महापुरुष आपण करून व मापदंड घालून देऊन अशा दोन्ही प्रकारांनी लोकांना आपल्या आपल्या कर्तव्यात लावून त्यांचे कल्याण करतो. महापुरुषाच्या आचरणाचे (अनुकरण) फक्त तेच लोक करतात, जे त्याला महान मानतात. म्हणून एखादा पुरुष खरोखरच महान असला, तरी जर कोणी त्याला महान मानत नसेल, तर तो त्या महापुरुषाच्या आचरणाप्रमाणे व वचनांप्रमाणे वागू शकणार नाही.
सध्या, अध्यात्मिक (ईश्वरसंबंधी) भावना प्रसारित करणारे अनेक पुरुष असले, तरी त्यांचा लोकांवर प्रभाव फारच कमी दिसतो. याचे कारण असे की, बोलणारा स्वतः जे बोलतो ते पूर्णपणे आचरणात आणत नाही. स्वतः आचरणात आणून केलेले विधान गोळी भरलेल्या बंदुकीसारखे असते, जी झाडली की आवाजाबरोबरच लक्ष्याला जाऊन लागते. त्याउलट, आचरणात न आणता केलेले विधान फक्त दारूगोळा भरलेल्या बंदुकीसारखे असते, जी फक्त आवाज करून निःशब्द होते. तथापि, अध्यात्मिक प्रकरण फक्त इतक्यावर संपत नाही; तर त्याचा काही तरी प्रभाव निश्चितपणे होतो. ईश्वरविषयक चर्चा, प्रवचन, कीर्तन इ.चा प्रत्येकावर काही ना काही प्रभाव निश्चितपणे होतो. जर श्रोत्यांचा विश्वास असेल, आणि ते अध्यात्मिक साधना करीत असतील किंवा करायची इच्छा असेल, तर त्यांच्यावर वचनांचा प्रभाव (त्यांच्या विश्वासामुळे व अध्यात्मिक साधनेच्या आवडीमुळे) जास्त असतो.
संदर्भ: आता पुढील तीन श्लोकांमध्ये, भगवंत स्वतःचे उदाहरण देऊन लोकांचे मार्गदर्शन करण्याचा मुद्दा बळकट करतात.
★🔗
