**३.२२** हे पार्था, तिन्ही लोकांमध्ये माझे कोणतेही कर्तव्य नाही, आणि मिळवायचे असे काहीही मला शिल्लकही नाही. तरीसुद्धा मी नियमित कर्म करतच असतो.
**टीका:** परमेश्वर कोणत्याही एकाच लोकापुरते मर्यादित नाही. म्हणूनच तो सांगतो की तिन्ही लोकांमध्ये त्याचे कोणतेही कर्तव्य नाही. परमेश्वराला संपूर्ण विश्वात कोणतेही कर्तव्य शिल्लक राहिलेले नाही, कारण त्याला प्राप्त करून घ्यायचे काहीही उरलेले नाही. सर्व प्राणी (मनुष्य, पशु, पक्षी इ.) काहीतरी मिळवण्यासाठीच कर्म करतात. वरील शब्दांमध्ये, प्रभू एक अत्यंत विलक्षण सत्य जाहीर करतात: त्याला करायचे किंवा मिळवायचे काहीही शिल्लक नसतानाही, ते तरीही कर्म करत असतात!
स्वतःसाठी कोणतेही कर्तव्य नसतानाही, परमेश्वर केवळ इतरांच्या कल्याणासाठीच अवतार धारण करतो आणि सज्जनांच्या उद्धारासाठी, दुष्टांच्या विनाशासाठी आणि धर्माच्या पुनर्स्थापनेसाठी (गीता ४.८) कर्म करतो. त्याच्या अवतारांशिवाय, त्याची सृष्टी निर्मितीही केवळ सर्व प्राण्यांच्या मोक्षासाठी आहे. स्वर्गलोक हा पुण्यकर्मांचे फळ भोगण्यासाठी आहे, तर ८४ लाख योनी आणि नरकलोक हे पापकर्मांचे फळ भोगण्यासाठी आहेत. मानवजन्म हा पुण्य आणि पाप या दोन्हीपासून वर उठून स्वतःच्या परम कल्याणासाठी आहे. हे तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा मनुष्य स्वतःसाठी काहीही करत नाही. त्याने सर्व कर्मे — स्थूल शरीराद्वारे केलेली 'क्रिया', सूक्ष्म शरीराद्वारे केलेले 'चिंतन' आणि कारण शरीराद्वारे केलेली 'स्थिरता' — केवळ इतरांच्या कल्याणासाठी करावीत, स्वतःसाठी नाही. कारण सर्व कर्मे ज्या साधनांद्वारे केली जातात — स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण शरीर — ती जगाची आहेत, आत्म्याची नाहीत. म्हणूनच एक कर्मयोगी संपूर्ण यंत्रणा — शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, विषय इ. (जी वास्तवात केवळ जगाचीच आहे) — याला जगाची समजून तिचा उपयोग जगाच्या सेवेसाठी करतो. एखाद्या व्यक्तीने जगातील वस्तू जगाच्या सेवेसाठी वापरण्याऐवजी स्वतःच्या भोगासाठी वापरल्या तर तो एक गंभीर चूक करतो. जगातील वस्तू स्वतःच्या मानल्यामुळेच फलाची इच्छा निर्माण होते आणि ते फल मिळवण्यासाठी कर्म केले जाते. अशाप्रकारे, एखाद्या व्यक्तीने काहीतरी मिळवण्याच्या इच्छेने कर्म केले तर त्याच्यासाठी कर्तव्य — म्हणजे 'काहीतरी करायचे' — शिल्लक राहते. जर गहन विचार केला तर असे लक्षात येते की कोणत्याही मानवाचे स्वतःसाठी कोणतेही कर्तव्य नाही. कारण प्राप्त करायची वस्तू (परब्रह्म) तर सनातन प्राप्त आहे आणि आत्मा (स्वरूप) हा देखील सनातन आहे, तर कर्म आणि त्याचे फल हे अनित्य आहे — उत्पत्ती आणि नाश यांना पात्र. अनित्य (कर्म आणि फल) चा सनातन (आत्मा) शी काय संबंध येऊ शकतो? कर्म हे 'अन्य' (शरीर आणि जग) शी संबंधित आहे, 'आत्मा' शी नाही. कर्म नेहमीच 'अन्य' *द्वारे* आणि 'अन्य' *साठी*च केले जाते. म्हणून स्वतःसाठी करायचे काहीच नाही. जर कोणत्याही मानवाचे कोणतेही कर्तव्य नसेल, तर परमेश्वराचे कर्तव्य शक्यच नाही!
कर्मयोगाने पूर्ण झालेल्या महात्म्याबद्दल याच अध्यायाच्या १७ व १८ व्या श्लोकांमध्ये प्रभूने सांगितले आहे की त्या महात्म्याचे कोणतेही कर्तव्य नाही; कारण त्याचा आनंद, समाधान आणि तृप्ती केवळ आत्म्यामध्येच आहे. अशाप्रकारे, जगात काही करण्याचा किंवा न करण्याचा त्याला काहीही हेतू नाही आणि कोणत्याही प्राण्यामध्ये त्याचा स्वार्थ मुळातच नाही. तरीसुद्धा तो महात्मा जगाच्या कल्याणासाठी कर्म करतो. त्याचप्रमाणे, इथे परमेश्वर स्वतःबद्दल सांगतो की कर्तव्य नसताना आणि प्राप्त करायचे काही शिल्लक नसतानाही, तो जगाच्या कल्याणासाठी कर्म करतो. याचा अर्थ असा की सत्यज्ञानी संत परमेश्वराशी एकरूप होतो — 'ते माझ्या स्वरूपास प्राप्त होतात' (गीता १४.२). ज्याप्रमाणे परमेश्वर हे तिन्ही लोकांतील आदर्श पुरुष आहे (गीता ३.२३, ४.११), त्याचप्रमाणे जगात सत्यज्ञानी हा आदर्श आहे (गीता ३.२५). 'निश्चयेन प्रवर्ते' — इथे 'निश्चयेन' या शब्दाने प्रभूचा हेतू सूचित होतो: मी सर्व अंगांनी, उत्साहाने आणि कष्टाने, आळस रहित, सावधगिरीने नियमित कर्तव्ये करतो. मी कर्माचा त्याग करत नाही किंवा त्याकडे दुर्लक्षही करत नाही. ज्याप्रमाणे इंजिनचे चाक फिरले की त्याला जोडलेले डबे हलतात, त्याचप्रमाणे परमेश्वर आणि संत महात्मे (ज्यांना काही करायची किंवा मिळवायची इच्छा नसते) ते इंजिनाप्रमाणे नियमित कर्तव्ये करतात, जेणेकरून इतर मानव त्यांचे अनुकरण करू शकतील. इतर मानवांमध्ये करायची आणि मिळवायची इच्छा असते. ही इच्छा केवळ निष्काम बुद्धीने नियमित कर्तव्ये करूनच नष्ट होते. जर परमेश्वर आणि संत महात्म्यांनी नियमित कर्तव्ये केली नाहीत, तर इतर मानवही ती करणार नाहीत, यामुळे त्यांच्यामध्ये निष्काळजीपणा आणि आळस येईल आणि ते निषिद्ध कर्मे करू लागतील! मग त्यांच्या इच्छांचा नाश कसा होईल? म्हणूनच, संपूर्ण मानवजातीच्या कल्याणासाठी, परमेश्वर आणि संत महात्म्यांकडून नियमित कर्तव्ये साहजिकरित्या केली जातात.
परमेश्वर सदैव कर्तव्यपरायण असतो, कर्तव्याची कधीही उपेक्षा करीत नाही. म्हणूनच परमेश्वरामध्ये लीन असलेल्या भक्तानेही कर्तव्याची कधीही उपेक्षा करू नये. कर्तव्याची उपेक्षा केल्यामुळेच तो दिव्य तत्त्वाच्या अनुभवापासून वंचित राहतो. सदैव कर्तव्यपरायण राहून, साधक सहजपणे दिव्य तत्त्वाचा अनुभव प्राप्त करू शकतो.
★🔗
