**३.२२** हे पार्थ, तीनै लोकमा मलाई कुनै कर्तव्य छैन, न त मलाई प्राप्त गर्न बाँकी नै केही छ। तथापि, म नियत कार्यमा संलग्न रहन्छु।
**व्याख्या:** भगवान् कुनै एक लोकमा सीमित छैनन्। त्यसैले उनले भनेका छन् कि तीनै लोकमा उनको कुनै कर्तव्य छैन। सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा भगवान्को लागि कुनै कर्तव्य बाँकी छैन किनभने उनलाई प्राप्त गर्न बाँकी केही छैन। सबै प्राणीहरू (मानिस, पशु, पक्षी आदि) केही प्राप्त गर्नको लागि मात्र कर्म गर्छन्। माथिका शब्दहरूमा भगवान्ले एक अत्यन्त असाधारण सत्य घोषणा गर्छन्: उनलाई गर्न वा प्राप्त गर्न बाँकी केही नभए पनि, उनी कर्म गर्छन्!
आफ्नो लागि कुनै कर्तव्य नभए पनि, भगवान् अन्यहरूको कल्याणको निम्ति मात्र अवतार धारण गर्छन् र साधुहरूलाई उद्धार गर्न, दुष्टहरूलाई विनाश गर्न, र धर्मको पुनःस्थापना गर्न कार्य गर्छन् (गीता ४.८)। उनका अवतारहरू बाहेक, उनको सृष्टि रचनाको कार्य पनि सम्पूर्ण प्राणीहरूको उद्धारको निम्ति मात्र हो। स्वर्गलोक पुण्यकर्मको फल भोग्नको लागि हो, भने ८४ लाख योनिहरू र नरकलोक पापकर्मको फल भोग्नको लागि हो। मानव जन्म पुण्य र पाप दुवैलाई पार गरी आफ्नो परम कल्याण प्राप्त गर्नको लागि हो। यो तब मात्र सम्भव छ जब मानवले आफ्नो लागि केही पनि गर्दैन। उसले सबै कर्म—स्थूल शरीरद्वारा गरिने 'क्रिया', सूक्ष्म शरीरद्वारा गरिने 'चिन्तन', र कारण शरीरद्वारा गरिने 'स्थिति'—अन्यहरूको कल्याणको निम्ति मात्र गर्नुपर्छ, आफ्नो लागि होइन। यसको कारण, जुन साधनहरूद्वारा सबै कर्म गरिन्छन्—त्यो स्थूल, सूक्ष्म र कारण शरीर—संसारका हुन्, आत्माका होइनन्। त्यसैले कर्मयोगीले सम्पूर्ण यन्त्र—शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, विषय आदि (जो वास्तवमा संसारका मात्र हुन्)—लाई संसारको नै मानेर संसारको सेवामा लगाउँछ। यदि कसैले संसारका वस्तुहरूलाई संसारको सेवामा प्रयोग गर्नुको सट्टा आफ्नो भोगको लागि प्रयोग गर्छ भने, उसले ठूलो भूल गर्छ। संसारका वस्तुहरूलाई आफ्ना मानेर नै फलको इच्छा उत्पन्न हुन्छ, र त्यो फल प्राप्त गर्न कर्म गरिन्छ। यसप्रकार, जबसम्म मानिसले केही प्राप्त गर्ने इच्छाले कर्म गर्छ, उसको लागि कर्तव्य—अर्थात् 'गर्नु पर्ने केही कार्य'—बाँकी नै रहन्छ। गहिरो चिन्तन गर्दा स्पष्ट हुन्छ कि कुनै पनि मानवको आफ्नो लागि कुनै कर्तव्य छैन। कारण, प्राप्त गर्नुपर्ने वस्तु (परम सत्ता) त सनातनकै देखि प्राप्त छ, र आत्मा (स्वरूप) पनि सनातन छ, जबकि कर्म र त्यसको फल अनित्य छन्—उत्पत्ति र विनाशको विषय। अनित्य (कर्म र फल) को सनातन (आत्मा) संग कस्तो सम्बन्ध हुन सक्छ? कर्म 'अन्य' (शरीर र संसार) संग सम्बन्धित छ, 'आत्मा' संग होइन। कर्म सधैं 'अन्य' द्वारा र 'अन्य' को लागि नै गरिन्छ। त्यसैले, आफ्नो लागि गर्नु पर्ने केही छैन। यदि कुनै मानवको लागि नै कर्तव्य छैन भने, भगवान्को लागि कसरी कर्तव्य हुन सक्छ!
कर्मयोगद्वारा सिद्ध महापुरुषको बारेमा भगवान्ले यसै अध्यायको श्लोक १७ र १८ मा भनेका छन् कि त्यो महात्माको लागि कुनै कर्तव्य छैन; किनभने उनको आनन्द, तृप्ति र सन्तोष आत्मामा मात्र छ। यसकारण, संसारमा केही गर्न वा नगर्नमा उनको कुनै प्रयोजन छैन, र कुनै पनि प्राणीप्रति उनको थोरैमात्र स्वार्थ छैन। त्यसो भए पनि, त्यो महात्मा संसारको कल्याणको निम्ति कर्म गर्छन्। त्यस्तै, यहाँ भगवान्ले आफ्नो बारेमा भनेका छन् कि कर्तव्य नभए पनि र प्राप्त गर्न बाँकी केही नभए पनि, उनी संसारको कल्याणको निम्ति कर्म गर्छन्। यसको अर्थ यो हो कि सत्यज्ञानी मुनि भगवान्संग एकरूप हुन्छन्—'मेरो स्वरूप प्राप्त गर्छन्' (गीता १४.२)। जसरी भगवान् तीनै लोकमा आदर्श पुरुष हुन् (गीता ३.२३, ४.११), त्यसैरी संसारमा सत्यज्ञानी नै आदर्श हुन्छन् (गीता ३.२५)। 'म निश्चय नै कार्यमा संलग्न छु'—यहाँ 'निश्चय' शब्दले भगवान्को भावार्थ बताउँछ: म नियत कर्तव्यहरूलाई उनका सबै अंगहरूसहित, उत्साह र लगनपूर्वक, आलस्यबिना, र सावधानीपूर्वक सम्पादन गर्छु। म न त कर्मलाई त्याग्दछु न त उप्रति उदासीन हुन्छु। जसरी इञ्जिनसँग जोडिएका डिब्बाहरू यसको पाङ्ग्रा घुम्दा चल्छन्, त्यसैगरी भगवान् र सन्त महात्माहरूले (जसलाई गर्न र पाउन केही इच्छा छैन) नियत कर्तव्यहरूलाई इञ्जिनको जस्तै सम्पादन गर्छन्, ताकि अन्य मानिसहरूले उनको अनुसरण गरुन्। अन्य मानिसहरूमा गर्ने र पाउने इच्छा हुन्छ। यी इच्छाहरू निष्काम भावले नियत कर्तव्य गरेर मात्र नाश हुन्छन्। यदि भगवान् र सन्त महात्माहरूले नियत कर्तव्य गर्नुभएन भने, अन्य मानिसहरूले पनि गर्नुहुन्नथ्यो, जसले गर्दा उनीहरूमा लापरवाही र आलस्य आउथ्यो, र उनीहरू निषिद्ध कर्म गर्न थाल्थे! तब उनीहरूको इच्छाहरू कसरी नाश हुनेथिए? त्यसैले, सम्पूर्ण मानवजातिको कल्याणको निम्ति, नियत कर्तव्यहरू भगवान् र सन्त महात्माहरूद्वारा स्वाभाविक रूपमा सम्पादन गरिन्छन्।
भगवान् सधैं कर्तव्यपरायण हुन्, कर्तव्यप्रति कहिल्यै लापरवाह हुँदैनन्। त्यसैले, भगवान्मा तल्लीन भक्तले पनि कहिल्यै कर्तव्यप्रति लापरवाह हुनु हुँदैन। कर्तव्यप्रति लापरवाह भएर नै उसले दिव्य तत्त्वको अनुभूतिबाट वञ्चित रहन्छ। सधैं कर्तव्यपरायण रहेर साधकले सहजै दिव्य तत्त्वको अनुभूति प्राप्त गर्न सक्छ।
★🔗
