३.२५ – ३.२६: हे अर्जुना, भारतवंश्या! ज्याप्रमाणे कर्मांस आसक्त अज्ञानी लोक आपली कर्तव्ये करतात, त्याचप्रमाणे आसक्तिरहित ज्ञानी पुरुषानेही लोकसंग्रहाची इच्छा धरून कर्मे करावीत. ज्ञानसंपन्न मुनीने कर्मासक्त अज्ञानी लोकांच्या मनात गोंधळ निर्माण करू नये; तर स्वतः सर्व कर्मे निष्कामबुद्धीने उत्तम प्रकारे करून त्यांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करावे.
३.२५. टीका: "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत" – येथे "सक्ताः अविद्वांसः" (आसक्त, अज्ञ) या शब्दांनी अशा पुरुषांचा उल्लेख आहे, ज्यांना शास्त्रांवर, शास्त्रांच्या पद्धतीवर आणि शास्त्रविहित शुभ कर्मांवर पूर्ण श्रद्धा आहे, आणि ज्यांचा शास्त्रोक्त कर्मांचा फलनिश्चितीने प्राप्त होतो यावर दृढ निश्चय आहे. ते तत्त्वज्ञानी नाहीत, दुष्टही नाहीत; परंतु कर्म, भोग आणि विषय यांसाठी आसक्त आहेत. शास्त्रज्ञ असूनही अशा पुरुषांना केवळ त्यांच्या वासनेमुळे अज्ञ (अविद्वान) म्हटले आहे. असे पुरुष शास्त्रज्ञ आहेत, पण तत्त्वज्ञ नाहीत. ते कर्मे फक्त स्वतःसाठी करतात, म्हणून त्यांना अज्ञ म्हटले आहे.
असे अज्ञानी पुरुष आळस किंवा दुर्लक्ष न करता, सावधगिरीने आणि परिश्रमपूर्वक, संपूर्ण प्रक्रिया व तिचे सर्व अंग पाळून कर्मे करतात; कारण त्यांचा असा समज असतो की कर्म करण्यात कोणतीही उणीव राहिली तर त्याच्या फलातही उणीव येईल. त्यांच्या कर्मकरणाच्या पद्धतीला आदर्श मानून, परमात्मा पूर्ण निष्काम ज्ञानी पुरुषाला लोकसंग्रहासाठी त्याच पद्धतीने कर्मे करण्यास प्रेरित करतात.
"कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्" – येथे "असक्तः, विद्वान्" (निष्काम, ज्ञानी) या शब्दांनी अशा ज्ञानसंपन्न महात्म्याचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये इच्छा, ममता, आसक्ती, तृष्णा, पक्षपात, स्वार्थ इत्यादींचा पूर्ण अभाव आहे, आणि ज्याला शरीर व इतर पदार्थ यांच्याशी अत्यल्पही आसक्ती नाही (टीका पृष्ठ १५८ पहा). विसाव्या श्लोकात "लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन" असे सांगून एकविसाव्या श्लोकात जे स्पष्ट केले आहे, ते येथे "लोकसंग्रहं चिकीर्षुः" या शब्दांनी व्यक्त झाले आहे. उत्तम पुरुषाचे (निष्काम ज्ञानीचे) सर्व आचरण स्वाभाविकपणे यज्ञार्थ आणि धर्मसंस्थापनार्थ असते. ज्याप्रमाणे विषयी पुरुष भोगांमध्ये, मोहित पुरुष कुटुंबामध्ये आणि लोभी पुरुष संपत्तीमध्ये आनंदित होतो, त्याचप्रमाणे उत्तम पुरुष सर्व प्राण्यांच्या कल्याणामध्ये आनंदित होतो. त्याच्या हृदयात "मी जगाचे कल्याण करतो आहे" असेही भान नसते; तर त्यामुळे जगाचे कल्याण स्वतःसिद्ध आणि सहजरीत्या घडते. सर्व भौतिक पदार्थ, शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादींशी संबंध पूर्णपणे तोडल्यामुळे, त्या ज्ञानी महात्म्याचे म्हटले जाणारे शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादीही "लोकसंग्रह" या शब्दातील "लोक" या अर्थातच अंतर्भूत होतात. इतरांना असे ज्ञानसंपन्न महात्मे लोकसंग्रहाची इच्छा करणारे दिसतात, पण प्रत्यक्षात त्यांना लोकसंग्रहाचीही इच्छा नसते. कारण साधकावस्थेतही त्यांनी जगाकडून मिळालेले शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, पदार्थ, पद, अधिकार, संपत्ती, क्षमता, सामर्थ्य इत्यादी स्वतःचे किंवा स्वतःसाठी आहेत असे ते कधीच, अल्पसुद्धा विचार करीत नाहीत; तर ते जगाचे आहेत आणि जगाच्या सेवेसाठी आहेत असेच विचार करतात, आणि हेच खरे आहे. कारण तो प्रवाह सिद्धावस्थेतही राहतो, म्हणून त्याचे म्हटले जाणारे शरीर व इतर पदार्थ कोणत्याही प्रकारची इच्छा न ठेवता, स्वतःसिद्ध आणि सहजरीत्या जगाच्या सेवेत रत असतात.
या श्लोकात "यथा" आणि "तथा" हे शब्द कर्म करण्याच्या पद्धतीच्या अर्थाने वापरले आहेत. अर्थ असा की ज्याप्रमाणे अज्ञानी (सकाम) पुरुष स्वतःच्या स्वार्थासाठी सावधगिरीने आणि परिश्रमपूर्वक कर्मे करतात, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाने लोकसंग्रहासाठी, म्हणजेच इतरांच्या हितासाठी कर्मे करावीत. ज्ञानी पुरुषाने सर्व लौकिक आणि वैदिक कर्तव्ये सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाच्या भावनेने करत राहावी. "सर्व कसे सुखी होतील?" या भावनेने कर्तव्य केले की, जगात चांगल्या भावनांचा स्वतःसिद्ध प्रसार होतो.
अज्ञानी पुरुष फलप्राप्तीसाठी सावधगिरीने, परिश्रमपूर्वक, प्रक्रिया पाळून कर्तव्य करतो, पण ज्ञानी पुरुषाला फलाची आसक्ती नसते आणि त्याला कर्तव्यही नसते. म्हणून त्याच्याकडून कर्माच्या दृष्टीने दुर्लक्ष होणे शक्य आहे. त्यामुळे परमात्मा ज्ञानी पुरुषालाही कर्म करण्याच्या बाबतीत अज्ञानी (सकाम) पुरुषाप्रमाणेच वागण्याचा उपदेश करतात.
एकविसाव्या श्लोकात ज्ञानी पुरुष "आदर्श" म्हणून दाखवला होता, पण येथे त्याला "अनुयायी" म्हणून दाखवले आहे. अर्थ असा की ज्ञानी पुरुष आदर्श असो वा अनुयायी, त्यामुळे जगाचे कल्याण स्वतःसिद्ध घडते. ज्याप्रमाणे श्रीराम लोकांना उपदेश देतात आणि पित्याच्या आज्ञेचे पालन करून वनातही जातात. दोन्ही परिस्थितीत त्यामुळे जगाचे कल्याण साध्य होते; कारण कर्म करण्यात किंवा न करण्यात त्यांचा स्वतःचा हेतू नव्हता.
जेव्हा निष्काम ज्ञानी पुरुष कर्तव्य करतो, तेव्हा त्या कर्माचा परिणाम आसक्त मनाच्या माणसांच्या हृदयांवर स्वतःसिद्ध होतो, ते माणसे "हा महात्मा निष्कामबुद्धीने कर्म करत आहे" हे प्रत्यक्ष पाहतात की नाही. माणसाच्या निष्काम भावनांचा इतरांवर स्वाभाविक परिणाम होतो हे एक तत्त्व आहे. म्हणून निष्काम ज्ञानी पुरुषाच्या भावना आणि आचरणाचा परिणाम केवळ माणसांवरच नाही, तर प्राणी, पक्षी इत्यादींवरही होतो.
एक विशेष मुद्दा: जोपर्यंत माणूस निष्काम भावनेने विहित कर्मे करीत नाही, तोपर्यंत त्याचा जन्ममरणाचा चक्र संपू शकत नाही. जोपर्यंत तो स्वतःसाठी कर्मे करतो, तोपर्यंत तो सिद्ध होत नाही, म्हणजे त्याचे "करणे" संपत नाही. कारण आत्मा शाश्वत आहे, तर कर्म आणि त्याचे फल नाशवंत आहे. म्हणून प्रत्येक माणसाने स्वार्थरहित (स्वतःसाठी नव्हे तर फक्त इतरांच्या हितासाठी) कर्तव्य करणे अत्यावश्यक आहे.
लौकिक पदार्थांना मौल्यवान समजल्यामुळे कर्मयोगाची (निष्काम भावनेने कर्तव्य करण्याची) साधना कठीण वाटते. आपल्याला इतरांकडून काहीही न घेता, फक्त इतरांच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करावी लागतील असे मान्य केले, तर कर्मयोगाची साधना आजपासूनच सोपी होते.
प्रत्यक्षात महत्त्व वस्तूत नसून आचरणात (त्याच्या वापरात) असते. आचरणाचे महत्त्व तेव्हाच असते, जेव्हा हृदयात वस्तूच्या महत्त्वाची भावना नसते. कोणतीही वस्तू वैयक्तिक नसते; ती फक्त वापरासाठी वैयक्तिक असते. वस्तूला वैयक्तिक समजल्याने इतरांच्या हितासाठी तिचा त्याग करणे कठीण वाटते. कोणतीही वस्तू किंवा कर्म बंधनकारक नसते; तर त्यांच्याशी असलेली आसक्तीच बंधनकारक असते.
ज्ञानी पुरुषांमार्फतही सर्व कर्मे लोकसंग्रहासाठीच केली जातात. तरीही त्यांच्यामध्ये "मी जगाचे कल्याण करतो आहे" अशा अहंकाराची भावना राहात नाही. कारण शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, ज्ञान, क्षमता, पद इत्यादी सर्व जगाचे आहेत आणि जगाकडून मिळालेले आहेत. जगाकडून मिळालेली सामग्री जगाच्याच सेवेत लावणे ही प्रामाणिकता आहे. ती सामग्री अत्यंत निष्ठा आणि प्रामाणिकपणे जगाला अर्पण करावी लागते. हे अर्पण करणे काही फार मोठे काम नाही. ज्याप्रमाणे कोणी आपल्याजवळ ठेव म्हणून पैसे ठेवले आणि काही काळानंतर मागितल्यावर आपण त्याचे पैसे परत केले, तर आपण काय मोठे कर्म केले? खरेतर आपली जबाबदारी संपली; आपण कर्जमुक्त झालो. त्याचप्रमाणे जगाच्या वस्तू जगाला अर्पण केल्याने आपली जबाबदारी संपते; आपण कर्जमुक्त होतो — आपण जन्ममरणाच्या बंधनापासून सदासर्वकाळ मुक्त होतो. म्हणून लौकिक वस्तू जगाच्या सेवेत लावल्याने कोणी दान किंवा पुण्य करीत नाही; तर त्या वस्तूंशी असलेल्या उलघालीतून स्वतःला मुक्त करतो.
"न बुद्धिभेदं जनयेद्..." – पंचविसाव्या श्लोकात "असक्तः विद्वान्" या शब्दांनी वर्णन केलेल्या निष्काम ज्ञानी पुरुषाचा येथे "युक्तः, विद्वान्" या शब्दांनी उल्लेख आहे. ज्या ज्ञानसंपन्न महात्म्याच्या हृदयात स्वतःसिद्ध आणि सहजस्वाभाविक समताभाव आहे, ज्याची स्थिती अव्यग्र आहे, ज्याची सर्व इंद्रिये पूर्ण नियंत्रित आहेत आणि ज्याला माती, दगड आणि सोने समान आहे, त्याला "युक्तः विद्वान्" म्हटले आहे (गीता ६.८).
मागील (पंचविसाव्या) श्लोकात "सक्ताः अविद्वांसः" या शब्दांनी वर्णन केलेले, शास्त्रविहित शुभ कर्मांस आसक्त अज्ञानी पुरुष, यांचा येथे "कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानम्" या शब्दांनी उल्लेख आहे. कारण ते शास्त्रविहित कर्मे स्वतःसाठी (सुख, भोग, मान, प्रतिष्ठा इत्यादी प्राप्तीसाठी) करतात, म्हणून या पुरुषांना कर्मासक्त आणि अज्ञ म्हटले आहे.
उत्तम पुरुषावर एक मोठी जबाबदारी असते कारण इतर त्याचे अनुकरण स्वाभाविकपणे करतात. म्हणून वरील शब्दांद्वारे परमात्मा ज्ञानी पुरुषाला सूचित करतात की, तो अशा प्रकारे वागू नये किंवा असे काही बोलू नये की ज्यामुळे अज्ञानी (सकाम) पुरुषांची सध्याच्या स्थितीपासून अधःपात होईल. अज्ञानी पुरुषांना त्यांच्या सध्याच्या स्थितीपासून विचलित (खाली पडणे) करणे म्हणजे त्यांच्या बुद्धीत गोंधळ निर्माण करणे होय. म्हणून ज्ञानी पुरुषाने सर्वांच्या कल्याणाची भावना धरून, आपल्या वर्णाश्रमधर्माप्रमाणे शास्त्रविहित शुभ कर्मे करत राहावे, जेणेकरून इतर माणसेही निष्काम भावनेने कर्तव्य करण्यास प्रवृत्त होतील. हे समाजाचे आणि कुटुंबाचे प्रमुख व्यक्तींनाही लागू आहे. त्यांनीही आपली कर्तव्ये सावधगिरीने आणि उत्तम प्रकारे बजावावीत, जेणेकरून समाजावर आणि कुटुंबावर चांगला प्रभाव पडेल.
बुद्धिभेद निर्माण करण्याची काही उदाहरणे:
१. "कर्मात काय आहे? आत्मा कर्माने बद्ध होतो. कर्मे हीन आहेत. कर्मे सोडून ज्ञानात रमले पाहिजे," असे उपदेश देणे किंवा अशा आचरणाने व शब्दांनी इतरांमध्ये कर्तव्यबद्ध कर्मांवर अश्रद्धा आणि अविश्वास निर्माण करणे.
२. "जिकडे पहावे तिकडे स्वार्थच आहे; स्वार्थाशिवाय कोणीच जगू शकत नाही; प्रत्येकजण स्वार्थासाठीच करतो; माणूस कोणतेही कर्म केले तर फलाची इच्छा निश्चित राहतेच; फलाची इच्छा नसेल तर कोणी काही कर्म करणारच नाही," असे उपदेश देणे.
३. "फलाची इच्छा धरून (स्वतःसाठी) कर्मे केल्याने पुनःपुन्हा जन्म घ्यावा लागतो (फल भोगण्यासाठी)," असे उपदेश देणे. अशा उपदेशांमुळे सकाम पुरुषांचा कर्मफलावर विश्वास उडतो. परिणामी, त्यांची आसक्ती (फलाची) जात नाही; पण शुभ कर्मे निश्चित सोडली जातात. आसक्ती हे बंधनाचे कारण आहे, कर्म नव्हे. लोकांच्या बुद्धीत असे गोंधळ निर्माण करण्याऐवजी, ज्ञानसंपन्न पुरुषाने स्वतः आपल्या वर्णाश्रमधर्माप्रमाणे कर्तव्य करावे आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करावे. त्याने आपल्या आचरणाने व शब्दांनी अज्ञानींच्या बुद्धीत गोंधळ निर्माण करू नये, तर त्यांना त्यांच्या सध्याच्या स्थितीपासून हळूहळू उन्नत करावे. अज्ञानी पुरुष सध्या जी शास्त्रविहित शुभ कर्मे करत आहेत, त्या कर्मांची विशेषतः प्रशंसा करावी, आणि त्यांच्या कर्मात होणाऱ्या चुकांची जाणीव करून द्यावी, जेणेकरून ते त्या चुका दूर करून संपूर्ण प्रक्रियेसह कर्मे करू शकतील. यासोबतच, ज्ञानी पुरुषाने त्यांना हेही सांगावे की यज्ञ, दान, पूजा, जप इत्यादी शुभ कर्मे करणे फार चांगले आहे, पण त्या कर्मात फलाची इच्छा बाळगणे योग्य नाही; कारण हिऱ्याच्या बदल्यात गवताचे कणस आणि दगड विकणे हे शहाणपण नव्हे. म्हणून सकाम भावनेचा त्याग करून शुभ कर्मे केल्याने फायदा अतिशय लवकर होतो. अशाप्रकारे सकाम भावनेकडून निष्काम भावनेकडे जाणे हा बुद्धिभेद नसून ती वास्तवता आहे.
त्याचप्रमाणे, पूजेबाबतही ज्ञानी पुरुषाने बुद्धिभेद निर्माण करू नये. उदाहरणार्थ, लोक अनेकदा म्हणतात की नामजप करताना मन ईश्वरावर स्थिर नसेल तर नामजप करणे व्यर्थ आहे. पण ज्ञानी पुरुषाने असे म्हणू नये; तर हा उपदेश द्यावा की नामजप कधीच व्यर्थ जात नाही; कारण नामजप होत असताना ईश्वराबद्दल काही तरी भावना असतेच. भावना नसली तर नामजप करण्याची प्रवृत्ती होत नाही. म्हणून नामजप कोणत्याही परिस्थितीत सोडू नये. "मन सर्वत्र भ्रमण करते, हे स्मरण नव्हे" असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ हा की मन स्थिर नसल्यामुळे हे 'स्मरण' नाही, पण ते 'जप' निश्चितच आहे. तथापि, एकाग्र मनाने आणि सावधानतेने नामजप केल्याने फायदा अतिशय लवकर होतो.
कोणताही माणूस पूर्णपणे गुणरहित नसतो. त्याच्यामध्ये काही ना काही गुण निश्चितच असतात. म्हणून ज्ञानसंपन्न महात्म्याने, एखाद्या व्यक्तीला (त्याच्या उन्नतीसाठी) काही उपदेश द्यायचा असेल किंवा काही सांगायचे असेल, तर त्या व्यक्तीची निंदा किंवा अपमान न करता त्याच्या गुणांची प्रशंसा करावी. गुणांची प्रशंसा करून आदरपूर्वक दिलेला उपदेश त्याच्यावर विशेष परिणाम करेल. समाजाचे आणि कुटुंबाचे प्रमुख व्यक्तींनीही इतरांना अशाच पद्धतीने उपदेश द्यावा.
"समाचरन्" आणि "योषयेत्" या शब्दांद्वारे परमात्मा ज्ञानी पुरुषाला दोन सूचना देतात: (१) स्वतः सावधगिरीने शास्त्रविहित कर्तव्ये उत्तम प्रकारे बजावावीत, आणि (२) कर्मासक्त अज्ञानी पुरुषांना तीच कर्मे करण्यास प्रवृत्त करावे. लोकांना दाखवण्यासाठी कर्मे करणे हा दांभिकपणा आहे, जो अधोगतीकडे नेणाऱ्या आसुरी प्रकृतीचे लक्षण आहे (गीता १६.४). म्हणून परमात्मा लोकांना दाखवण्यासाठी नव्हे तर लोकसंग्रहासाठी कर्तव्य करण्याचा उपदेश करतात.
ज्ञानसंपन्न पुरुषाने, कर्म करण्यात त्याचा स्वतःचा हेतू नसला तरीही, सर्व कर्तव्ये कुशलतेने करत राहावे, जेणेकरून कर्मासक्त पुरुषांमध्ये निष्काम कर्मांच्या महत्त्वाची जाणीव जागृत होईल आणि तेही निष्काम भावनेने वागू लागतील. अर्थात, त्या महात्म्याचे निष्काम आचरण पाहून इतर पुरुषही त्याप्रमाणे आचरण करण्याचा प्रयत्न करतील.
अशाप्रकारे, ज्ञानी पुरुषाने कर्मासक्त पुरुषांना आदरपूर्वक उपदेश देऊन, निषिद्ध कर्मे तत्त्वतः पूर्णपणे सोडवून घ्यावीत, आणि विहित कर्मात सकाम भावनेचा त्याग करण्यास प्रवृत्त करावे.
संदर्भ: पुढील श्लोकात परमात्मा ज्ञानी आणि अज्ञ यांमध्ये काय फरक आहे ते स्पष्ट करतात.
★🔗
