३.२५ – ३.२६: हे भरतवंशी अर्जुन! जसरी कर्ममा आसक्त अज्ञानीहरूले आफ्ना कर्तव्यहरू गर्छन्, त्यसै गरी आसक्तिरहित ज्ञानी पुरुषले विश्वकल्याणको इच्छा गर्दै कर्महरू गर्नुपर्छ। ज्ञानी मुनिले कर्ममा लागेका अज्ञानीहरूको बुद्धिमा भ्रम उत्पन्न गर्नु हुँदैन; बरु आफैले सबै कर्महरू उत्तम रूपले गर्नुपर्छ र उनीहरूलाई पनि त्यसै प्रकार गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
३.२५. टिप्पणी: "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत" – यहाँ "सक्ताः अविद्वांसः" (आसक्त, अज्ञानी) भन्नाले ती मानिसहरूलाई बुझाइएको छ जसलाई शास्त्रमा, शास्त्रको विधिमा र शास्त्रले विहित शुभ कर्महरूमा पूर्ण विश्वास छ, र जसलाई शास्त्रोक्त कर्मको फल निश्चित रूपले प्राप्त हुने पूर्ण दृढ विश्वास छ। उनीहरू सत्यको ज्ञाता पनि होइनन् र दुष्ट पनि होइनन्; तथापि उनीहरू कर्म, भोग र विषयहरूमा आसक्त छन्। शास्त्र जान्ने भए तापनि यस्ता मानिसहरू केवल कामनाको कारणले अज्ञानी (अविद्वान्) भनिन्छन्। यस्ता मानिसहरू शास्त्रज्ञ त हुन्छन्, तर सत्यज्ञानी होइनन्। उनीहरूले कर्म केवल आफ्नै लागि गर्छन्, त्यसैले उनीहरू अज्ञानी भनिन्छन्।
यस्ता अज्ञानी मानिसहरूले कुनै लापरवाही वा आलस्य बिना, सावधानी र परिश्रमले, सम्पूर्ण प्रक्रिया र यसका सबै अंगहरूको पालना गर्दै कर्महरू गर्छन्; किनभने उनीहरूसँग यो मान्यता हुन्छ कि कर्म गर्ने क्रियामा कुनै कमी भएमा त्यसको फलमा पनि कमी आउँछ। उनीहरूको कर्म गर्ने ढंगलाई आदर्श मानेर, प्रभुले पूर्णरूपले अनासक्त ज्ञानी पुरुषलाई विश्वकल्याणको निम्ति त्यसै ढंगले कर्म गर्न प्रेरित गर्छन्।
"कुर्याद् विद्वांस् तथासक्तश् चिकीर्षुर् लोकसंग्रहम्" – यहाँ "असक्तः, विद्वान्" (अनासक्त, ज्ञानी) भन्नाले त्यो ज्ञानसम्पन्न महात्मालाई बुझाइएको छ जसमा कामना, ममता, आसक्ति, लालसा, पक्षपात, स्वार्थ आदिको पूर्ण अभाव छ, र जसलाई शरीर आदि विषयहरूमा (टिप्पणी पृष्ठ १५८ हेर्नुहोस्) अलि मात्र पनि आसक्ति छैन। बीसौं श्लोकमा "लोकसंग्रहम् एवापि सम्पश्यन्" भनेपछि एक्काइसौं श्लोकमा जे व्याख्या गरिएको थियो, त्यसलाई यहाँ "लोकसंग्रहं चिकीर्षुः" भन्ने शब्दले व्यक्त गरिएको छ। उत्तम पुरुषको (अनासक्त ज्ञानीको) सबै आचरण स्वाभाविक रूपले यज्ञको निम्ति र धर्मको संरक्षणको निम्ति हुन्छ। जसरी विषयी मानिस भोगमा, मोही मानिस आफ्नो परिवारमा, र लोभी मानिस धनमा आनन्द पाउँछ, त्यसै गरी उत्तम पुरुष सबै प्राणीहरूको कल्याणमा आनन्द पाउँछ। उनको हृदयमा त "म विश्वको भलाई गर्दैछु" भन्ने विचार पनि हुँदैन; बरु उनद्वारा विश्वको कल्याण स्वतःस्फूर्त र स्वाभाविक रूपले घटित हुन्छ। सबै भौतिक पदार्थ, शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिसँग सम्बन्धको पूर्ण विच्छेद भएको हुनाले, त्यो ज्ञाता महात्माको भनिएका शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि पनि "लोकसंग्रह" शब्दमा रहेको "लोक" को अर्थभित्र समावेश हुन्छन्। अरूलाई यस्ता ज्ञानसम्पन्न महात्माहरू विश्वकल्याणको इच्छुक देखिन्छन्, तर वास्तवमा उनीहरूलाई विश्वकल्याणको इच्छा पनि हुँदैन। कारण यो हो कि उनीहरूले साधक अवस्थामा पनि संसारबाट प्राप्त शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, विषय, पद, अधिकार, धन, सामर्थ्य, शक्ति आदिलाई आफ्नो वा आफैको लागि भनेर अलि मात्र पनि विचार गर्दैनन्; बरु ती संसारको र संसारको सेवाको लागि नै हुन् भनेर विचार गर्छन्, जुन वास्तवमा सत्य नै हो। किनभने त्यो प्रवाह सिद्ध अवस्थामा पनि रहन्छ, त्यसैले उनको भनिएको शरीर आदि विषयहरू कुनै प्रकारको इच्छा बिना नै स्वतःस्फूर्त र स्वभाविक रूपले संसारको सेवामा संलग्न रहन्छन्।
यस श्लोकमा "यथा" र "तथा" शब्दहरू कर्म गर्ने ढंगको अर्थमा प्रयोग भएका छन्। अर्थ यो हो कि जसरी अज्ञानी (कामनायुक्त) मानिसहरूले आफ्नो स्वार्थको निम्ति सावधानी र परिश्रमले कर्म गर्छन्, त्यसै गरी ज्ञानी पुरुषले विश्वको कल्याणको निम्ति, अर्थात् अरूको भलाईको निम्ति कर्म गर्नुपर्छ। ज्ञानी पुरुषले सबै लौकिक र वैदिक कर्तव्यहरू सबै प्राणीहरूको कल्याणको भावनासाथ गर्दै जानुपर्छ। जब कोही "सबै कसरी सुखी हुन्?" भन्ने भावनासाथ कर्तव्य गर्छ, त विश्वमा सद्भावना स्वतः फैलिन्छ।
अज्ञानी मानिसले फल प्राप्तिको निम्ति प्रक्रिया पालना गर्दै सावधानी र परिश्रमले कर्तव्य गर्छ, तर ज्ञानी पुरुषलाई फलमा आसक्ति हुँदैन र उनको लागि कर्तव्य हुँदैन। त्यसैले उनको लागि कर्मबाट उपेक्षा गर्न सकिने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले प्रभुले ज्ञानी पुरुषलाई पनि कर्म गर्ने विषयमा अज्ञानी (कामनायुक्त) मानिस जस्तै गर्न उपदेश दिएका छन्।
एक्काइसौं श्लोकमा ज्ञानी पुरुषलाई "आदर्श" को रूपमा देखाइएको थियो, तर यहाँ उनलाई "अनुगामी" को रूपमा देखाइएको छ। अर्थ यो हो कि ज्ञानी पुरुष आदर्श हुन् वा अनुगामी, उनद्वारा विश्वको कल्याण स्वतःस्फूर्त रूपले घटित हुन्छ। जसरी भगवान् श्रीरामले जनतालाई उपदेश दिन्छन् र आफ्नो पिताको आज्ञा पालना गर्दै वन पनि जान्छन्। दुवै अवस्थामा उनद्वारा विश्वको कल्याण सिद्ध हुन्छ; किनभने उनलाई कर्म गर्न वा नगर्नमा कुनै व्यक्तिगत उद्देश्य थिएन।
जब अनासक्त ज्ञानी पुरुषले कर्तव्य गर्छ, त उनको कर्महरूले आसक्त चित्त भएका मानिसहरूको हृदयमा स्वतः प्रभाव पार्छ, चाहे ती मानिसहरूले प्रत्यक्ष रूपले "यो महात्मा कामना बिना कर्म गर्दैछ" भनेर देख्छन् वा देख्दैनन्। यो एक सिद्धान्त हो कि मानिसको निष्काम भावनाले स्वाभाविक रूपले अरूलाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले अनासक्त ज्ञानी पुरुषको भावना र आचरणले मानिसहरू मात्र होइन, पशु-पक्षी आदिलाई पनि प्रभावित गर्छ।
एक विशेष बुँदा: जबसम्म मानिसले निष्काम भावनासाथ विहित कर्महरू गर्दैन, उसको जन्म-मरणको चक्र रोकिन सक्दैन। जबसम्म उसले आफ्नो लागि कर्म गर्छ, उसले सिद्धि प्राप्त गर्दैन, अर्थात् उसको "गर्ने" काम अन्त हुँदैन। कारण यो हो कि आत्मा नित्य छ, भने कर्म र त्यसको फल नश्वर छ। त्यसैले प्रत्येक मानिसको लागि स्वार्थरहित (आफ्नो लागि होइन, केवल अरूको भलाईको लागि मात्र) कर्तव्य गर्नु अत्यावश्यक छ।
संसारका पदार्थहरूलाई मूल्यवान मान्ने भएकाले कर्मयोगको अभ्यास (निष्काम भावनासाथ कर्तव्य गर्ने) गाह्रो जस्तो देखिन्छ। यदि हामीले अरूबाट केही नचाहिँदै, केवल अरूको कल्याणको निम्ति मात्र सबै कर्महरू गर्नुपर्छ भनेर स्वीकार गर्यौं भने, कर्मयोगको अभ्यास आजदेखि नै सजिलो हुन्छ।
वास्तवमा, महानता वस्तुमा होइन, आचरणमा (त्यसको प्रयोगमा) हुन्छ। आचरणको महानता तब मात्र हुन्छ जब हृदयमा वस्तुको महानताको भावना हुँदैन। कुनै पनि वस्तु व्यक्तिगत होइन; यो प्रयोगको लागि मात्र व्यक्तिगत हो। वस्तुलाई व्यक्तिगत मान्नाले अरूको भलाईको लागि त्यसको त्याग गर्न गाह्रो लाग्छ। कुनै पनि वस्तु वा कर्म बन्धनकारी होइन; यसमा रहेको आसक्ति नै बन्धनकारी हो।
ज्ञानीहरूद्वारा पनि सबै कर्महरू विश्वकल्याणको निम्ति गरिन्छन्। तथापि, यस्तो भए तापनि उनीहरूमा "म विश्वको भलाई गर्दैछु" भन्ने अहंकार रहँदैन। कारण यो हो कि शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, ज्ञान, सामर्थ्य, पद आदि सबै संसारका हुन् र संसारबाट प्राप्त हुन्। संसारबाट प्राप्त सामग्रीलाई संसारको सेवामा नै लगाउनु नै ईमानदारी हो। त्यो सामग्री संसारलाई ठूलो सच्चाइ र ईमानदारीसाथ अर्पण गर्नुपर्छ। यो अर्पण ठूलो काम होइन। जसरी कसैले हामीसँग जमानतको रूपमा रकम राख्यो र केही समयपछि माग गर्दा हामीले उसको रकम फिर्ता गर्यौं भने, हामीले के ठूलो काम गर्यौं? वास्तवमा, हाम्रो जिम्मेवारी सकियो; हामी ऋणमुक्त भयौं। त्यसै गरी संसारका वस्तुहरूलाई संसारलाई अर्पण गर्दा हाम्रो जिम्मेवारी सकिन्छ; हामी ऋणमुक्त हुन्छौं—हामी जन्म-मरणको बन्धनबाट सदाको लागि मुक्त हुन्छौं। त्यसैले संसारका वस्तुहरूलाई संसारको सेवामा लगाउँदा कोही दान वा पुण्य गर्दैन; बरु आफै त्यो वस्तुहरूसँगको उलझनबाट मुक्त हुन्छ।
"न बुद्धिभेदं जनयेद्..." – पच्चीसौं श्लोकमा "असक्तः विद्वान्" भन्ने शब्दले वर्णन गरिएको अनासक्त ज्ञानी पुरुषलाई यहाँ "युक्तः, विद्वान्" भन्ने शब्दले सम्बोधन गरिएको छ। जस ज्ञानसम्पन्न महात्माको हृदयमा स्वतःस्फूर्त र स्वाभाविक समभाव छ, जसको अवस्था अविचलित छ, जसका सबै इन्द्रियहरू पूर्ण नियन्त्रित छन्, र जसको लागि माटो, ढुङ्गा र सुन बराबर छन्, त्यसलाई "युक्तः विद्वान्" भनिन्छ (गीता ६.८)।
अघिल्लो (पच्चीसौं) श्लोकमा "सक्ताः अविद्वांसः" भन्ने शब्दले वर्णन गरिएका, शास्त्रोक्त शुभ कर्महरूमा आसक्त ती अज्ञानी मानिसहरूलाई यहाँ "कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानम्" भन्ने शब्दले सम्बोधन गरिएको छ। किनभने उनीहरूले आफ्नो लागि (सुख, भोग, मान, प्रतिष्ठा आदि प्राप्त गर्न) शास्त्रोक्त कर्महरू गर्छन्, यसैले यी मानिसहरूलाई कर्ममा आसक्त र अज्ञानी भनिएको हो।
उत्तम पुरुषमा ठूलो जिम्मेवारी हुन्छ किनभने अरू उनलाई स्वाभाविक रूपले अनुसरण गर्छन्। त्यसैले माथिका शब्दहरूद्वारा प्रभुले ज्ञानी पुरुषलाई यो निर्देश दिएका छन् कि उसले कुनै पनि प्रकारले आफ्नो आचरण गर्नु वा केही भन्नु हुँदैन जसले गर्दा अज्ञानी (कामनायुक्त) मानिसहरू आफ्नो वर्तमान अवस्थाबाट पतन हुन्। अज्ञानी मानिसहरूलाई हाल उनीहरू रहेको अवस्थाबाट विचलित (पतन) गराउनु भनेको उनीहरूको बुद्धिमा भ्रम उत्पन्न गर्नु हो। त्यसैले ज्ञानी पुरुषले सबैको कल्याणको भावना राख्दै आफ्नो वर्ण र आश्रम अनुसारको शास्त्रोक्त शुभ कर्महरू गर्दै जानुपर्छ, ताकि अरू मानिसहरू पनि निष्काम भावनासाथ कर्तव्य गर्न प्रेरित हुन्। यो समाज र परिवारका अग्रणी व्यक्तिहरूमा पनि लागू हुन्छ। उनीहरूले पनि आफ्ना कर्तव्यहरू सावधानीपूर्वक र उत्तम रूपले गर्नुपर्छ ताकि समाज र परिवारमा असल प्रभाव पर्न सकोस्।
बुद्धिमा भ्रम उत्पन्न गर्ने केही उदाहरणहरू यस प्रकार छन्:
१. "कर्ममा के छ र? कर्मले आत्मा बाँधिन्छ। कर्म त निकृष्ट छ। कर्म त्यागेर ज्ञानमा लाग्नुपर्छ" जस्ता उपदेश दिनु, वा यस्ता आचरण र वचनहरूद्वारा अरूमा कर्तव्यपरक कर्महरूप्रतिको अविश्वास र अश्रद्धा उत्पन्न गराउनु।
२. "जताततै हेर्दा स्वार्थ छ; स्वार्थ बिना कोही बाँच्न सक्दैन; सबैले स्वार्थको निम्ति नै कर्म गर्छन्; यदि मानिसले कुनै कर्म गर्छ भने फलको इच्छा अवश्य नै रहन्छ; यदि फलको इच्छा नै छैन भने कोही किन कुनै कर्म गरोस्?" जस्ता उपदेश दिनु।
३. "फलको इच्छासाथ (आफ्नो लागि) कर्म गर्दा फिर्ता जन्म लिनुपर्छ (फल भोग्न)" जस्ता उपदेश दिनु। यस्ता उपदेशहरूद्वारा कामनायुक्त मानिसहरू कर्मफलप्रतिको श्रद्धा गुमाउँछन्। परिणामस्वरूप, उनीहरूको आसक्ति (फलप्रति) जाँदैन; तर शुभ कर्महरू चाहिँ अवश्य त्यागिन्छन्। आसक्ति नै बन्धनको कारण हो, कर्म होइन। मानिसहरूको बुद्धिमा यस्तो भ्रम सिर्जना गर्नुको सट्टा, ज्ञानी पुरुषले आफैले आफ्नो वर्णाश्रम धर्म अनुसार कर्तव्य गर्नुपर्छ र अरूलाई पनि त्यस्तै गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। उसले आफ्नो आचरण र वचनहरूद्वारा अज्ञानीहरूको बुद्धिमा भ्रम सिर्जना नगरी, उनीहरूलाई उनीहरूको वर्तमान अवस्थाबाट बिस्तारै उन्नत गर्नुपर्छ। उसले अज्ञानी मानिसहरूले हाल गर्दै गरेका शास्त्रोक्त शुभ कर्महरूको विशेष प्रशंसा गर्नुपर्छ, र उनीहरूका कर्महरूमा हुने त्रुटिहरूबारे जानकारी गराएर, ती त्रुटिहरू हटाउन र कर्महरू सम्पूर्ण प्रक्रियासाथ गर्न सकुन् भन्ने बनाउनुपर्छ। यसको साथै, ज्ञानी पुरुषले उनीहरूलाई यो पनि शिक्षा दिनुपर्छ कि यज्ञ, दान, पूजा, जप आदि शुभ कर्महरू गर्नु धेरै राम्रो हो, तर ती कर्महरूमा फलको इच्छा राख्नु उचित छैन; किनभने हिरा बेचेर ढुङ्गा-पत्थर लिनु बुद्धिमानी होइन। त्यसैले कामनायुक्त भावना त्यागेर शुभ कर्महरू गर्दा लाभ धेरै चाँडो हुन्छ। यसरी कामनायुक्त भावनाबाट निष्काम भावनातर्फ सार्नु भनेको बुद्धिमा भ्रम सिर्जना गर्नु होइन, बरु यथार्थ हो।
त्यसै गरी, पूजाको विषयमा पनि ज्ञानी पुरुषले बुद्धिमा भ्रम सिर्जना गर्नु हुँदैन। उदाहरणका लागि, मानिसहरूले प्रायः भन्छन् कि नाम जप्दा मन ईश्वरमा टिकेन भने नाम जप्नु व्यर्थ हो। तर ज्ञानी पुरुषले यस्तो भन्नु हुँदैन; बरु यो शिक्षा दिनुपर्छ कि नाम जप्नु कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन; किनभने नाम जप हुँदा ईश्वरप्रतिको केही न केही भावना हुन्छ। भावना बिना नाम जप्ने प्रवृत्ति हुँदैन। त्यसैले नाम जप कुनै पनि अवस्थामा कहिल्यै त्याग्नु हुँदैन। "मन चारैतिर घुम्छ, यो स्मरण होइन" भनेर जे भनिन्छ, त्यसको अर्थ यो हो कि मन टिकेको छैन भने यो 'स्मरण' होइन, तर 'जप' चाहिँ निश्चित नै हो। तथापि, एकाग्र मन र सावधानीपूर्वक नाम जप्दा लाभ धेरै चाँडो हुन्छ।
कुनै पनि मानिस गुणहरूबाट पूर्णरूपले रहित हुँदैन। उसमा केही न केही गुण अवश्य हुन्छन्। त्यसैले ज्ञानसम्पन्न महात्माले, यदि कसैलाई केही उपदेश दिनु वा केही बुझाउनु पर्यो भने (उसको उन्नतिको लागि), उसलाई निन्दा वा अपमान नगरी उसका गुणहरूको प्रशंसा गर्नुपर्छ। गुणहरूको प्रशंसा गर्दै आदरपूर्वक दिइएको उपदेशले उसमा विशेष प्रभाव पार्छ। समाज र परिवारका अग्रणी व्यक्तिहरूले पनि अरूलाई यसै प्रकार शिक्षा दिनुपर्छ।
"समाचरन्" र "जोषयेत्" शब्दहरूद्वारा प्रभुले ज्ञानी पुरुषलाई दुई निर्देशहरू दिएका छन्: (१) उसले आफैले शास्त्रोक्त कर्तव्यहरू सावधानीपूर्वक उत्तम रूपले गर्नुपर्छ, र (२) उसले कर्ममा आसक्त अज्ञानी मानिसहरूलाई त्यस्तै कर्म गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। मानिसहरूलाई देखाउनको लागि कर्म गर्नु पाखण्ड हो, जुन राक्षसी प्रकृतिको विशेषता हो र पतनतर्फ लैजान्छ (गीता १६.४)। त्यसैले प्रभुले मानिसहरूलाई देखाउनको लागि होइन, विश्वकल्याणको निम्ति कर्तव्य गर्न उपदेश दिएका छन्।
ज्ञानी पुरुषले, आफ्नो कर्ममा कुनै व्यक्तिगत उद्देश्य नभए तापनि, सबै कर्तव्यहरू कुशलतापूर्वक गर्दै जानुपर्छ, ताकि कर्ममा आसक्त मानिसहरूमा निष्काम कर्महरूप्रतिको महत्त्वको भावना जागृत होस् र उनीहरू पनि निष्काम भावनासाथ कर्म गर्न थालुन्। अर्थात् त्यो महात्माको अनासक्त आचरण देखेर, अरू मानिसहरू पनि त्यसै प्रकार आचरण गर्न प्रयत्नशील हुनेछन्।
यस प्रकार, ज्ञानी पुरुषले कर्ममा आसक्त मानिसहरूलाई आदरपूर्वक उपदेश दिएर, निषिद्ध कर्महरूलाई तत्त्वतः पूर्णरूपले त्याग गराउनुपर्छ, र विहित कर्महरूमा कामनायुक्त भावना त्याग गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
सम्बन्ध: अर्को श्लोकमा प्रभुले ज्ञानी र अज्ञानीमा के फरक छ भनेर व्याख्या गर्छन्।
★🔗
