३.२६. स्पष्टीकरण – "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत" – येथे "सक्ताः अविद्वांसः" (आसक्त अज्ञानी) या शब्दांनी अशा लोकांचा उल्लेख आहे, ज्यांना शास्त्र, शास्त्रपद्धती आणि शास्त्रांनी सांगितलेल्या शुभ कर्मांवर पूर्ण श्रद्धा आहे, आणि ज्यांचा शास्त्रोक्त कर्मांचा फलनिश्चितीने प्राप्त होतो यावर पूर्ण दृढ विश्वास आहे; जे सत्यज्ञानी नाहीत किंवा दुष्टही नाहीत; पण जे कर्म, भोग आणि विषयांत आसक्त आहेत. अशा लोकांना शास्त्रज्ञ असूनही, केवळ इच्छेमुळेच 'अविद्वान' (अज्ञ) असे म्हटले आहे. असे पुरुष शास्त्रज्ञ आहेत, पण सत्यज्ञानी नाहीत. ते कर्मे फक्त स्वतःसाठीच करतात, म्हणून त्यांना अज्ञ म्हटले आहे.
असे अज्ञ लोक कर्मे करतात ती अत्यंत काळजीपूर्वक आणि तत्परतेने, पूर्ण लक्ष आणि खबरदारी घेऊन, सर्व अंगांसह संपूर्ण पद्धत पाळून, कधीही आळस, दुर्लक्ष इत्यादी न करता; कारण त्यांचा असा समज असतो की कर्म करण्यात कोणताही दोष राहिला तर त्याच्या फलातही दोष राहील. त्यांच्या कर्मकरणाच्या पद्धतीला आदर्श मानून, परमेश्वर पूर्ण निरासक्त ज्ञानी व्यक्तीलाही जगाच्या हितासाठी तशाच प्रकारे कर्म करण्यास प्रेरित करतात.
"कुर्याद् विद्वांस् तथासक्तश् चिकीर्षुर् लोकसंग्रहम्" – येथे "असक्तः विद्वान्" (निरासक्त ज्ञानी) या शब्दांनी अशा महान सत्यज्ञानी पुरुषाचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये इच्छा, ममता, आसक्ती, तृष्णा, पक्षपात, स्वार्थ इत्यादीचा पूर्ण अभाव आहे, आणि ज्याला शरीर व इतर पदार्थांशीही अल्पसा देखील संबंध नाही (पृष्ठ १५८ वरील टीप पहा).
विसाव्या श्लोकात "लोकसंग्रहम् एवापि सम्पश्यन" असे म्हणून, नंतर एकविसाव्या श्लोकात त्याचे स्पष्टीकरण दिले आहे, तेच येथे "लोकसंग्रहं चिकीर्षुः" या शब्दांनी सांगितले आहे. उत्तम पुरुषाचे (निरासक्त ज्ञानीचे) सर्व आचरण स्वाभाविकपणे यज्ञार्थ आणि मर्यादापालनार्थ असते. ज्याप्रमाणे विषयी पुरुष भोगांत आनंदित होतो, मोहित पुरुष कुटुंबात आनंदित होतो आणि लोभी पुरुष संपत्तीत आनंदित होतो, त्याप्रमाणे उत्तम पुरुष सर्व प्राणिमात्रांच्या हितात आनंदित होतो. त्याच्या हृदयात "मी जगाचे कल्याण करतो आहे" अशी कल्पनाही नसते; तर त्यामार्फत जगाचे हित स्वतःसिद्ध आणि नैसर्गिकपणे घडते. सर्व भौतिक पदार्थ, शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादीशी पूर्ण संबंध तुटल्यामुळे, त्या ज्ञानी महापुरुषाचे म्हटले जाणारे शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादीही 'लोकसंग्रह' या शब्दातील 'लोक' या अर्थातच अंतर्भूत आहेत.
इतरांना असे ज्ञानी महापुरुष जगहितेच्छू दिसतात, पण प्रत्यक्षात त्यांना जगहिताचीही इच्छा नसते. कारण ते साधकावस्थेतही जगाकडून मिळालेले शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, पदार्थ, पद, अधिकार, संपत्ती, सामर्थ्य, सत्ता इत्यादी किंचितही स्वतःचे किंवा स्वतःसाठी आहेत असे कधीच मानीत नाहीत; तर ते जगाचे आहेत आणि जगसेवेसाठी आहेत, ही वास्तविक सत्यता मानतात. कारण तो प्रवाह कायम असल्यामुळे, सिद्धावस्थेतही त्यांचे म्हटले जाणारे शरीर व इतर पदार्थ कोणत्याही प्रकारच्या इच्छेशिवाय स्वतःसिद्ध आणि नैसर्गिकपणे जगसेवेत रत राहतात.
या श्लोकात "यथा" (जसे) आणि "तथा" (तसे) हे शब्द कर्मकरणाच्या पद्धतीच्या अर्थाने वापरले आहेत. अर्थ असा की ज्याप्रमाणे अज्ञ (सकाम) लोक स्वतःच्या स्वार्थासाठी कर्मे काळजीपूर्वक आणि तत्परतेने करतात, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषानेही लोकसंग्रहार्थ म्हणजे इतरांच्या हितासाठी कर्मे करावी. ज्ञानी पुरुषाने सर्व भूतांच्या हिताची भावना मनात बाळगून सर्व लौकिक आणि वैदिक नित्यकर्मे करीत राहावे. "सर्व कसे सुखी होतील?" अशी भावना ठेवून नित्यकर्मे केली तर जगात चांगल्या भावनांचा स्वतःसिद्ध प्रसार होतो.
अज्ञ पुरुष फलप्राप्तीसाठी नित्यकर्मे काळजीपूर्वक, तत्परतेने आणि विधिपूर्वक करतो, पण ज्ञानी पुरुषाला फलाची आसक्ती नसते आणि त्याला बंधनही नसते. म्हणून त्याच्याकडून कर्माचे दुर्लक्ष होणे शक्य आहे. म्हणून परमेश्वर ज्ञानी पुरुषालाही कर्मकरणाच्या बाबतीत अज्ञ (सकाम) पुरुषाप्रमाणेच वागण्याचा उपदेश करतात.
एकविसाव्या श्लोकात ज्ञानी पुरुषाचे वर्णन 'आदर्श' म्हणून केले होते, पण येथे त्याचे वर्णन 'अनुयायी' म्हणून केले आहे. अर्थ असा की ज्ञानी पुरुष आदर्श असो किंवा अनुयायी असो, त्यामार्फत लोकसंग्रह स्वतःसिद्ध घडतो. ज्याप्रमाणे श्रीराम प्रजेस उपदेश देतात आणि पित्याच्या आज्ञेचे पालन करून वनातही जातात. दोन्ही परिस्थितीत त्यामार्फत लोकसंग्रह साध्य होतो; कारण कर्म करण्यात किंवा न करण्यात त्यांचा स्वतःचा हेतू नव्हता.
ज्ञानी पुरुष निरासक्त असून नित्यकर्मे करीत असतो, तेव्हा ज्ञानी पुरुषाच्या कर्मांचा आसक्त मनाच्या लोकांच्या हृदयांवर स्वतःसिद्ध परिणाम होतो, ते लोक हा महापुरुष निष्काम बुद्धीने वागतो आहे हे प्रत्यक्ष पाहतात की नाही याचा विचार न करता. एखाद्या व्यक्तीच्या निष्काम भावनांचा इतरांवर नैसर्गिक परिणाम होतो हे एक तत्त्व आहे. म्हणून निरासक्त ज्ञानी पुरुषाच्या भावना आणि आचरणाचा परिणाम केवळ मनुष्यांवरच नव्हे तर पशू, पक्षी इत्यादींवरही होतो.
विशेष मुद्दा: एखाद्या व्यक्तीने विहित कर्मे निष्काम बुद्धीने केली नाहीत तोपर्यंत त्याचा जन्ममरणाचा चक्रांत होऊ शकत नाही. जोपर्यंत तो स्वतःसाठी करतो, तोपर्यंत तो सिद्ध होत नाही, म्हणजे त्याचे 'करणे' संपत नाही. कारण 'स्व' शाश्वत आहे, तर कर्म आणि त्याचे फल नाशवंत आहे. म्हणून प्रत्येक व्यक्तीने स्वार्थत्याग करून (स्वतःसाठी नव्हे तर केवळ इतरांच्या हितासाठी) नित्यकर्मे करणे अत्यावश्यक आहे.
लौकिक पदार्थांना मौल्यवान मानल्यामुळे कर्मयोगाचे (निष्काम बुद्धीने नित्यकर्मे करण्याचे) पालन करण्यात कठीणी वाटते. इतरांकडून काहीही न घेता, केवळ इतरांच्या हितासाठीच सर्व कर्मे करावी लागतील असे मान्य केले तर आजपासूनच कर्मयोगाचे पालन करणे सोपे जाते.
वास्तविक, महत्त्व वस्तूत नसून आचरणात (त्याच्या वापरात) असते. आणि आचरणाचे महत्त्व तेव्हाच असते जेव्हा हृदयात वस्तूच्या महत्त्वाची भावना नसते. कोणतीही वस्तू वैयक्तिक नसते; ती वापरासाठीच वैयक्तिक असते. वस्तू वैयक्तिक मानल्याने तिचा त्याग इतरांच्या हितासाठी करणे कठीण वाटते. कोणतीही वस्तू किंवा कर्म बंधनकारक नसते; त्यांचा संबंध (आसक्ती) बंधनकारक असतो.
ज्ञानी पुरुषांमार्फतही सर्व कर्मे लोकसंग्रहार्थ घडतात. मात्र, असे असूनही "मी जगाचे कल्याण करतो आहे" अशा अहंकाराची त्यांच्यात शिल्लक राहात नाही. कारण शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, ज्ञान, सामर्थ्य, पद इत्यादी सर्व जगाचे आहेत आणि जगाकडून मिळालेले आहेत. जगाकडून मिळालेली सामग्री जगसेवेसाठीच वापरणे ही प्रामाणिकता आहे. ती सामग्री अत्यंत निष्ठेने आणि प्रामाणिकपणे जगाला अर्पण करावी लागते. हे अर्पण करणे काही महान कार्य नाही. ज्याप्रमाणे कोणी आपल्याजवळ ठेव म्हणून पैसे ठेवले आणि काही काळानंतर मागितल्यावर आपण त्याचे पैसे परत केले, तर आपण काय महान कार्य केले? उलट, आपली जबाबदारी संपली, आपण कर्जमुक्त झालो. त्याचप्रमाणे जगाच्या वस्तू जगाला अर्पण केल्याने आपली जबाबदारी संपते, आपण कर्जमुक्त होऊन जन्ममरणाच्या बंधनातून सदासर्वकाळ मुक्त होतो. म्हणून लौकिक पदार्थांचा उपयोग जगसेवेसाठी करून कोणी दान किंवा पुण्यकर्म करीत नसतो; तर त्या पदार्थांबद्दलची आसक्ती संपवीत असतो.
"न बुद्धिभेदं जनयेद्..." – पंचविसाव्या श्लोकात "असक्तः विद्वान्" या शब्दांनी वर्णन केलेल्या निरासक्त ज्ञानी पुरुषाचा येथे "युक्तः विद्वान्" या शब्दांनी उल्लेख आहे.
ज्या सत्यज्ञानी पुरुषाच्या हृदयात स्वतःसिद्ध आणि नैसर्गिक समताभाव आहे, ज्याची स्थिती अचंचल आहे, ज्याची सर्व इंद्रिये पूर्ण नियंत्रित आहेत आणि ज्याला माती, दगड आणि सोने समान आहेत, अशा महापुरुषाला "युक्तः विद्वान्" (गीता ६.८) असे म्हटले आहे.
शास्त्रोक्त शुभ कर्मांत आसक्त अज्ञ लोक, ज्यांचे वर्णन मागील (पंचविसाव्या) श्लोकात "सक्ताः अविद्वांसः" या शब्दांनी केले आहे, त्यांचा येथे "कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानम्" या शब्दांनी उल्लेख आहे.
कारण हे लोक शास्त्रोक्त कर्मे स्वतःसाठी (सुख, भोग, मान, स्तुती इत्यादी प्राप्तीसाठी) करतात, म्हणून त्यांना "कर्मसङ्गी" (कर्मासक्त) आणि "अज्ञानी" असे म्हटले आहे.
उत्तम पुरुषावर एक महान जबाबदारी असते; कारण इतर लोक त्याचे नैसर्गिक अनुकरण करतात. म्हणून वरील शब्दांद्वारे परमेश्वर ज्ञानी पुरुषाला सूचित करतात की तो अशा प्रकारे वागू नये किंवा असे काही बोलू नये की ज्यामुळे अज्ञ (सकाम) लोक त्यांच्या सध्याच्या स्थितीतून खाली पडतील. अज्ञ लोकांना त्यांच्या सध्याच्या स्थितीतून विचलित (खाली पडणे) करणे म्हणजे त्यांच्यात "बुद्धिभेद" (बुद्धीचा भेद) निर्माण करणे होय. म्हणून ज्ञानी पुरुषाने सर्वांच्या हिताची भावना मनात बाळगून आपल्या वर्णाश्रमधर्माप्रमाणे शास्त्रोक्त शुभ कर्मे करीत राहावे, म्हणजे इतर लोकांनाही निष्काम बुद्धीने नित्यकर्मे करण्याची प्रेरणा मिळत राहील. समाजाच्या आणि कुटुंबाच्या प्रमुख व्यक्तींनाही हेच लागू आहे. त्यांनीही आपली नित्यकर्मे चांगली, काळजीपूर्वक आणि तत्परतेने करीत राहावी, म्हणजे समाजावर आणि कुटुंबावर चांगला परिणाम होईल.
बुद्धिभेद निर्माण करण्याची काही उदाहरणे पुढीलप्रमाणे आहेत:
१. "कर्मात काय आहे? कर्माने जीव बद्ध होतो; कर्म ही कनिष्ठ गोष्ट आहे. कर्माचा त्याग करून ज्ञानात रमावे," अशा उपदेशांचे किंवा अशा आचरण व शब्दांद्वारे इतरांमध्ये नित्यकर्मांवर अविश्वास आणि अश्रद्धा निर्माण करणे.
२. "जिकडे पहावे तिकडे स्वार्थच आहे; स्वार्थाशिवाय कोणीच जगू शकत नाही; प्रत्येकजण स्वार्थासाठीच करतो. एखाद्या माणसाने कर्म केले तर फलाची इच्छा निश्चित राहतेच; फलाची इच्छा नसेल तर कोणी काही कर्म करणारच नाही," असे उपदेश देणे.
३. "फलाची इच्छा ठेवून (स्वतःसाठी) कर्मे केल्याने पुनःपुनः जन्म घ्यावा लागतो (फलभोगासाठी)," असे उपदेश देणे. अशा उपदेशांमुळे सकाम लोक कर्मफलावर विश्वास हरवून बसतात. परिणामी, त्यांची आसक्ती (फलाची) जात नाही; पण शुभ कर्मे निश्चित सोडली जातात. आसक्ती हेच बंधनाचे कारण आहे, कर्म नव्हे.
लोकांमध्ये अशा बुद्धिभेदाची निर्मिती करण्याऐवजी, सत्यज्ञानी पुरुषाने स्वतः आपल्या वर्णाश्रमधर्माप्रमाणे नित्यकर्मे करावी आणि इतरांनाही ती करावयास लावावी. त्याने आपल्या आचरणाने आणि वचनाने अज्ञांच्या बुद्धीत भेद निर्माण करू नये, तर त्यांना त्यांच्या सध्याच्या स्थितीतून हळूहळू वर काढावे. अज्ञ लोक सध्या जी शास्त्रोक्त शुभ कर्मे करीत आहेत, त्या कर्मांची विशेषतः स्तुती करावी आणि त्यांच्या कर्मात होणाऱ्या चुकांची जाणीव करून द्यावी, म्हणजे ते त्या चुका दूर करून संपूर्ण विधीसह कर्मे करू शकतील. यासोबतच, ज्ञानी पुरुषाने त्यांना असे समजावून सांगावे की यज्ञ, दान, पूजा, जप इत्यादी शुभ कर्मे करणे फार चांगले आहे, पण त्या कर्मात फलाची इच्छा बाळगणे योग्य नाही; कारण हिरे देऊन गवताचे तुकडे आणि दगड घेणे हे ज्ञान नव्हे. म्हणून सकाम बुद्धीचा त्याग करून शुभ कर्मे केल्याने फायदा अतिशय लवकर होतो. अशाप्रकारे सकाम बुद्धीकडून निष्काम बुद्धीकडे जाणे हा बुद्धिभेद नसून वास्तवता आहे.
त्याचप्रमाणे, साधना (उपासना) बाबतही सत्यज्ञानी पुरुषाने बुद्धिभेद निर्माण करू नये. उदाहरणार्थ, नामस्मरण करताना मन ईश्वरात लीन होत नसेल तर नामस्मरण करणे निरर्थक आहे, असे लोक सहसा म्हणतात. पण सत्यज्ञानी पुरुषाने असे म्हणू नये; तर हा उपदेश द्यावा की नामस्मरण कधीच निरर्थक होऊ शकत नाही; कारण ईश्वराविषयी काही तरी भावना असल्याशिवाय नामस्मरण होतच नाही. भावना नसल्यास नामस्मरण करण्याची प्रवृत्तीच होत नाही. म्हणून कोणत्याही परिस्थितीत नामस्मरण सोडू नये. "मनुवाँ तो चहुँ दिसि फिरै यह तो सुमिरन नाहिं" असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थही असा की मन एकाग्र नसेल तर हे 'स्मरण' नाही, पण 'जप' निश्चित आहे. मात्र, एकाग्र मनाने आणि सावधानतेने नामस्मरण केल्याने फायदा अतिशय लवकर होतो.
कोणताही पुरुष पूर्णपणे गुणरहित नसतो. त्याच्यात काही ना काही गुण निश्चित असतात. म्हणून सत्यज्ञानी पुरुषाने एखाद्या व्यक्तीला (त्याच्या उन्नतीसाठी) काही उपदेश द्यायचा असेल किंवा काही समजावून सांगायचे असेल, तर त्या व्यक्तीच्या गुणांची स्तुती करून, त्याची निंदा किंवा अपमान न करता तसे करावे. गुणांची स्तुती करून आदरपूर्वक दिलेला उपदेश त्याच्यावर विशेष परिणाम करेल. समाजाच्या आणि कुटुंबाच्या प्रमुख व्यक्तींनीही इतरांना अशाच प्रकारे उपदेश द्यावा.
"समाचरन्" आणि "जोषयेत्" या शब्दांद्वारे परमेश्वर ज्ञानी पुरुषाला दोन उपदेश देतात: (१) त्याने स्वतः शास्त्रोक्त नित्यकर्मे चांगली, काळजीपूर्वक करावी, आणि (२) त्याने कर्मासक्त अज्ञ लोकांनाही तीच कर्मे करावयास लावावी. लोकांना दाखवण्यासाठी कर्मे करणे हा दंभ आहे, जो अधोगतीकडे नेणाऱ्या आसुरी स्वभावाचे लक्षण आहे (गीता १६.४). म्हणून परमेश्वर लोकांना दाखवण्यासाठी नव्हे तर लोकसंग्रहार्थ नित्यकर्मे करण्याचा उपदेश करतात.
सत्यज्ञानी पुरुषाने, कर्म करण्यात स्वतःचा हेतू नसूनही, सर्व नित्यकर्मे कुशलतेने करीत राहावे, म्हणजे कर्मासक्त लोकांच्या मनात निष्काम कर्मांच्या महत्त्वाची जाणीव जागृत होईल आणि तेही निष्काम बुद्धीने वागू लागतील. अर्थात, त्या महापुरुषाचे निरासक्त आचरण पाहून इतर लोकही तद्वत् वागण्याचा प्रयत्न करू लागतील.
अशाप्रकारे, ज्ञानी पुरुषाने कर्मासक्त लोकांना आदरपूर्वक समजावून सांगून, त्यांनी निषिद्ध कर्मे पूर्णतः सोडावी आणि विहित कर्मात सकाम बुद्धीचा त्याग करण्यास प्रवृत्त करावे.
संदर्भ – पुढील श्लोकात ज्ञानी आणि अज्ञ यांत काय फरक आहे ते परमेश्वर सांगतात.
★🔗
