३.२६. व्याख्या – "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत" – यहाँ "सक्ताः अविद्वांसः" (आसक्त अज्ञानीहरू) भन्नाले ती व्यक्तिहरूलाई बुझाइएको छ जसलाई शास्त्रमा, शास्त्रीय विधिमा र शास्त्रले विहित शुभ कर्महरूमा पूर्ण विश्वास छ, र जसलाई पूर्ण दृढ विश्वास छ कि शास्त्रविहित कर्मको फल निश्चित रूपमा प्राप्त हुन्छ; जो न त सत्यज्ञानी नै हुन्छन् न दुष्ट; तर जो कर्म, भोग र विषयहरूमा आसक्त छन्। उनीहरू शास्त्रज्ञ भए पनि, यस्ता व्यक्तिहरू केवल कामनाको कारणले 'अविद्वान्' (अज्ञानी) भनिन्छन्। यस्ता मानिस शास्त्रको ज्ञाता त हुन्छन्, तर सत्यको ज्ञाता हुँदैनन्। उनीहरू आफ्नै लागि मात्र कर्म गर्छन्, यसैले उनीहरूलाई अज्ञानी भनिएको हो।
यस्ता अज्ञानी व्यक्तिहरूले कर्महरू परिश्रमपूर्वक र लगनसाथ, पूर्ण ध्यान र सावधानीका साथ, सबै अंगहरू सहितको पूर्ण प्रक्रिया पालना गर्दै, आलस्य, अल्छीपन आदि कदापि नगरी कर्म गर्छन्; किनभने उनीहरूमा यो मान्यता हुन्छ कि कर्म गर्ने क्रियामा कुनै कमी भएमा त्यसको फलमा पनि कमी आउँछ। उनीहरूको कर्म गर्ने ढंगलाई आदर्श बनाएर, प्रभुले पूर्णतया अनासक्त ज्ञानी व्यक्तिलाई पनि संसारको कल्याणको निम्ति त्यसै प्रकार कर्म गर्न प्रेरित गर्छन्।
"कुर्याद् विद्वांस् तथासक्तश् चिकीर्षुर् लोकसंग्रहम्" – यहाँ "असक्तः विद्वान्" (अनासक्त ज्ञानी) भन्नाले त्यो महान् सत्यज्ञानीलाई बुझाइएको छ जसमा कामना, स्वामित्वभाव, आसक्ति, तृष्णा, पक्षपात, स्वार्थ आदिको पूर्ण अभाव छ, र जसलाई शरीर र अन्य विषयहरूमा (पृष्ठ १५८ को टिप्पणी हेर्नुहोस्) अलि मात्र पनि आसक्ति छैन।
बीसौं श्लोकमा "लोकसंग्रहम् एवापि सम्पश्यन्" भनेर र एक्काइसौं श्लोकमा त्यसको व्याख्या गरेपछि, यहाँ "लोकसंग्रहं चिकीर्षुः" शब्दले नै त्यसैलाई व्यक्त गरिएको छ। उत्तम व्यक्तिको (अनासक्त ज्ञानीको) सबै आचरण स्वभावतः यज्ञको निम्ति र मर्यादा पालनको निम्ति हुन्छ। जसरी भोगी व्यक्ति भोगमा, मोहित व्यक्ति परिवारमा, र लोभी व्यक्ति धनमा आनन्दित हुन्छ, त्यसैगरी उत्तम व्यक्ति सबै प्राणीहरूको कल्याणमा आनन्दित हुन्छ। उनको हृदयमा त "म संसारको भलाई गर्दैछु" भन्ने विचार पनि हुँदैन; बरु उनद्वारा संसारको कल्याण स्वतःस्फूर्त र स्वाभाविक रूपमा घटित हुन्छ। सबै भौतिक विषयहरू, शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिसँग पूर्ण विच्छेद भएकोले, त्यो ज्ञानी महापुरुषको भनिएका शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि पनि 'लोकसंग्रह' शब्दको 'लोक' शब्दको अर्थभित्र समावेश छन्।
अरूलाई यस्ता ज्ञानी महापुरुषहरू संसारको कल्याणको इच्छुक जस्तो देखिन्छन्, तर वास्तवमा उनीहरूलाई संसारको कल्याणको पनि इच्छा हुँदैन। कारण, उनीहरूले साधक अवस्थामा पनि संसारबाट प्राप्त शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, विषय, पद, अधिकार, धन, क्षमता, शक्ति आदिलाई आफ्नो वा आफैंको लागि भन्ने अलि मात्र पनि विचार गर्दैनन्; बरु ती संसारको हुन् र संसारको सेवाको लागि हुन् भन्ने वास्तविक सत्य मान्छन्। किनभने त्यो प्रवाह रहन्छ, सिद्ध अवस्थामा पनि उनीहरूको भनिएका शरीर आदि विषयहरू कुनै प्रकारको इच्छा बिना नै स्वतःस्फूर्त र स्वाभाविक रूपमा संसारको सेवामा संलग्न रहन्छन्।
यस श्लोकमा "यथा" (जसरी) र "तथा" (त्यसरी) शब्दहरू कर्म गर्ने ढंगको अर्थमा प्रयोग भएका छन्। अर्थ यो छ कि जसरी अज्ञानी (कामनाप्रेरित) व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थको निम्ति परिश्रमपूर्वक र लगनसाथ कर्म गर्छन्, त्यसै प्रकार ज्ञानी व्यक्तिले पनि संसारको कल्याणको निम्ति, अर्थात् अरूको भलाईको निम्ति कर्म गर्नुपर्छ। ज्ञानी व्यक्तिले सबै प्राणीहरूको कल्याणको भावना राखेर सबै लौकिक र वैदिक नित्यकर्महरू गरिरहनुपर्छ। जब कोही "सबै कसरी सुखी हुन्?" भन्ने भावनाले नित्यकर्म गर्छ, त संसारमा सद्भावना स्वतः फैलिन्छ।
अज्ञानी व्यक्तिले फल प्राप्तिको निम्ति नित्यकर्महरू परिश्रमपूर्वक, लगनसाथ, र विहित विधिले गर्छ, तर ज्ञानी व्यक्तिलाई फलमा आसक्ति छैन, र उनको लागि कुनै बाध्यता पनि छैन। त्यसैले उनको लागि कर्मबाट विमुख हुन सकिन्छ। त्यसैले प्रभुले ज्ञानी व्यक्तिलाई पनि कर्म सम्पादनको सम्बन्धमा अज्ञानी (कामनाप्रेरित) व्यक्ति जस्तै कर्म गर्न उपदेश दिन्छन्।
एक्काइसौं श्लोकमा ज्ञानी व्यक्तिलाई 'आदर्श'को रूपमा वर्णन गरिएको थियो, तर यहाँ उनलाई 'अनुगामी'को रूपमा वर्णन गरिएको छ। अर्थ यो छ कि ज्ञानी व्यक्ति आदर्श हुन् वा अनुगामी, उनद्वारा संसारको कल्याण स्वतः घटित हुन्छ। जसरी प्रभु श्रीरामले प्रजालाई आदेश दिन्छन् र पिताको आज्ञा पालन गर्दै वन पनि जान्छन्। दुवै अवस्थामा उनद्वारा संसारको कल्याण सिद्ध हुन्छ; किनभने कर्म गर्न वा नगर्नमा उनको व्यक्तिगत कुनै उद्देश्य थिएन।
जब ज्ञानी व्यक्ति, अनासक्त भएर नित्यकर्म गर्छन्, त ज्ञानी व्यक्तिको कर्मले आसक्त चित्त भएका मानिसहरूको हृदयमा स्वतः प्रभाव पार्छ, चाहे ती मानिसहरूले प्रत्यक्ष रूपमा यो महापुरुष निष्काम भावले कर्म गर्दैछन् भनेर बुझे वा नबुझे पनि। यो सिद्धान्त हो कि व्यक्तिको निष्काम भावनाले स्वतः अरूमा प्रभाव पार्छ। त्यसैले अनासक्त ज्ञानी व्यक्तिको भावना र आचरणले मानवमात्रमा नभएर पशु, पक्षी आदिमा पनि प्रभाव पार्छ।
विशेष बुँदा: जबसम्म व्यक्तिले निष्काम भावले विहित कर्महरू गर्दैन, उसको जन्ममरणको चक्र रोकिन सक्दैन। जबसम्म उसले आफ्नो लागि कर्म गर्छ, उसले सिद्धि प्राप्त गर्दैन, अर्थात् उसको 'गर्ने' काम अन्त हुँदैन। कारण, 'आत्मा' शाश्वत छ, भने कर्म र त्यसको फल नश्वर छ। त्यसैले हरेक व्यक्तिको लागि स्वार्थत्याग गरेर (आफ्नो लागि होइन, केवल अरूको कल्याणको निम्ति मात्र) नित्यकर्म गर्नु अत्यावश्यक छ।
संसारका विषयहरूलाई मूल्यवान मानेको कारणले कर्मयोग (निष्काम भावले नित्यकर्म गर्ने) पालन गर्न कठिनाइ जस्तो देखिन्छ। यदि हामीले अरूबाट केही नचाहिँदै, केवल अरूको कल्याणको निम्ति मात्र सबै कर्म गर्नुपर्छ भनेर स्वीकार गर्यौं भने, कर्मयोगको पालन आजदेखि नै सजिलो हुन्छ।
वास्तवमा, विषयमा महानता हुँदैन, आचरणमा (त्यसको प्रयोगमा) हुन्छ। र आचरणको महानता तब मात्र हुन्छ जब हृदयमा विषयको महानताको भावना हुँदैन। कुनै पनि विषय व्यक्तिगत हुँदैन; प्रयोगको लागि मात्र व्यक्तिगत हुन्छ। विषयलाई व्यक्तिगत मान्नाले अरूको कल्याणको निम्ति त्यसको त्याग गर्न गाह्रो जस्तो देखिन्छ। कुनै पनि विषय वा कर्म बन्धनकारी हुँदैन; तिनको सम्बन्ध (आसक्ति) नै बन्धनकारी हुन्छ।
ज्ञानीहरूद्वारा पनि सबै कर्म संसारको कल्याणको निम्ति घटित हुन्छ। तर, यस्तो भए पनि, "म संसारको भलाई गर्दैछु" भन्ने अभिमान उनीहरूमा रहँदैन। कारण, शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, ज्ञान, क्षमता, पद आदि सबै संसारको हुन् र संसारबाट प्राप्त हुन्। संसारबाट प्राप्त सामग्रीलाई संसारको सेवामा नै लगाउनु नै ईमानदारी हो। त्यो सामग्री संसारलाई ठूलो ईमानदारी र सच्चाइसाथ अर्पण गर्नुपर्छ। यो अर्पण कुनै ठूलो काम होइन। जसरी कसैले हामीसँग रकम जमानत राखेर केही समयपछि मागेमा हामीले उसको रकम फर्काइदियौं भने, हामीले के ठूलो काम गर्यौं? वास्तवमा, हाम्रो जिम्मेवारी सकियो, हामी ऋणमुक्त भयौं। त्यसैगरी संसारका वस्तुहरूलाई संसारलाई अर्पण गर्दा हाम्रो जिम्मेवारी सकिन्छ, हामी ऋणमुक्त हुन्छौं र जन्ममरणको बन्धनबाट सदाको लागि मुक्त हुन्छौं। त्यसैले संसारका विषयहरूलाई संसारको सेवामा लगाउँदा कोही दान वा पुण्यको काम गर्दैन; बरु ती विषयहरूप्रतिको आसक्तिबाट मुक्त हुन्छ।
"न बुद्धिभेदं जनयेद्..." – पच्चीसौं श्लोकमा "असक्तः विद्वान्" शब्दले वर्णन गरिएको अनासक्त ज्ञानी व्यक्तिलाई यहाँ "युक्तः विद्वान्" शब्दले सम्बोधन गरिएको छ।
त्यो सत्यज्ञानी, जसको हृदयमा स्वतःस्फूर्त र स्वाभाविक समभाव छ, जसको अवस्था अचल छ, जसका सबै इन्द्रियहरू पूर्ण नियन्त्रित छन्, र जसको लागि माटो, ढुङ्गा र सुन बराबर छन्, त्यस्तो महापुरुषलाई "युक्तः विद्वान्" भनिन्छ (गीता ६.८)।
शास्त्रविहित शुभ कर्महरूमा आसक्त अज्ञानीहरू, जसलाई अघिल्लो (पच्चीसौं) श्लोकमा "सक्ताः अविद्वांसः" शब्दले वर्णन गरिएको थियो, तिनलाई यहाँ "कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानम्" शब्दले सम्बोधन गरिएको छ।
किनभने यी व्यक्तिहरू आफ्नो लागि (सुख, भोग, सम्मान, प्रशंसा आदि प्राप्तिको निम्ति) शास्त्रविहित कर्म गर्छन्, यसैले उनीहरूलाई "कर्मसङ्गी" (कर्ममा आसक्त) र "अज्ञानी" भनिएको हो।
उत्तम व्यक्तिमा ठूलो जिम्मेवारी हुन्छ; किनभने अरू उनको स्वतः अनुसरण गर्छन्। त्यसैले माथिका शब्दहरूद्वारा प्रभुले ज्ञानी व्यक्तिलाई उपदेश दिन्छन् कि उसले कुनै पनि प्रकारले आफ्नो आचरण वा कुरा यस्तो नगर्नुपर्छ जसले अज्ञानी (कामनाप्रेरित) व्यक्तिहरूलाई उनीहरूको वर्तमान अवस्थाबाट पतन गराओस्। अज्ञानी व्यक्तिहरूलाई उनीहरू हाल रहेको अवस्थाबाट विचलित गराउनु (पतन गराउनु) नै उनीहरूमा "बुद्धिभेद" (बुद्धिको भ्रम) उत्पन्न गर्नु हो। त्यसैले ज्ञानी व्यक्तिले सबैको कल्याणको भावना राखेर आफ्नो वर्णाश्रमधर्म अनुसार शास्त्रविहित शुभ कर्महरू गरिरहनुपर्छ, ताकि अरू मानिसहरूले पनि निष्काम भावले नित्यकर्म गर्न प्रेरणा पाइरहुन्। यही कुरा समाज र परिवारका अग्रणी व्यक्तिहरूमा पनि लागू हुन्छ। उनीहरूले पनि आफ्ना नित्यकर्महरू राम्ररी सावधानीपूर्वक र लगनसाथ गरिरहनुपर्छ, ताकि समाज र परिवारमा राम्रो प्रभाव पर्ओस्।
बुद्धिभेद उत्पन्न गर्ने केही उदाहरणहरू यस प्रकार छन्:
१. "कर्ममा के रह्यो? कर्मले प्राणी बन्धनमा पर्छ; कर्म त निकृष्ट नै हुन्। कर्म त्यागेर ज्ञानमा लाग्नुपर्छ" जस्ता उपदेश दिनु, वा यस्ता आचरण र वचनहरूद्वारा अरूमा नित्यकर्मप्रतिको अविश्वास र अश्रद्धा उत्पन्न गराउनु।
२. "जताततै हेर्दा स्वार्थ नै छ; स्वार्थ बिना कोही बाँच्न सक्दैन; सबैले स्वार्थको निम्ति नै कर्म गर्छन्। यदि व्यक्तिले कुनै कर्म गर्छ भने फलको इच्छा अवश्य नै रहन्छ; यदि फलको इच्छा नै छैन भने कोही किन कुनै कर्म गरोस्?" जस्ता उपदेश दिनु।
३. "फलको इच्छाले (आफ्नो लागि) कर्म गर्दा फिर्-फिर् जन्म लिनुपर्छ (फल भोग्न)" जस्ता उपदेश दिनु। यस्ता उपदेशहरूद्वारा कामनाप्रेरित व्यक्तिहरू कर्मफलप्रतिको श्रद्धा गुमाउँछन्। परिणामस्वरूप, उनीहरूको आसक्ति (फलप्रति) जाँदैन; तर शुभ कर्महरू चाहिँ अवश्य त्यागिन्छन्। आसक्ति नै बन्धनको कारण हो, कर्म होइन।
यस्तो बुद्धिभेद मानिसहरूमा उत्पन्न नगरी, सत्यज्ञानीले आफैं आफ्नो वर्णाश्रमधर्म अनुसार नित्यकर्म गर्नुपर्छ र अरूलाई पनि त्यस्तै गराउनुपर्छ। उसले आफ्नो आचरण र वचनहरूद्वारा अज्ञानीहरूको बुद्धिमा भ्रम उत्पन्न नगरी, उनीहरूलाई उनीहरूको वर्तमान अवस्थाबाट बिस्तारै उन्नत गर्नुपर्छ। उसले अज्ञानीहरूले हाल गर्दै गरेका शास्त्रविहित शुभ कर्महरूको विशेष प्रशंसा गर्नुपर्छ, र उनीहरूका कर्महरूमा हुने त्रुटिहरूबारे जानकारी गराएर, ती त्रुटिहरू हटाउन र कर्महरू पूर्ण विधिले गर्न सक्षम बनाउनुपर्छ। यसको साथै, ज्ञानी व्यक्तिले उनीहरूलाई यो पनि उपदेश दिनुपर्छ कि यज्ञ, दान, पूजा, जप आदि शुभ कर्महरू गर्नु धेरै राम्रो हो, तर ती कर्महरूमा फलको इच्छा राख्नु उचित छैन; किनभने हिरालाई ढुङ्गा र रुँगाको सट्टामा बदल्नु बुद्धिमानी होइन। त्यसैले कामनाप्रेरित भाव त्यागेर शुभ कर्म गर्दा लाभ धेरै चाँडो हुन्छ। यस प्रकार, कामनाप्रेरित भावबाट निष्काम भावतर्फ बढ्नु बुद्धिभेद होइन, वास्तविकता हो।
त्यस्तै गरी, साधना (उपासना)को सम्बन्धमा पनि सत्यज्ञानीले बुद्धिभेद उत्पन्न नगर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, मानिसहरूले प्रायः भन्छन् कि नाम जप्दा मन ईश्वरमा लागेन भने जप गर्नु निरर्थक छ। तर सत्यज्ञानीले यो भन्नु हुँदैन; बरु यो उपदेश दिनुपर्छ कि नाम जप कहिल्यै निरर्थक हुन सक्दैन; किनभने नाम जप ईश्वरप्रति केही भावना भएमा मात्र हुन्छ। भावना बिना नाम जप्ने प्रवृत्ति नै हुँदैन। त्यसैले नाम जप कुनै पनि अवस्थामा त्यागिनु हुँदैन। "मनुवाँ तो चहुँ दिसि फिरै यह तो सुमिरन नाहिं" भनेको यसैलाई भनिएको हो कि यदि मन एकाग्र छैन भने यो 'सुमिरन' (स्मरण) होइन, तर 'जप' चाहिँ निश्चय नै हो। तर एकाग्र मनले र ध्यानपूर्वक नाम जप गर्दा लाभ धेरै चाँडो हुन्छ।
कुनै पनि व्यक्ति गुणहरूबाट पूर्णतया रहित हुँदैन। उसमा केही न केही गुण अवश्य हुन्छन्। त्यसैले यदि सत्यज्ञानीले कसैलाई (उसको उन्नतिको निम्ति) कुनै उपदेश दिनुपर्छ, वा केही बुझाउनुपर्छ भने, उसले त्यो व्यक्तिका गुणहरूको प्रशंसा गर्दै गरेर मात्र यस्तो गर्नुपर्छ, उसलाई निन्दा वा अपमान गरेर होइन। उसका गुणहरूको प्रशंसा गर्दै सम्मानपूर्वक दिइएको उपदेशले उसमा विशेष प्रभाव पार्छ। समाज र परिवारका अग्रणी व्यक्तिहरूले पनि अरूलाई यसै प्रकार उपदेश दिनुपर्छ।
"समाचरन्" र "जोषयेत्" शब्दहरूद्वारा प्रभुले ज्ञानी व्यक्तिलाई दुई उपदेश दिन्छन्: (१) उसले आफैंले शास्त्रविहित नित्यकर्महरू राम्ररी सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ, र (२) उसले कर्ममा आसक्त अज्ञानी व्यक्तिहरूलाई पनि त्यही कर्महरू गराउनुपर्छ। मानिसहरूलाई देखाउनको लागि कर्म गर्नु पाखण्ड (दम्भ) हो, जुन राक्षसी प्रकृतिको विशेषता हो र पतनतर्फ लैजान्छ (गीता १६.४)। त्यसैले प्रभुले मानिसहरूलाई देखाउनको लागि होइन, संसारको कल्याणको निम्ति नित्यकर्म गर्न उपदेश दिन्छन्।
सत्यज्ञानीले, कर्म गर्नमा आफ्नो व्यक्तिगत कुनै उद्देश्य नभए पनि, सबै नित्यकर्महरू कुशलतापूर्वक गरिरहनुपर्छ, ताकि कर्ममा आसक्त मानिसहरूमा निष्काम कर्महरूप्रतिको महत्त्वको भावना जागृत होस्, र उनीहरू पनि निष्काम भावले कर्म गर्न थालुन्। अर्थात् त्यो महापुरुषको अनासक्त आचरण देखेर अरू मानिसहरूले पनि त्यस्तै आचरण गर्न प्रयत्नशील हुन थाल्छन्।
यस प्रकार, ज्ञानी व्यक्तिले कर्ममा आसक्त मानिसहरूलाई सम्मानपूर्वक बुझाएर, उनीहरूले निषिद्ध कर्महरू पूर्णतया त्याग गराउनुपर्छ, र विहित कर्महरूमा कामनाप्रेरित भाव त्याग गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
सम्बन्ध – अर्को श्लोकमा प्रभुले ज्ञानी र अज्ञानीमा के फरक छ भन्ने कुरा व्याख्या गर्छन्।
★🔗
