**३.२८** परंतु, हे महाबाहो, गुणांच्या विभागांचे व कर्मांचे तत्त्व जाणणारा महापुरुष, "गुणच गुणांत वर्तत आहेत" असे मानून, त्या गुणांशी आसक्त होत नाही.
**टीका:** येथे 'परंतु' (तु) हा शब्द 'तत्त्ववित्' (तत्त्वज्ञ) महापुरुषाला मागील श्लोकात वर्णन केलेल्या 'अहंकारविमूढात्मा' (अहंकाराने मोहित झालेल्या आत्म्यापासून) वेगळा करण्यासाठी व विरोध दाखवण्यासाठी आला आहे. सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले आहेत. या तीन गुणांची क्रिया चालू असल्यामुळे, संपूर्ण सृष्टी त्रिगुणात्मिक (तीन गुणांची स्वामिनी) आहे. म्हणून शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राणी, पदार्थ इत्यादी सर्व काही गुणच आहेत. यालाच 'गुणविभाग' म्हणतात. या (शरीरादीं)द्वारे केलेली कर्मे यालाच 'कर्मविभाग' म्हणतात.
गुण आणि कर्मे, म्हणजेच पदार्थ व क्रिया, सतत बदलत असतात. पदार्थांचा उद्भव व नाश होतो आणि कर्मांची सुरुवात व समाप्ती होते. हे नेमके अनुभवणे म्हणजे गुण-कर्मविभागांचे तत्त्वतः ज्ञान होय. चैतन्यात (आत्म्यात) क्रिया कधीच घडत नाही. तो नेहमी अलिप्त व अपरिवर्तनीय राहतो, म्हणजे त्याचा कोणत्याही भौतिक पदार्थाशी किंवा क्रियेशी काहीही संबंध नसतो. हे नेमके अनुभवणे म्हणजे चैतन्याचे तत्त्वतः ज्ञान होय.
जेव्हा अज्ञानी व्यक्ती या गुण-कर्मविभागांशी संबंध मानते, तेव्हा तो बद्ध होतो. शास्त्रदृष्ट्या या बंधनाचे मुख्य कारण 'अविद्या' आहे, परंतु साधकदृष्ट्या 'राग' (आसक्ती/इच्छा) हे मुख्य कारण आहे. राग 'अविवेकापासून' उद्भवतो. विवेक जागृत झाला की राग नष्ट होतो. हा विवेक विशेषतः मनुष्यात असतो. गरज फक्त या विवेकाला महत्त्व देऊन जागृत करण्याची आहे. म्हणून साधकाने (विवेक जागृत करून) विशेषतः रागाचाच नाश करावा.
तत्त्वज्ञानाची इच्छा असलेला साधकही, जर तो गुणांशी (पदार्थांशी) व कर्मांशी (क्रियांशी) कोणताही संबंध मानत नसेल, तर तोही गुण-कर्मविभागांचे तत्त्वतः ज्ञान प्राप्त करतो. गुण-कर्मविभागांचे तत्त्वतः ज्ञान झाले किंवा 'स्वरूपाचे' (चैतन्यस्वरूपाचे) तत्त्वतः ज्ञान झाले, दोन्हीचा परिणाम एकच होईल.
**गुण-कर्मविभागांचे तत्त्वतः ज्ञान होण्याचे साधन:**
१. शरीरात राहूनही चैतन्यतत्त्व (आत्मा) पूर्णतः अकर्ता व अलिप्त राहते (गीता १३.३१). प्रकृतीच्या कार्यांना (शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादींना) 'इदम्' म्हणतात. 'इदम्' (हे) कधीच 'अहम्' (मी) होत नाही. जेव्हा 'हे' (शरीरादी) 'मी' नाही, तेव्हा 'हे' यात घडणारी क्रिया 'माझी' कशी असू शकते? अर्थात, शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादी सर्व प्रकृतीची कार्ये आहेत आणि 'आत्मा' त्यांच्यापासून पूर्णतः असंबद्ध व अलिप्त आहे. म्हणून, त्यांत घडणाऱ्या क्रियांचा कर्ता 'आत्मा' कसा असू शकतो? जो अशाप्रकारे स्वतःला पदार्थ व क्रियांपासून वेगळा अनुभवतो, तो बंधनात पडत नाही. सर्व अवस्थांमध्ये 'नैव किञ्चित् करोमीति' (गीता ५.८) — "मी काहीच करीत नाही" — हा अनुभव घेणे म्हणजे क्रियांपासून वेगळे राहण्याचे ज्ञान, म्हणजेच अनुभव होय.
२. पाहणे-ऐकणे, खाणे-पिणे इत्यादी सर्व 'कर्मे' आहेत आणि पाहणे-ऐकणे यांचे विषय, खाणे-पिणे यांचे पदार्थ इत्यादी सर्व 'पदार्थ' आहेत. आपण ही कर्मे व पदार्थ इंद्रियांद्वारे (डोळे, कान, तोंड इत्यादीद्वारे) जाणतो. इंद्रियांना आपण 'मनाद्वारे' जाणतो, मनाला 'बुद्धीद्वारे' जाणतो आणि बुद्धीला कल्पित 'अहं' (मीपणा) द्वारे जाणतो. हा 'अहं' देखील एका सामान्य प्रकाशाने (चैतन्याने) प्रकाशित होतो. तोच सामान्य प्रकाश सर्वांचा जाणणारा, सर्वांचा प्रकाशक व सर्वांचा आधार आहे.
'अहं' च्या पलीकडे असलेले स्वरूप (चैतन्य) कसे जाणावे? सुषुप्तीत बुद्धी अविद्येत लीन झाली तरी, जागे झाल्यावर मनुष्य "मी फार चांगले झोपलो" असे म्हणतो. अशाप्रकारे जागे झाल्यानंतर प्रत्येकजण 'मी आहे' हा अनुभव घेतो. यावरून सुषुप्ती अवस्थेतही स्वतःचे अस्तित्व होते हे सिद्ध होते. तसे नसते तर "मी फार चांगले झोपलो; मला काहीच माहीत नव्हते" अशी स्मृती किंवा ज्ञान होणे शक्य नसते. स्मृती अनुभवापासून उत्पन्न होते. म्हणून प्रत्येकजण प्रत्येक अवस्थेत स्वतःचे अखंडित अस्तित्व अनुभवतो. कोणत्याही अवस्थेत 'मी नाही' अशी अनुभूती कोणाला येत नाही. ज्यांनी कल्पित 'अहं' (मीपणा) पासूनही संबंध तोडून स्वतःचे स्वरूप ('असणेपणा') प्राप्त केले आहे, त्यांनाच 'तत्त्ववित्' म्हणतात.
आपला अपरिवर्तनीय परमात्म्याशी स्वयंसिद्ध, शाश्वत संबंध आहे. परिवर्तनशील प्रकृतीशी आपला संबंध खरोखर अस्तित्वात नाही; तो फक्त कल्पित आहे. जर आपण हा प्रकृतीशीचा कल्पित संबंध चिंतनाद्वारे नष्ट केला, तर त्याला 'ज्ञानयोग' म्हणतात; आणि जर परक्यांच्या हितासाठी कर्मे करीत असताना तोच संबंध नष्ट केला, तर त्याला 'कर्मयोग' म्हणतात. प्रकृतीशीचा संबंध तुटला की 'योग' (परमात्म्याशीच्या शाश्वत संबंधाचा अनुभव) घडतो; नाहीतर ते फक्त 'ज्ञान' आणि 'कर्म' राहते. म्हणून, जो प्रकृतीशी संबंध तोडून स्वतःचा परमात्म्याशीचा शाश्वत संबंध ओळखतो, तोच 'तत्त्ववित्' आहे.
**'गुणा गुणेषु वर्तन्ते':** प्रकृतीच्या गुणांपासून उत्पन्न झाल्यामुळे शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादींनाही 'गुण'च म्हणतात आणि सर्व कर्मे ह्याच द्वारेच घडतात. अविवेकामुळे अज्ञानी मनुष्य या गुणांशी संबंध मानून, त्यांच्याद्वारे घडणाऱ्या कर्मांचा कर्ता स्वतःला समजतो. परंतु, जेव्हा 'आत्म्यात' (सामान्य प्रकाशात — चैतन्यात) स्वतःची स्वयंसिद्ध अवस्था अनुभवास येते, तेव्हा 'मी कर्ता आहे' ही भावना अजिबात उद्भवू शकत नाही.
रेल्वेचे इंजिन चालते, म्हणजे त्यात क्रिया होते; पण ओढण्याची शक्ती इंजिन आणि ड्रायव्हर यांच्या संयोगाने येते. खरोखर, ओढण्याची शक्ती इंजिनाचीच असते, पण ते ड्रायव्हर चालवल्यावरच गंतव्यस्थानी पोहोचू शकते. कारण इंजिनात इंद्रिये, मन, बुद्धी नसल्यामुळे त्याला इंद्रिय-मन-बुद्धी असलेला ड्रायव्हर (मनुष्य) लागतो. तर मनुष्याच्याकडे शरीररूपी इंजिन आणि त्याच्या संचालनासाठी इंद्रिये, मन, बुद्धी हे दोन्ही असतात. शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी — हे चारही, एका सामान्य प्रकाशाकडून (चैतन्याकडून) अस्तित्व व चैतन्य प्राप्त करूनही, क्रिया करण्यास समर्थ होतात. सामान्य प्रकाशाचे (ज्ञानाचे) प्रतिबिंब बुद्धीवर पडते, मन बुद्धीचे ज्ञान ग्रहण करते, इंद्रिये मनाचे ज्ञान ग्रहण करतात आणि मग शरीररूपी इंजिन चालू होते. बुद्धी, मन, इंद्रिये, शरीर — हे सर्व गुण आहेत आणि त्यांना प्रकाशित करणारा, म्हणजे त्यांना अस्तित्व व चैतन्य देणारा 'आत्मा' या गुणांपासून असंबद्ध व अलिप्त राहतो. म्हणून, सत्यतः गुणच गुणांत वर्तत आहेत.
महापुरुषांचे आचरण लोक अनुसरतात. म्हणून, ज्ञानी महापुरुषाद्वारे लोकसंग्रह कसा साधतो याचे वर्णन करताना भगवंत म्हणतात की, ज्याप्रमाणे तो महापुरुष "गुणच गुणांत वर्तत आहेत" हे अनुभवून त्यांच्याशी आसक्त होत नाही, त्याचप्रमाणे साधकानेही असेच मानावे व आसक्त होऊ नये.
**प्रकृती-पुरुष संबंधाविषयी एक गहन मुद्दा:**
एकाच जातीच्या वस्तूंमध्येच आकर्षण नेहमी घडते; उदाहरणार्थ — कान ध्वनीकडे, त्वचा स्पर्शाकडे, डोळे रूपाकडे, जीभ रसाकडे आणि नाक गंधाकडे आकर्षित होते. अशाप्रकारे पाच इंद्रिये फक्त स्वतःच्या विषयाकडेच आकर्षित होतात. एक इंद्रिय दुसऱ्या इंद्रियाच्या विषयाकडे कधीच आकर्षित होत नाही. अर्थात, एका वस्तूचे दुसऱ्या वस्तूकडे आकर्षण होण्याचे मूळ कारण म्हणजे त्यांची सजातीयता.
आकर्षण, प्रवृत्ती आणि प्रवृत्तीची पूर्ती हे फक्त सजातीयतेतच होते. विजातीय वस्तूंमध्ये आकर्षणही नाही, प्रवृत्तीही नाही आणि प्रवृत्तीची पूर्तीही नाही. म्हणून, सजातीयतेमुळे आकर्षण, प्रवृत्ती व प्रवृत्तीची पूर्ती हे फक्त 'प्रकृती'तच होते; पण विजातीय प्रकृती (जड) चे पुरुष (चैतन्य) कडे दिसणारे आकर्षण हेही, वास्तविक, प्रकृतीचाच एक भाग प्रकृतीकडे आकर्षित होत आहे एवढेच आहे. करणे आणि भोगणे ही क्रिया फक्त प्रकृतीतच आहे, पुरुषात नाही. पुरुष नेहमी अपरिवर्तनीय, शाश्वत, अविकारी व एकरस राहतो.
तेराव्या अध्यायातील एकतीसाव्या श्लोकात भगवंतांनी सांगितले आहे की, शरीरात राहूनही पुरुष खरोखर काहीही करीत नाही आणि लिप्तही होत नाही — 'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते'. पुरुष सुख-दुःखांच्या भोक्तृत्वात कारण म्हणून सांगितला जातो, तो फक्त प्रकृतीत स्थित असल्यामुळे, म्हणजे प्रकृतीशी ओळख मानल्यामुळे — 'पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते' (गीता १३.२०) आणि 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्' (गीता १३.२१). अर्थात, सर्व क्रिया, क्रियासिद्धी आणि आकर्षण हे फक्त प्रकृतीतच होत असले, तरी प्रकृतीशी ओळख मानल्यामुळे पुरुष "मी सुखी आहे", "मी दुःखी आहे" असे मानून भोक्तृत्वात कारण होतो. कारण सुखी किंवा दुःखी असण्याचा अनुभव प्रकृतीत (जडात) होऊ शकत नाही आणि प्रकृती (जड) शिवाय फक्त पुरुष (चैतन्य) एकटाच सुख-दुःखाचा भोक्ता होऊ शकत नाही.
पुरुषात प्रकृतीच्या बदलरूप क्रिया किंवा विकार नसतो, पण संबंध मानण्याची किंवा न मानण्याची क्षमता निश्चितच असते. तो दगडाप्रमाणे जड नसून उलट चैतन्यरूप आहे. पुरुषात संबंध मानण्याची-न मानण्याची क्षमता नसती, तर तो प्रकृतीशी संबंध कसा मानला असता? प्रकृतीशी संबंध मानून तिची क्रिया स्वतःच्यात कशी मानली असती? आणि कर्तृत्व-भोक्तृत्व स्वतःच्यात कसे स्वीकारले असते? संबंध मानणे-न मानणे ही 'भावना' (भाव) आहे, 'क्रिया' नाही.
पुरुषात संबंध जोडण्याची-तोडण्याची क्षमता आहे, पण क्रिया करण्याची क्षमता नाही. क्रिया करण्याची क्षमता फक्त ज्यात परिवर्तन (विकार) आहे त्या ठिकाणीच असते. पुरुषात परिवर्तनाचे स्वरूप नसते, तर प्रकृतीत परिवर्तनाचे स्वरूप असते, म्हणजे प्रकृतीत क्रियाशीलता स्वाभाविक आहे. म्हणून, प्रकृतीशी संबंध जोडल्यावरच पुरुष क्रिया स्वतःच्यात मानतो — 'कर्ताहमिति मन्यते' (गीता ३.२७).
पुरुषात कोणताही विकार घडत नाही; हे (विकार न घडणे) त्याची कोणतीही अक्षमता किंवी उणीव नसून उलट त्याचे महत्त्व आहे. तो सदैव एकरस, एकरूप असतो. परिवर्तन हे त्याचे स्वरूपच नाही; ज्याप्रमाणे बर्फात उष्ण असण्याचे स्वरूप किंवा क्षमता नसते. परिवर्तनरूप क्रिया घडणे हे प्रकृतीचे स्वरूप आहे, पुरुषाचे नाही. तथापि, प्रकृतीशी संबंध न मानण्याची पूर्ण क्षमता, सामर्थ्य व स्वातंत्र्य त्यात आहे; कारण वास्तविकता तर प्रकृतीशी संबंध अस्तित्वातही नाही.
जेव्हा पुरुष प्रकृतीच्या भागास, शरीरास, स्वतःचे स्वरूप मानतो, तेव्हा त्या प्रकृतीभागात (सजातीय प्रकृतीत) आकर्षण, क्रिया व त्यांच्या फलप्राप्ती चालू असतात. हेच येथे 'गुणाः गुणेषु वर्तन्ते' या शब्दांनी सूचित केले आहे. गुणांत स्वतःचे अस्तित्व मानून पुरुष (चैतन्य) सुख-दुःख भोगत राहतो. वास्तविक पाहता, सुख-दुःखाचे स्वतंत्र अस्तित्व नसते. म्हणूनच भगवंतांनी विशेषतः गुणांशीच्या कल्पित संबंधाचे छेदन करण्यावर भर दिला आहे.
तत्त्वदृष्ट्या संबंधाचे छेदन पूर्वीपासूनच (सदैव) अस्तित्वात आहे. फक्त चुकीने संबंध मानला गेला आहे. म्हणून कल्पित संबंधाचा त्याग करून, "गुणच गुणांत वर्तत आहेत" हीच वास्तविकता ओळखावी लागते.
**'इति मत्वा न सज्जते' —** येथे 'मत्वा' हा शब्द 'जाणून' या अर्थाने आला आहे. तत्त्ववित् महापुरुष प्रकृती (जड) व पुरुष (चैतन्य) यांना स्वाभाविकतः वेगळे जाणतो. म्हणून तो प्रकृतीजन्य गुणांशी आसक्त होत नाही. 'मत्वा' हा शब्द वापरून भगवंत साधकांना असे सूचित करत आहेत की, त्यांनीही प्रकृतीजन्य गुणांना वेगळे मानावे व त्यांच्याशी आसक्त होऊ नये.
**एक विशेष मुद्दा:**
कर्मयोगी व सांख्ययोगी यांच्या साधनपद्धतीत एकता नाही. कर्मयोगी गुणांशी (शरीरादींशी)च्या कल्पित एकतेचा नाश करण्याचा प्रयत्न करतो, म्हणूनच श्रीमद्भागवतात 'कर्मयोगस्तु कामिनाम्' (११.२०.७) असे म्हटले आहे. यासाठीच भगवंतांनी कर्मयोगीसाठी कर्म करण्याची आवश्यकता विशेषतः सांगितली आहे; उदाहरणार्थ — "कर्म न करता मनुष्य अकर्म प्राप्त करू शकत नाही" (गीता ३.४); "योगारूढ होण्याची इच्छा असलेल्या चिंतनशीलासाठी कर्म हे साधन म्हटले आहे" (गीता ६.३). कर्मयोगी कर्मे करतो, पण स्वतःसाठी न करता; उलट तो फक्त परक्यांच्या हितासाठी करतो; म्हणून तो त्या कर्मांचा भोक्ता होत नाही. भोक्ता न होणे, म्हणजेच भोक्तृत्वाचा नाश झाला की कर्तृत्व स्वतःच नष्ट होते. अर्थात, कर्तृत्वातील कर्तृत्व हे फळासाठीच असते. फळाचा हेतू नसला की कर्तृत्व राहत नाही. म्हणून, वास्तविक पाहता कर्मयोगीही कर्ता होत नाही.
सांख्ययोगीमध्ये विवेक-चिंतन प्रबळ असते. "प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले गुणच गुणांत वर्तत आहेत" हे जाणून तो त्या क्रियांचा कर्ता स्वतःला मानत नाही. भगवंत हाच मुद्दा पुढे तेराव्या अध्यायातील एकोणतीसाव्या श्लोकात सांगतील: "जो सर्व क्रिया सर्व प्रकारे प्रकृतीच्याच द्वारे घडत आहेत असे पाहतो आणि 'आत्मा' अकर्ता आहे असे पाहतो, तोच खरोखर पाहतो." अशाप्रकारे सांख्ययोगी कर्तृत्वाचा नाश करतो. कर्तृत्व नष्ट झाले की भोक्तृत्व स्वतःच नष्ट होते.
तिसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीपासूनच भगवंतांनी अनेक उदाहरणे व दृष्टिकोनांद्वारे कर्म करण्यावर भर दिला आहे; उदाहरणार्थ — जनकादी महापुरुषही निष्काम कर्म करून परमसिद्धी प्राप्त केली (३.२०); "मीही कर्म करतो" (३.२२); "ज्ञानी महापुरुषही लोकसंग्रहासाठी अज्ञानाप्रमाणेच कर्म करतो" (३.२५-२६). यावरून प्रत्येक दृष्टीने कर्म करणेच हितकारक आहे हे सिद्ध होते.
★🔗
